เกลือสินเธาว์
หลายคนคงทราบดีว่า เกลือที่ทำกันบนผืนแผ่นดินอีสาน ซึ่งใต้ดินมี “โดมเกลือ” หลายแห่งนั้น คือเกลือสินเธาว์ มีร่องรอยชุมชนโบราณแถบนครราชสีมา ขอนแก่น อุบลราชธานี ร้อยเอ็ด ที่ทำเกลือแบบนี้สืบเนื่องกันมาน่าจะกว่าพันปีแล้ว จนกระทั่งปัจจุบัน เทคโนโลยีทำเกลืออีสานหลายแห่งได้พัฒนาไปจนถึงขั้นสูบน้ำเกลือจากใต้ดินขึ้นมาตากแดดแบบนาเกลือสมุทร เช่น ที่บ้านดุง สกลนคร, บรบือ มหาสารคาม หรือที่พิมาย นครราชสีมา ซึ่งเป็นวิธีที่ส่งผลกระทบต่อสภาพแวดล้อมตามธรรมชาติแบบเดิมๆ มีหลายแห่งซึ่งต้องตามแก้ไขกันจนทุกวันนี้ แต่เกลือสินเธาว์ที่ทำอย่างโบราณ คือต้ม หรือคำเก่าเรียกว่า “หุง” นั้น ก็ยังเหลืออยู่บ้างในบางพื้นที่ มีหลายแห่งผมเคยเขียนแนะนำในนิตยสารเทคโนโลยีชาวบ้านไปแล้ว เช่น บ้านบ่อกระถิน อำเภอบ้านไผ่ ขอนแก่น บ้านพระหัวบึง อำเภอด่านขุนทด นครราชสีมา บ้านผึ้ง อำเภอราษีไศล ศรีสะเกษ กระทั่งที่บ้านดุงเอง ก็ยังมีคนที่ทำด้วยวิธีต้มแบบกึ่งๆ โบราณควบคู่อยู่ในแหล่งเดียวกับเกลือตากด้วย แต่สัดส่วนการตลาดของเกลือสินเธาว์แบบนี้ นับวันก็จะยิ่งลดน้อยลง ทั้งปัจจัยด้านแรงงานการผลิต การตลาด บรรจุภัณฑ์ การโฆษณาขาย และปัญหาการขนส่งสินค
ช่วงเดือนมกราคม พ.ศ. 2535 ผมยังทำงานอยู่กองบรรณาธิการวารสารเมืองโบราณ ตอนนั้นโชคดี ได้ติดตามอาจารย์ศรีศักร วัลลิโภดม ไปสำรวจแหล่งต้มเกลือสินเธาว์ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เพื่อเก็บข้อมูลและภาพถ่ายมาทำฉบับ “เกลืออีสาน” ครั้งนั้นได้ไปหลายแหล่ง ทั้งที่เป็นแหล่งโบราณคดีก่อนประวัติศาสตร์ซึ่งพบร่องรอยต้มเกลือมาตั้งแต่ร่วมสองพันปีก่อน และแหล่งที่ยังมีชาวบ้านทำสืบเนื่องมาจนถึงทุกวันนี้ แหล่งสำคัญซึ่งอยู่ในเขตลุ่มน้ำมูล ทางตะวันตกของเมืองนครราชสีมา ก็คือ “บ้านพระหัวบึง” ตำบลด่านนอก อำเภอด่านขุนทด ตอนนั้นอาจารย์ศรีศักร บันทึกไว้ในบทความเรื่อง ‘เกลืออีสาน’ ว่า พื้นที่มีสภาพเป็นบึงขนาดใหญ่ “ในฤดูแล้งน้ำมีน้อย พื้นบึงแลดูขาวโพลนไปทั่วเพราะคราบเกลือ..ชายขอบบึงด้านตะวันตกอันเป็นที่ตั้งของบ้านพระหัวบึงนั้นยังมีชาวบ้านทำเกลือกันอยู่เป็นประจำ มีโคกเนินที่เกิดจากการทำเกลือปัจจุบันสลับกับโคกเนินใหญ่น้อยจำนวนมากที่เป็นโคกเนินโบราณ พบเศษภาชนะดินเผาที่เนื่องในการทำเกลือมากมาย..แสดงให้เห็นว่าเป็นชุมชนโบราณที่สำคัญในการผลิตเกลือ..” อาจารย์ศรีศักร ยังอธิบายถึงแหล่งต้มเกลือในเขตอำเภอขามสะแกแสง โนนไทย หนองบัวโคก โด
ปลายปีที่แล้ว ผมปั่นจักรยานทัวร์ริ่งไปเที่ยวภาคอีสานนานกว่าสัปดาห์ เริ่มจากอำเภอบัวใหญ่ นครราชสีมา ไปสิ้นสุดที่หนองคาย ปั่นช้าๆ แวะเที่ยวหลายแห่งตามเส้นทางเล็กๆ และแห่งหนึ่งที่ตั้งใจไปมากๆ ก็คือบ่อกระถิน ตำบลหัวหนอง อำเภอบ้านไผ่ ขอนแก่น แหล่งทำเกลือสินเธาว์แบบพื้นบ้านสืบเนื่องยาวนานมาจนถึงปัจจุบัน ผมเคยไปบ่อกระถินเมื่อ พ.ศ. 2535 ตอนที่ทำงานอยู่กองบรรณาธิการวารสารเมืองโบราณ กับคณะสำรวจซึ่งนำโดย อาจารย์ศรีศักร วัลลิโภดม มันก็เกือบ 30 ปีแล้วนะครับ ที่ได้รู้ว่า ใต้พื้นดินภาคอีสานมีแหล่งเกลือมากมาย ซึ่งบรรพบุรุษชาวอีสานก็อาศัยเกลือสินเธาว์ที่ต้องทำด้วยความยากลำบากนี้เป็นสินค้าแลกเปลี่ยนที่นำความมั่งคั่งมาสู่ชุมชนบ้านเมืองตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์ ปรากฏหลักฐานร่องรอยการทำเกลือ ต้มเกลือแบบโบราณอยู่ทั้งในเขตลุ่มน้ำมูล ที่บ่อพันขัน อำเภอสุวรรณภูมิ ร้อยเอ็ด และลุ่มน้ำชี ที่บ้านบ่อกระถิน อำเภอบ้านไผ่ ขอนแก่น เป็นอาทิ จำได้ว่า บ่อกระถินในช่วงต้นปี พ.ศ. 2535 ปรากฏแก่สายตาเป็นลานกว้าง สีขาวโพลนของคราบเกลือจับผิวดินไกลออกไปสุดลูกหูลูกตา เนื้อที่ประมาณกว่า 500 ไร่ เห็นชาวบ้านตั้งเตาต้มเกลือกันเป็นห
