ปัจจุบันเทรนด์รักสุขภาพมาแรง ทำให้ “โกโก้” กลายเป็นพืชเศรษฐกิจดาวรุ่งพระเอกคนใหม่ที่ได้รับความสนใจจากผู้คนทั่วโลก สำหรับเมืองไทยเอง โกโก้ กลายเป็นพืชเศรษฐกิจดาวรุ่ง ที่เกษตรกรชาวจังหวัดเชียงใหม่ เชียงราย ลำพูน ลำปาง แม่ฮ่องสอน และแพร่ กำลังนิยมปลูกอย่างแพร่หลายเพราะโกโก้เติบโตง่าย เหมาะกับระบบปลูกผสม (agroforestry) ใต้ร่มไม้ใหญ่ เช่น กาแฟ แมคคาเดเมีย และวานิลา. สู่การสร้างป่า สร้างรายได้ เก็บกินหรือเก็บขายกันได้ทั้งปี
ทุกวันนี้ โกโก้ไทย มีจุดแข็งที่มีเสน่ห์ดึงดูดผู้ซื้อต่างชาติได้ทั่วโลก สามารถพัฒนาต่อยอดไปสู่อุตสาหกรรมท่องเที่ยวเชิงเกษตรได้ไม่ยาก จุดเด่นของโก้โก้ไทยอยู่ที่รสชาติหลากหลายตามแหล่งปลูก เช่น โกโก้ที่ปลูกภาคเหนือ ให้รสชาติขม มัน หอมเปรี้ยวฝาดปลายนุ่มแบบผลไม้และดอกไม้เมืองเหนือ ส่วนโกโก้ที่ปลูกในจังหวัดจันทบุรี ให้กลิ่นรสเข้มคล้ายคาราเมลและผลไม้สุก นอกจากนี้ โกโก้ไทยส่วนใหญ่ยังมีเรื่องราว (Storytelling) ที่ทรงพลัง แต่ละชุมชนใช้ภูมิปัญญาท้องถิ่น ปลูกแบบธรรมชาติ ไม่ใช้สารเคมี
“ โกโก้ดอย”
กลุ่มวิสาหกิจชุมชนศูนย์เรียนรู้แปรรูปโกโก้ดอย ตำบลเชิงดอย อำเภอดอยสะเก็ด จังหวัดเชียงใหม่เป็นหนึ่งในกลุ่มเกษตรกรที่ประสบความสำเร็จในธุรกิจโก้โก้ คาเคาและช็อกโกแลต เมล็ดโกโก้ของกลุ่มโกโก้ดอย ได้รับรางวัล Thailand Top Ten Cocoa Bean Award 2024 เพราะมีคุณภาพดี ได้เกณฑ์ Cacao of Excellence ซึ่งเป็นมาตรฐานสำคัญของอุตสาหกรรมโกโก้และช็อกโกแลตระดับโลก จึงคว้ารางวัล 10 สุดยอดเมล็ดโกโก้ไทย ปี 2567ที่จัดโดย สมาคมการค้าโกโก้และช็อกโกแลตไทย (TACCO) ในงาน FTI EXPO 2025
รางวัลครั้งนี้ เป็นอีกหนึ่งก้าวของความสำเร็จในการถ่ายทอดเทคโนโลยีที่เหมาะสมจากงานวิจัย ของมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลล้านนา ( มทร.ล้านนา)นำโดย ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.ชินานาฏ วิทยาประภากร อาจารย์สาขาวิทยาศาสตร์ คณะวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีการเกษตร หัวหน้าโครงการวิจัย ภายใต้การสนับสนุนของแหล่งทุนหน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการพัฒนาระดับพื้นที่ (บพท.) ที่เข้ามาสร้างพื้นที่การเรียนรู้นวัตกรรมชุมชน เพื่อส่งเสริมศักยภาพของกลุ่มชุมชนในด้านการบริหารจัดการกลุ่ม การพัฒนาผลิตภัณฑ์ให้สามารถเข้าสู่ตลาด และสร้างความได้เปรียบในการแข่งขัน
