เห็ดเผาะ

     เมื่อกลิ่นไอดินลอยขึ้นเตะจมูก นั่นก็แปลว่าเมฆครึ้มและหยาดฝนได้จากผืนดินและท้องฟ้าไปแล้ว แม้ฤดูฝนจะนำพาความหนาวเย็นและความชื่นแฉะมาสู่ถนนหนแห่ง แต่หยาดฝนก็ได้นำพาความชุ่มฉ่ำและการเจริญงอกงามของบรรดาพืชพันธุ์ต่างๆ มาด้วย และหนึ่งในนั้นคือพระเอกของเราในวันนี้       เมื่อถึงช่วงต้นฤดูฝน “เห็ดถอบ” หรือที่คุ้นเคยในชื่อ “เห็ดเผาะ” สามารถพบได้มากในบริเวณพื้นที่ภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย โดยมีลักษณะเป็นเม็ดกลมแบนคล้ายคลึงกับ “เม็ดกระดุม” และ “เหรียญ 5 บาท” ดอกเห็ดมีสีเหลืองน้ำตาลจนถึงสีดำ และมักขึ้นอยู่ในเขตที่มีต้นไม้ใหญ่ อาทิ สัก เหยียง เต็ง รัง หรือยางนา ซึ่งจะออกมาให้ผู้คนได้ยลโฉมและเก็บเกี่ยวช่วงฤดูฝนในเดือนพฤษภาคม-กรกฎาคมเท่านั้น        ด้วยเหตุนี้เองจึงทำให้เห็ดเผาะมีราคาสูง และสร้างรายได้ให้กับพ่อค้าแม่ขายในพื้นที่อย่างคึกคักในช่วงหน้าฝน และนอกจากความพิเศษของเห็ดเผาะที่ออกผลเพียงปีละหนึ่งครั้งแล้ว เห็ดเผาะยังมีคุณประโยชน์ต่อร่างกายของเราในฐานะยาสมุนไพรอีกด้วย ไม่ว่าจะเป็น บำรุงเส้นเอ็น บำรุงประสาท บำรุงกำหนัด หรือแก้ช้ำใน และสามารถต้านอาการอักเสบได้อีกด้วย  วันนี้

นครพนมฝนตกชุก ชาวบ้านแห่เก็บเห็ดป่า-เห็ดเผาะ ราคาพุ่งกิโลฯละ 800 บาท สร้างรายได้วันละ 3,000 บาท ที่ตำบลวังตามัว อำเภอเมืองนครพนม จังหวัดนครพนม สภาพอากาศในช่วงนี้มีฝนตกลงมาในพื้นที่ ทำให้มีเห็ดป่าหลากหลายชนิดเกิดขึ้นตามป่าธรรมชาติเป็นจำนวนมาก โดยเฉพาะเห็ดเผาะที่กำลังจะออกใหม่ ๆ ซึ่ง 1 ปีมีเพียงครั้งเดียว คือช่วงที่เริ่มเข้าสู่ฤดูฝนช่วงนี้เท่านั้น โดยเห็ดเผาะ (หรือ “เห็ดถอบ” ในภาษาถิ่นล้านนาภาคเหนือ) ในปีนี้ราคาค่อนข้างดี ชาวบ้านซื้อขายกันอยู่ที่ราคากิโลกรัมละ 800 บาท สร้างรายได้อย่างงาม นางสุนีย์ แสงซาตรี (ยายนิ่ม) ชาวบ้านวังตามัว หมู่ 2 ตำบลวังตามัว อำเภอเมืองนครพนม กล่าวว่า ในช่วงที่ฝนเริ่มตกสลับแดด จะทำให้เห็ดเริ่มออกดีในช่วงนี้ แต่จะต้องตื่นแต่เช้าช่วงเวลาตี 3-ตี 4 เพราะมีชาวบ้านทั้งในหมู่บ้านและจากต่างหมู่บ้านต่างก็ออกมาหาเห็ดด้วยเช่นกัน ซึ่งพื้นที่หาเห็ดจะเป็นพื้นที่ป่าอนุรักษ์ ป่าชุมชนของตำบลวังตามัว มีพื้นที่กว่า 1,200 ไร่ โดยปกติตนมีอาชีพทำนา แต่ในช่วงนี้ของทุกปีตนและชาวบ้านก็จะร่วมกันออกหาเก็บเห็ดเผาะ ซึ่งวันนี้เก็บเห็ดได้ราว ๆ ประมาณ 2-5 กิโลกรัม ซึ่งถือว่าเก็บได้ในปริมาณค่อน

