พืชพื้นบ้าน เป็นทั้งอาหารและยา

ชีวิตชาวบ้านธรรมดาเป็นเรื่องปกติ ที่ผู้คนมักมองเห็นเป็นเรื่องธรรมดาๆ ที่ไม่มีอะไรสลับซับซ้อน วิเศษ วิจิตรพิสดารใดๆ คงเป็นเพราะมองเห็นกันแบบผิวเผิน แต่หากเรามองดูเจาะลึก จะพบกับความมหัศจรรย์ ความไม่ธรรมดา ที่แฝงตัวอยู่ในวิถีชีวิตชาวบ้าน เขาเหล่านั้นมีอะไรอีกมากมายที่ชวนสืบเสาะค้นหา เช่น ชีวิตการเผชิญภัยอันตราย จากความร้ายกาจ ของโรคภัยไข้เจ็บที่มีอยู่รุมล้อมรอบกาย เขาเอาชนะ และอยู่รอดมาได้อย่างไร หลายชีวิตให้คำตอบว่าเพราะ “มียาดี” ตอนกลางดึกเมื่อหลายคืนก่อน อาการปวดฟันกำเริบ จะอาศัยยาแก้ปวดก็กลัวว่าจะเป็นการกินยาเพิ่มเข้าตัวไปอีก เพราะที่กินอยู่ก็หลายขนาน และท้องว่างแล้ว จึงเปิดไฟส่องเดินหาพืชสมุนไพรที่เคยรู้สรรพคุณ ให้ผลระงับบรรเทาปวดฟัน ก็ได้ “ผักคราดหัวแหวน” เอามาบดผสมเหล้าขาวเล็กน้อย วางอุดบนซี่ฟันที่ปวด และขบย้ำขยำนิดๆ ให้รู้สึกซ่านซ่า ชั่วประเดี๋ยวเดียวอาการปวดหายไป สบายเหงือกสบายฟัน หายปวด ถ้าปวดขึ้นมาอีก เราก็จะใช้ผักคราดหัวแหวน ที่นับเป็นยาดีระงับปวดอีก แล้วค่อยไปหาหมอรักษารากฟัน ในวันที่ไม่มีอาการปวดฟันแล้ว ทำให้คิด ทฤษฎีร้อน-เย็น (Hot-Cold Theory) เป็นความเชื่อที่เกิดในยุคกรีก

ในระยะที่โลกกำลังผจญกับปัญหาภัยคุกคามด้วยโรคติดต่อที่รุนแรงเช่นขณะนี้ วิถีชีวิต ความเป็นอยู่ของประชาชนคนบ้านเราก็หลีกหนีไม่พ้น เกิดความลำบากยากเข็ญ แร้นแค้น การหาอาหารเลี้ยงดูประทังชีวิตก็อยู่ในขั้นขัดสน หมู เห็ด เป็ด ไก่ ไข่ กุ้ง หอย ปู ปลา เกลือ กะปิ น้ำปลา ปลาร้า น้ำมัน ผงปรุงรส ข้าวสาร พริก หอม กระเทียม พืชผักนานา ก็ขยับราคาขึ้น ท่ามกลางความทุกข์ยากของชาวชน ชาวบ้านเขาออกหาเก็บ “ผักกูด” ตามแหล่งธรรมชาติ เพื่อเอามาบริโภค หรือเอามาแบ่งปัน หรือขายเป็นรายได้ เมื่อก่อนส่วนใหญ่หาเก็บเอามาทำเป็นอาหาร คนเข้าป่าก็หาผักง่ายๆ เอามาประกอบอาหารกินกัน หาพืชพื้นบ้าน พืชตามป่าเขา ต้นพืชไหนที่นำมากินได้ ก็จะเลือกสรรมาปรุงแต่งประกอบอาหารกิน เรียกพืชที่เอามากินว่า “ผัก” แต่มีพืชกินได้บางอย่างที่ไม่เรียกว่าผักนำหน้า เช่น “หน่อไม้” คือต้นอ่อนไผ่ “หัวปลี” คือดอกกล้วย และพวก เผือก บอน ซึ่งความนิยมชมชอบก็ขึ้นอยู่กับคนกิน ที่ชัดเจนแน่นอนที่สุด คือความผูกพันที่ชาวบ้านกับพืชป่า ผักป่า ผักพื้นบ้าน มีความลึกซึ้งซึมลึกกันมาแต่เนิ่นนาน ยากเกินกว่าจะสืบค้นหาหลักฐานความเป็นมาได้ สันนิษฐานว่าจะมีสัมพันธ์กันมาตั้งแต่