กลุ่มโกโก้ดอย ได้เรียนรู้เทคโนโลยีและนำไปปรับใช้ได้อย่างเหมาะสม ร่วมกับประสบการณ์ ความเชี่ยวชาญและภูมิปัญญาของกลุ่มเองทำให้มีกระบวนการแปรรูปโกโก้ที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมบนแนวคิด BCG Economy และการขอรับรองมาตรฐานผลิตภัณฑ์ (อย.) ในการพัฒนาการหมัก ตากเพื่อให้ได้เมล็ดโกโก้แห้งที่มีคุณภาพ ผ่านเกณฑ์คุณภาพ Cacao of Excellence ซึ่งถือเป็นมาตรฐานสำคัญของอุตสาหกรรมโกโก้และช็อกโกแลตระดับโลก นอกจากนี้ยังมีการพัฒนาผลิตภัณฑ์ช็อกโกแลตอย่างสร้างสรรค์ การเพิ่มมูลค่าเปลือกโกโก้เหลือทิ้งตามแนวทางเศรษฐกิจ BCG และการขยายช่องทางการตลาดช็อกโกแลตอย่างต่อเนื่อง ทำให้เกิดการสร้างงานและกระจายรายได้สู่ชุมชนท้องถิ่นอย่างต่อเนื่อง
ผลิตภัณฑ์เด่น ขายดี ของกลุ่มโกโก้ดอย
กลุ่มโกโก้ดอย ภายใต้การนำของ คุณสิริญา ปูเหล็ก ประธานกรรมการบริษัท Hill Tribe Cocoa Cof และประธานกลุ่มวิสาหกิจชุมชนศูนย์เรียนรู้แปรรูปโกโก้ดอย มุ่งมั่นศึกษาหาความรู้ใหม่ ๆ ในการแปรรูปเพิ่มมูลค่าโกโก้ คาเคา ช็อกโกแลตเพื่อสุขภาพ ในรูปแบบอุตสาหกรรมครัวเรือนหรือ โฮมเมด อย่างสม่ำเสมอ
แม้กลุ่มโกโก้ดอยจะเป็นอุตสาหกรรมขนาดเล็กที่เรียกว่า SME แต่มีบทบาทสำคัญในการขับเคลื่อนอุตสาหกรรม โดยโกโก้ดอย เป็น 1 ในผู้ประกอบการแปรรูปโกโก้ คาเคาและช็อกโกแลต ที่เข้าร่วมกับสำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ ( มกอช.) ในการร่างมาตรฐานการแปรรูปโกโก้ คาเคา ช็อกโกแลตในประเทศไทย
สินค้าโกโก้ดอย แต่ละชนิดก็มีคุณภาพโดดเด่นไม่แพ้ใคร ยกตัวอย่างเช่น ผลิตภัณฑ์ผงโกโก้ของโกโก้ดอยได้รางวัล Best of the best talent mobility plus ปี 2565 จาก มทล.เชียงใหม่ ผงคาเคาของโกโก้ดอยถูกพัฒนาร่วมกับคณะอุตสาหกรรมเกษตร มช. อุทยานวิทยาศาสตร์ มช. กับโครงการพัฒนาระเบียงเศรษฐกิจภาคเหนือ เพื่อเพิ่มขีดความสามารถของผลิตภัณฑ์มูลค่าสูง ร่วมกับสภาอุตสาหกรรมจังหวัด ผลิตภัณฑ์ เหล้าคาดเคาล้านนา ธีโอ (Theo Lanna Cacao spirits) ได้รับรางวัลในการประกวดผลิตภัณฑ์ soft power ในการพัฒนาผลิตชุมชนพื้นถิ่นเชียงใหม่ รองชนะเลิศอันดับ 1 จากราชภัฏเชียงใหม่ ขณะเดียวกัน ได้ร่วมมือกับ มทร.ล้านนา พัฒนาโกโก้ไทยสู่ผลิตภัณฑ์แปรรูปมูลค่าสูงในรูปแบบอาหารทางเลือก “ช็อกโกแลตคีโต”