ขอนแก่น มาแล้ว เห็ดเผาะ รับฤดูฝน ปีนี้ราคาดี กิโลละ 800 บาท ของมีน้อย ผู้บริโภคมีเยอะ ท้าให้ลองชิม กินอร่อย หนังบางอ่อน เนื้อละมุน เคี้ยวเพลิน ทำได้หลากหลายเมนู พ่อค้า แม่ค้า เร่งออกหาเห็ดในพื้นที่ป่าสาธารณะ และป่าชุมชน เพื่อนำจำหน่าย โดยเฉพาะเห็ดเผาะ ที่เริ่มมีมาวางจำหน่ายกันแล้ว จากการสอบถามพบว่าขณะนี้ เห็ดจากภาคเหนือ มาจำหน่ายในพื้นที่อย่างมาก เพราะอ่อนและอร่อย นางวราพร สิงหาบุตร อายุ 48 ปี อยู่บ้านเลขที่ 144/13 บ้านเหล่าใหญ่ ตำบลบ้านขาม อำเภอน้ำพอง จังหวัดขอนแก่น แม่ค้าอาหารประจำถิ่น กล่าวว่า ช่วงนี้เห็ดเผาะราคาสูงมากเพราะเป็นช่วงฝนใหม่ เห็ดเริ่มทยอยออกดอก ซึ่งร้านรับซื้อมาจากชาวบ้านที่ออกหาจากทั้งในพื้นที่ภาคอีสานและทางภาคเหนือ แต่เห็ดเผาะภาคเหนือจะเป็นเห็ดเผาะหนังอ่อนต่าง ไส้เยอะ จะอร่อยกว่าเห็ดของบ้านเรา “ร้านรับและนำมาจำหน่ายในราคาขีดละ 80 บาท หรือกิโลกรัมละ 800 บาท หรือขายแล้วแต่ลูกค้าจะสั่งว่าจะเอาราคาเท่าไร โดยในช่วงแรกนี้เห็ดออกใหม่ ร้านนำมาขายวันละ 5 กิโลกรัมเท่านั้น ไม่กล้าเอามาเยอะ กลัวจะขายไม่หมด ราคายังสูงอยู่ ทำให้ไม่กล้าลงทุนเยอะ เสี่ยงขายไม่หมด แต่ผู้บริโภคส่วนมากหา

นายกรัฐมนตรีเล็งสั่งงดนำเข้าข้าวโพดเลี้ยงสัตว์จากเพื่อนบ้านแก้ปัญหา PM 2.5 แนะเปลี่ยนชื่อเห็ดเผาะ เป็นเห็ด PM 2.5 ชื่นชมเจ้าหน้าที่ทุ่มเทเสียสละ วันที่ 16 มีนาคม นายเศรษฐา ทวีสิน นายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลัง ติดตามการแก้ไขปัญหาไฟป่าหมอกควันที่โครงการส่งน้ำและบำรุงรักษาแม่แฝก-แม่งัดสมบูรณ์ชล อำเภอแม่แตง จังหวัดเชียงใหม่ โดยได้รับฟังสถานการณ์ปัจจุบันจากภาคส่วนที่เกี่ยวข้อง โดยในที่ประชุมรายงานค่าฝุ่นละอองขนาดเล็ก PM 2.5 ตั้งแต่วันที่ 1 มกราคมจนถึง 15 มีนาคม 2567 เกินค่ามาตรฐาน รวม 33 วัน ลดลงจาก ปี 2566 ในช่วงเวลาเดียวกัน จำนวน 29 วัน คิดเป็นดีขึ้นร้อยละ 47   นายเศรษฐา กล่าวว่า ตลอดทั้งสัปดาห์ที่ผ่านมาจังหวัดเชียงใหม่มีรายงานค่าฝุ่น PM 2.5 สูงติดท็อป 10 ของโลก วันนี้มาดูแล้วก็ยอมรับว่ามีปัญหาจริง แต่ก็ต้องให้ความเป็นธรรมกับทางเจ้าหน้าที่ด้วยเพราะว่าปีนี้พื้นที่เผาป่าในจังหวัดเชียงใหม่ลดลง 74 เปอร์เซ็นต์หากเทียบกับช่วงเวลาเดียวกันของปีก่อน ขณะที่ฮอตสปอต 17 จังหวัดภาคเหนือ ก็ลดลง 1 ใน 3 จากช่วงเดียวกันของของปีที่ผ่านมา แต่เมื่อติดอันดับโลกก็ต้องยอมรับและแก้ปัญหาต่อไป นา