“ความเชื่อ” เป็นฐานรากการคิดของ หมอดู หมอไสยศาสตร์ นักปราชญ์ กวี นักกฎหมาย แพทย์ หรือแม้กระทั่งนักวิทยาศาสตร์ ต่างมีความเชื่อจุดประกายความคิด เป็นเบื้องต้น แล้วจึงแผ่ขยายรากกิ่งก้านความคิดไปตามบริบท ตามหลักการ คิด ตัดสินใจ ทำ ปรับปรุง และเผยแพร่ ในเรื่องที่เป็นความเชื่อนั้น บางสิ่งเป็นความลี้ลับ บางอย่างมีปาฏิหาริย์ มีอิทธิฤทธิ์ มีอิทธิพล มีคุณค่ามากมายหลายหลาก ความเชื่อถูกใช้เป็นฐานการตัดสินใจ เช่น รักษายาหมอไทยหายช้า แต่หายขาด ใช้ยาหมอตลาดหายไว แต่หายแล้วมาเป็นอีก หรือเชื่อว่า กินผักเป็นยา กินปลาเป็นอาหาร เป็นต้น ชาวบ้านตำบลบ้านฝาย อำเภอน้ำปาด จังหวัดอุตรดิตถ์ ทำนาได้ปีละครั้ง หลังจากได้ลงแขกเก็บเกี่ยวข้าวนาปีเสร็จแล้ว แปลงนามีพื้นที่ว่าง และบริเวณข้างที่นา ยังพอมีน้ำอยู่ในท้องลำห้วย ในบ่อขุด และในสระอยู่บ้าง เกี่ยวข้าว เดือนพฤศจิกายน-ธันวาคมแล้ว ยังได้มารวมกลุ่มปลูก “กระเทียม” ปลูกกันแบบเกษตรธรรมชาติ ซึ่งไม่ใช่ว่าจะปลูกตามมีตามเกิด ปล่อยให้ฟ้าดูแล แต่เป็นการปลูกแบบใช้ภูมิปัญญาชาวบ้าน มาผสมผสานวิทยาการอย่างแท้จริง ก็มีบางพื้นที่ที่ปลูกกระเทียมแบบการค้าบ้าง เช่น ที่บ้านใหม่ ตำบลบ้านฝา

ในเวลานี้ แทบทุกคน ที่ให้ความสนใจกับเรื่องของอาหารการกิน ต่างพยายามเสาะหาของหลายอย่างมาประกอบอาหาร บางอย่างก็เคยกินเคยรู้จักมาก่อนแล้ว บางอย่างก็ลืมเลือนไปจากความทรงจำ บางอย่างไม่เคยรู้จักไม่เคยพบเห็นมาก่อนเลย ทั้งๆ ที่รู้ว่าของมันมีอยู่มานานแล้ว ก็อาศัยได้อ่านเจอในหนังสือ ในอินเตอร์เน็ต หรือไม่ก็จากคำบอกเล่าที่ผ่านเข้าหู สิ่งของที่นำมาประกอบอาหารการกิน ส่วนใหญ่มาจากสิ่งมีชีวิต โดยเฉพาะจากพืช มีนับร้อยนับพันชนิด ที่นำมาทำอาหารได้ เรียกกันว่า “ของกินได้” ก็คงไม่ผิดนัก ในบรรดาพืชที่กินได้ และมีประโยชน์ต่อร่างกายคนเราชื่อ “ผักเฮือก” เป็นพืชชนิดหนึ่ง ที่คนทางภาคเหนือรู้จัก และนำมาประกอบเป็นอาหารเหนือกันมานานแล้ว คนภาคอีสาน ภาคใต้ ภาคกลาง ก็มีการนำมาทำกิน แต่จะต่างกันที่วิธีการประกอบอาหาร การปรุงแต่ง ถ้าบอกไว้อย่างนี้ แค่นี้ เชื่อว่าหลายคนคงจะยังคิดไม่ออกว่า ผักเฮือกที่ว่ามันเป็นอย่างไร อาจจะวาดมโนภาพไปต่างๆ นานา ก็ขอบอกไว้ก่อนว่า ผักเฮือก ไม่ได้เป็นผักจากการหว่านปลูกถอนตัด ขึ้นมาจากแปลงปลูกผักทั่วไป แต่เป็นผักประเภท ยอดไม้ยืนต้น จนถึงทุกวันนี้ ก็ยังกังขาอยู่ว่าใครนะ ที่เขาเรียกยอดใบอ่อนของ