“ชุดกล่องดวงใจโกโก้ดอย” เป็นอีกผลงานที่น่าทึ่ง สินค้าทุกชิ้นไม่ได้เกิดมาเพื่อ “ความสวยงาม” อย่างเดียวแต่เกิดมาเพื่อลดขยะ สร้างอาชีพ เพิ่มมูลค่าวัตถุดิบ สินค้าแต่ละชิ้นผลิตจากวัสดุเหลือใช้ในอุตสาหกรรมแปรรูปโกโก้ที่ถูกต่อยอดด้วยภูมิปัญญา งานฝีมือ และวิทยาศาสตร์อาหารจนกลายเป็นชุดของขวัญที่เล่าเรื่อง BCG Model & Zero Waste ได้ทั้งกล่อง ภายในชุดประกอบด้วย ผลิตภัณฑ์จากคาเคาที่ต่อยอดคุณค่าสู่มูลค่า เหล้าคาเคาจากเมล็ดคาเคา-นิบส์-เปลือกเมล็ดหอม ๆ ที่ทิ้งไม่ลง กล่องกระดาษสาผสมเปลือกลูกโกโก้ สู่บรรจุภัณฑ์ที่ช่วยเก็บรักษาขวดแก้วที่บรรจุเหล้าคาเคา งานสกัดกลิ่นสีจากวนิลาและดาร์กช็อกโกแลต เพื่อผสมเครื่องดื่มหรือเบเกอรี่ ให้ได้กลิ่นทั้งช็อกโกแลตโกโก้และวริลาอย่างลงตัว เมล็ดคาเคาคั่วแกะมือ สร้างงานให้กลุ่มสตรีและผู้สูงอายุลาหู่ แก้วเซรามิคเคลือบเถ้าเปลือกโกโก้ ให้โทนสีฟ้า ลูกแซคจากฝักโกโก้แห้ง เครื่องดนตรีธรรมชาติสำหรับใจที่ผ่อนคลาย
เรียนรู้เรื่องโกโก้อย่างครบวงจร กับ โกโก้ดอย
คุณสิริญาเปิดบ้านเป็นศูนย์เรียนรู้การแปรรูปเพิ่มมูลค่าโกโก้อย่างครบวงจรมาตั้งแต่ปี 2564 ที่นี่ไม่หยุดในการศึกษาวิจัยการเพิ่มมูลค่าโกโก้ การพัฒนาผลิตภัณฑ์ช็อกโกแลตเพื่อสุขภาพ ร่วมกับหลายหน่วยงานทั้งภาครัฐและเอกชน จนสร้างสรรค์ผลิตภัณฑ์ใหม่ ๆ ตอบสนองต่อตลาดคนที่รักสุขภาพ เพื่อชุมชนและรักษ์โลกเข้าสู่ตลาดเป็นจำนวนมาก
ผลโกโก้สด 100 กิโลกรัม เมื่อลอกเปลือกออก จะเหลือเมล็ดสดเพียง 20-22 กิโลกรัมหลังจาก หมัก ตากแห้ง คัดเกรด เมล็ดโกโก้จะหดเหลือแค่ 8-10 กิโลกรัมเมื่อผ่านการ คั่วและกระเทาะเปลือก จะได้เพียง 7-7.5 กิโลกรัม ของโกโก้นิบส์ หากต้องการสกัดเป็นช็อกโกแลตแท้ จะได้ช็อกโกแลตเพียง 7-7.5 กิโลกรัมเท่านั้น ถ้าสกัดเป็นเนยโกโก้และผงโกโก้ จะได้เนยโกโก้ 2.8-3 กิโลกรัม และ ผงโกโก้แท้เพียง 4.2-4.5 กิโลกรัม นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมโกโก้แท้ถึงหายาก และมีมูลค่า เพราะมันต้องผ่าน เวลาและกระบวนการที่พิถีพิถันกว่า 3 เดือน