ปีนี้ปริมาณฝนมีน้อย เมื่อเข้าสู่ฤดูฝน จะมีพายุเขตร้อนเข้ามาหลายลูก หลายพื้นที่ ประสบสภาวะลูกเห็บตก เป็นพายุลมแรง ทำความเสียหายแก่ทรัพย์สิน พืชผลการเกษตรมากทีเดียว เคยได้ยินโบราณว่า ปีไหนมีลูกเห็บตกมาก จะมี “เห็ดถอบ” ออกมาให้หาเก็บมาก จะเป็นแค่ความเชื่อที่เชื่อและบอกเล่ามา ของชาวบ้านป่าชนบท หรือว่าเป็นวัฏจักรชีวิตของพรรณไม้ในป่าเขา ผืนป่าแถบภาคเหนือ อีสาน หลังจากผ่านความแห้งแล้งมานานพอสมควร ดินแห้ง ต้นไม้สลัดใบร่วงหล่นทับถมบนพื้นดินใต้ต้น บางแห่งเกิดไฟป่าลุกลามเผาไหม้ บางแห่งผุย่อยสลาย พอเข้าสู่ฤดูร้อน ต่อฤดูฝน เจอฝนห่าใหญ่ๆ สักห่าสองห่า เป็นอันได้เห็ดป่าได้เก็บมากินกัน โดยเฉพาะ “เห็ดถอบ” ซึ่งปีหนึ่งจะผุดออกมาให้ลิ้มรสกันสักช่วงหนึ่ง ก็คือช่วงฤดูฝนนี้แหละ และเชื่อไหมว่า ปีนี้ออกมาเยอะมาก จะเป็นเพราะมีลูกเห็บตกมามาก อย่างที่เคยเชื่อมาก่อนหรือเปล่านะ “เห็ดถอบ” คือชื่อเรียกของคนทางภาคเหนือ ของ “เห็ดเผาะ” บางพื้นที่เรียก “เห็ดเหียง” หรือ “เห็ดหนัง” หรือ “เห็ดเผาะหนัง” หรือ “เห็ดดอกดิน” แต่ละที่แต่ละถิ่นเขาเรียกต่างกันไป เห็ดถอบมีขึ้นในหลายพื้นที่ของเมืองไทย ยกเว้นภาคใต้ เพราะสภาพป่าและภูมิอ

มีกับข้าวของคนไทยหลายอย่าง ที่มีเฉพาะฤดูกาล เนื่องมาจากฤดูกาลจะเป็นตัวกำหนดวัตถุดิบที่เป็นส่วนประกอบสำคัญของอาหารชนิดนั้นๆ ตัวอย่างเช่น สะเดา น้ำปลาหวานกับกุ้งเผา ซึ่งจะมีดอกสะเดาและยอดอ่อนของสะเดาจะออกต้นฤดูหนาวราวปลายเดือนพฤศจิกายน เรื่อยไปจนถึงมีนาคม หรือสะตอ ก็มีช่วงเดือนกรกฎาคมถึงตุลาคม ถึงแม้ว่าจะมีการทำสะตอนอกฤดูบ้างก็ตาม แต่สะตอก็มีราคาแพงมากกว่าสะตอในฤดูกาล ทำนองเดียวกันกับเห็ดเผาะ ก็เป็นเห็ดที่มีเฉพาะต้นฤดูฝนในระยะเวลาไม่ถึง 2 เดือน ที่สำคัญ เห็ดเผาะเกิดขึ้นเองตามธรรมชาติในระบบนิเวศที่เอื้ออำนวย เป็นเห็ดที่นำมาประกอบอาหารได้หลายรายการ หากินยากมาก ราคาแพง แกงคั่วเห็ดเผาะก็เป็นเมนูอาหารไทยๆ อีกรายการหนึ่งที่มีเฉพาะต้นฤดูฝน เท่าที่รู้ แกงคั่วเห็ดเผาะไม่มีขาย อยากกินต้องหาซี้อเห็ดเผาะสดๆ มาแกงกินกันเอง เผื่อใครหาซื้อมาได้ลองทำดูตามที่นำเสนอมานี้ครับ เห็ดเผาะ เห็ดที่อยู่ในป่าเขตร้อนชื้น อยู่ในจำพวกราชนิดหนึ่ง อยู่ในวงศ์ Diplocystaceae มีลักษณะเป็นเห็ดรา อยู่ในหมวด Basidiomycota มีลักษณะเป็นเม็ดทรงกลมแบนเมื่อโตขึ้น และเติบโตได้ดีร่วมกับต้นไม้ใหญ่หลายชนิดที่มีดินปนทรายในป่าดิบแล้ง ป