กลุ่มโกโก้ดอยใส่ใจกระบวนการผลิตทุกขั้นตอน โดยนำเมล็ดโกโก้ไปหมัก 7 วัน เพื่อให้เกิดรสชาติซับซ้อน ตากแห้ง 7-10 วัน ด้วยแสงแดดธรรมชาติ บ่ม 1-2 เดือน ไล่กลิ่นหมัก ให้รสชาติสมบูรณ์ คั่ว กระเทาะ คัดเปลือก 1 วัน ด้วยอุณหภูมิที่เหมาะสม บดโม่ 3 วัน เพื่อให้เนื้อเนียนละเอียด บีบเนยโกโก้ 1 วัน แยกเนยและผงโกโก้ ทำผงโกโก้ 3 วัน คัดแยกและบรรจุ นี่ขบวนการผลิต Craft Chocolate ที่มีความพิถีพิถันในแบบไทย โกโก้ดอย ไม่ใช้กระบวนการอุตสาหกรรมอย่าง Dutch Process ที่เติมสารอัลคาไลน์เพื่อเร่งรสชาติ แต่ใช้ กระบวนการธรรมชาติ (Natural Processing) คงไว้ซึ่ง สารต้านอนุมูลอิสระสูง และ รสชาติแท้ ๆ ของโกโก้
นักท่องเที่ยวที่มาเยี่ยมชมศูนย์ฯ แห่งนี้ จะมีโอกาส รับประทานโกโก้สดได้เช่นเดียวกับผลไม้กระเจี๊ยบและมังคุด รสชาติจะหวานอมเปรี้ยวเล็กน้อย คล้ายกับผลไม้รวม โกโก้มีวิตามินบี ซี ดี และอี สูง มีธาตุเหล็ก แมกนีเซียม และโพแทสเซียมสูง และอุดมไปด้วยสารต้านอนุมูลอิสระ นอกจากนี้ยังสามารถทำคอมบูโช สโคบี้จากเมล็ดโกโก้สด หรือหากนำเมล็ดโกโก้ไปหมักและตากแห้ง สามารถทำโกโก้แมสหรือช็อกโกแลตได้ เปลือกโกโก้สามารถนำไปตากแห้งเพื่อทำเป็นถ้วยหรือคัพเค้กได้
โกโก้ดอยส่งต่อพลังองค์ความรู้ให้ทุกคนได้กล้ามาสนุกกับการเปิดโลก โกโก้ที่เป็นมากกว่าช็อกโกแลต เกษตรกรที่ได้เยี่ยมชมศูนย์เรียนรู้แปรรูปโกโก้ดอย จะได้เรียนรู้ภาพรวมของการผลิต แปรรูปโกโก้อย่างครบวงจร ตั้งแต่การหมัก ตาก โม่ จนถึงการแปรรูปและจำหน่ายผลิตภัณฑ์ กลุ่มโกโก้ดอย มุ่งมั่นส่งต่อความรู้เหล่านี้ไปยังเยาวชนและผู้ที่สนใจอย่างต่อเนื่อง เพราะเชื่อว่า “โกโก้” ไม่ใช่แค่ของกิน แต่คือโอกาส คืออาชีพ คือการฟื้นฟูป่า ทั้งเป็นความหวังของชุมชนในการสร้างอาชีพและรายได้อย่างยั่งยืน
ในยุคที่ปุ๋ยแพงจนแบกต้นทุนไม่ไหว ทางรอดเดียวของเกษตรกรคือการพึ่งพาตัวเอง วันนี้เทคโนโลยีชาวบ้านพาไปเปิดสูตรปุ๋ยอินทรีย์สารพัดประโยชน์จาก คุณสมศักดิ์ เครือวัลย์ (ปราชญ์เกษตรเศรษฐกิจพอเพียง ปี 2558) เกษตรกรชาวสวนผลไม้ชั้นครูจากจังหวัดระยอง สูตรนี้ทำง่าย และตอบโจทย์คนรักต้นไม้ที่สุด เพราะผสมครั้งเดียวสามารถบำรุงได้ ทั้งพืชผักสวนครัว ไม้ผล ไม้ดอก ไม้ประดับ ยันไม้กระถางในบ้าน ทำอย่างไรมาดูกัน วิธีการผลิตปุ๋ยอินทรีย์ มีกระบวนการผลิต ดังนี้ 1.1 มูลสัตว์แห้งละเอียด 1 ส่วน 1.2 แกลบดำ 1 ส่วน 1.3 อินทรียวัตถุอื่นๆ ที่หาได้ง่าย เช่น แกลบ ชานอ้อย ขี้เลื่อย เปลือกถั่วลิสง เปลือกถั่วเขียว และขุยมะพร้าว เป็นต้น อย่างใดอย่างหนึ่ง หรือหลายอย่างรวมกัน 3 ส่วน 1.4 รำละเอียด 1 ส่วน 1.5 นำน้ำสกัดชีวภาพ 1 ส่วน+น้ำตาล 1 ส่วน + น้ำ 100 ส่วน คนจนละลายเข้ากันดี 1.6 กระสอบป่านเก่าๆ สำหรับคลุมปุ๋ยที่ผสมแล้ว 1.7 จอบ 1.8 พลั่ว และ 1.9 ฝักบัวรดน้ำ 2.1 เตรียมพื้นที่ผสมปุ๋ยบนพื้นซีเมนต์ หรือถ้าเป็นพื้นดินให้ปูผ้ายางเพื่อป้องกันปุ๋ยซึมลงดิน 2.2 นำเอาวัสดุต่างๆ มากองซ้อนกันเป็นชั้นๆ แล้วคลุกเคล้าจนเข้ากันดี 2.3 เอาส่วนผสม
ทุกวันนี้ผู้คนหันมาใส่ใจสุขภาพกันมากขึ้น โดยเฉพาะผู้ป่วยหรือผู้ที่กำลังฟื้นฟูร่างกาย นอกจากการรักษาทางการแพทย์แล้ว อาหารถือเป็นอีกหนึ่งปัจจัยสำคัญที่ช่วยเสริมสร้างคุณภาพชีวิต หลายคนจึงเริ่มตั้งคำถามกับวัตถุดิบที่อยู่บนจานว่า ปลอดภัยจริงหรือไม่? และมีคุณค่าทางโภชนาการมากเพียงพอสำหรับการดูแลสุขภาพหรือเปล่า คำถามเหล่านี้เอง กลายเป็นจุดเริ่มต้นของ คุณเต้-อัญชรี อัสววิมล เกษตรกรดีเด่นแห่งชาติ สาขาเกษตรอินทรีย์ ประจำปี 2569 อดีตพยาบาลที่ตัดสินใจเปลี่ยนเส้นทางชีวิตจากการดูแลผู้ป่วยในโรงพยาบาล มาเป็นผู้ผลิตอาหารคุณภาพให้ผู้คนได้บริโภค หลังจากที่สามีล้มป่วย คุณเต้จึงหันมาให้ความสำคัญกับอาหารต้นทาง และเชื่อว่าการมีวัตถุดิบที่ปลอดภัยคือหนึ่งในพื้นฐานสำคัญของการมีสุขภาพที่ดี จาก 4 ไร่ สู่ฟาร์มต้นแบบ ผลิตผักมาตรฐาน Organic Thailand คุณเต้ เล่าให้ฟังว่า เดิมประกอบอาชีพพยาบาล ก่อนจะออกจากงานมานานเป็น 10 ปี โดยจุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นเมื่อสามีป่วย ทำให้เริ่มศึกษาเรื่องอาหารและการผลิตวัตถุดิบที่ปลอดภัยจากสารเคมีอย่างจริงจัง “ตอนนั้นประมาณปี 2559 ถือว่าจริงจังเลย ที่จะทำแปลงปลูกผักอินทรีย์ ก็เลยมาปรับพ
เกษตรผสมผสาน คือระบบการผลิตทางการเกษตรที่รวมเอาการปลูกพืช เลี้ยงสัตว์ และการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ เข้าไว้ด้วยกันในพื้นที่เดียวกันหรือใกล้เคียงกัน โดยมีการจัดการระบบนิเวศอย่างเป็นธรรมชาติ เพื่อให้เกิดความสมดุลและยั่งยืน คุณสมพรชัย องอาจ เป็นคนที่ชอบทำเกษตรมาตั้งแต่สมัยเด็ก ไม่ว่าจะเห็นอะไรก็จะทำเรื่อยๆ แบบทีละเล็กละน้อย ต่อมาเมื่อเข้าสู่ชีวิตคู่จึงได้ย้ายไปอยู่ที่จังหวัดนครปฐมกับภรรยา ก็จะประกอบอาชีพเพาะเห็ด เลี้ยงกบ และตลาดจนการปลูกไม้ผลต่างๆ ไปด้วย คุณสมพรชัย เล่าว่า “ช่วงนั้นก็ไปอยู่ที่นครปฐมก่อน เราก็จะไปปลูกพวกไม้ผลต่างๆ เอาไว้ ต่อมาก็ผลิตกิ่งพันธุ์ขาย ไม่ว่าจะเป็นมะม่วง ม่อนเบอรี่ หน่อกล้วยทำหมด คราวนี้พอช่วงที่บึงกาฬเริ่มมีการปลูกยางพารามากขึ้น ก็เลยย้ายมาอยู่ที่บ้านเกิด ซึ่งบริเวณรอบบ้านมันจะมีพื้นที่อยู่ประมาณ 1 ไร่ เราก็คิดว่า ต้องหาอะไรมาทำให้เกิดประโยชน์ และสร้างเงินให้เราให้ได้ ก็ทำแบบผสมผสานไปเลยน่าจะดี” เนื่องจากพื้นที่บ้านของเขาไม่สามารถที่จะทำบ่อสำหรับเลี้ยงปลาได้ เขาจึงได้เลือกเลี้ยงกบแทน โดยนำกบที่อยากเลี้ยงมาออกแบบให้อยู่ในกระชังบก ที่การเลี้ยงไม่มีอะไรยุ่งยากเพียงแค่ใส
ภาพของจังหวัดนนทบุรีที่เปลี่ยนแปลงไปอย่างรวดเร็ว จากพื้นที่สวนผลไม้ริมคลองสู่เมืองแห่งคอนโดมิเนียม ถนนสายใหม่ และศูนย์การค้าขนาดใหญ่ ยังมีพื้นที่สีเขียวบางส่วนที่ยังคงยืนหยัดรักษาวิถีเกษตรดั้งเดิมเอาไว้ หนึ่งในนั้นคือ “สวนทุเรียน 5 พี่น้อง” สวนทุเรียนนนท์ GI ที่ยังคงอนุรักษ์รูปแบบการทำสวนยกร่องแบบดั้งเดิม และสืบทอดมรดกจากบรรพบุรุษมากว่า 100 ปี ท่ามกลางความท้าทายของการขยายตัวของเมืองที่ค่อยๆ รุกคืบเข้ามาในทุกทิศทาง คุณสุดใจ ศรศิลป์ เจ้าของ 5 พี่น้อง สวนทุเรียนนนท์ เล่าว่า ปัจจุบันสวนแห่งนี้มีพื้นที่ประมาณ 20 ไร่ โดยมีพี่น้องทั้งหมด 5 คน เป็นเจ้าของร่วมกัน ถือเป็นมรดกที่ส่งต่อกันมาจากรุ่นปู่ย่าตายาย จนถึงรุ่นลูกหลานในปัจจุบัน และยังคงผลิตทุเรียนนนท์ GI คุณภาพสูงออกสู่ตลาดทุกปี เพื่อสร้างรายได้ให้กับครอบครัว พร้อมทั้งเป็นส่วนหนึ่งของการอนุรักษ์อัตลักษณ์ทุเรียนนนท์ให้คงอยู่ต่อไป “ที่ดินผืนนี้มีอายุมากกว่า 100 ปีได้ เพราะตั้งแต่เกิดมาก็เห็นสวนแห่งนี้แล้ว เป็นมรดกที่ส่งต่อกันมา” ย้อนกลับไปในอดีต จังหวัดนนทบุรีเต็มไปด้วยสวนผลไม้ที่เชื่อมต่อกันด้วยเครือข่ายลำคลอง ผู้คนสัญจรทางน้ำเป็นหลัก วิถี