ช่วงเวลาที่ผ่านมา มีนักวิชาการด้านเห็ดหลายคน หลายสำนัก ที่มีความรู้เรื่องการเพาะเห็ดต่างๆ มากมาย ส่วนใหญ่ทำเป็นเห็ดเศรษฐกิจกันมากเลยทีเดียว แต่ก็มีคนคิดที่จะเพาะเห็ดเผาะ เพราะมีราคาแพง เอร็ดอร่อย ใครๆ ก็ชอบ แต่จนแล้วจนเล่าก็ไม่สามารถเพาะได้ แต่ครั้งนี้แม่โจ้และทีมงานศึกษาหาวิธีเลียนแบบธรรมชาติเพื่อกลับคืนสู่ป่าจนได้ผลดี เห็ดเผาะ หรือภาษาทางเหนือเรียก เห็ดถอบ เป็นอาหารอันโอชะของหลายๆ คน จะได้รับประทานในช่วงต้นฝนประมาณเดือนพฤษภาคม-มิถุนายน ของทุกปี จะเกิดขึ้นเองในธรรมชาติทางภาคเหนือและภาคอีสาน เห็ดเผาะมีลักษณะเป็นลูกกลมๆ อ่อนนุ่ม เนื้อในมีสีขาว เปลือกนอกกรอบ เมื่อผลแก่จะมีสีผิวเป็นสีน้ำตาลอมดำ เนื้อในจะดำ แต่นิยมบริโภคเห็ดเผาะที่อ่อนมากกว่า นำไปประกอบอาหารได้หลายอย่าง เช่น นำไปต้มใส่เกลือเล็กน้อย จิ้มกับน้ำพริก นำไปแกงใส่ปลาร้าใส่ผักหวานหรือไข่มดแดง หรือทำเป็นแกงกะทิก็ได้ความอร่อย แต่กว่าจะได้มาเป็นอาหารที่เอร็ดอร่อยนั้น ชาวบ้านจะต้องเดินขึ้นเขาไปหาจากป่าธรรมชาติ มักจะอยู่ตามผิวดินหรือใต้ดินเล็กน้อย ชาวบ้านจะใช้ไม้หรือด้ามเหล็กคุ้ยเขี่ยหาเห็ด บางครั้งจะอยู่ใต้ใบไม้ที่ร่วงหล่นลงมาปิดบัง ก

“เห็ดเผาะ” หรือ “เห็ดถอบ” เป็นเห็ดในวงศ์ Diplosystaceae ดอกอ่อนมีลักษณะกลม เมื่อแก่ดอกจะบานออกลักษณะคล้ายดาว นอกจากนี้ ในบรรดาเห็ดที่พบในภาคเหนือและภาคอีสานเห็ดเผาะเป็นที่นิยมและมีราคาสูง ซึ่งพบได้ตามธรรมชาติในภูมิอากาศร้อนชื้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งในช่วงเข้าฤดูฝน ที่ผ่านมาในประเทศไทย โดยโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมอันเนื่องมาจากพระราชดำริ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี (อพ.สธ.) ได้ส่งเสริมให้มีการปลูกไม้วงศ์ยาง (ยางนา) เพื่อรักษาความชุ่มชื้น และอุดมสมบูรณ์ของดิน หรือผืนป่า ซึ่งเห็ดเผาะสามารถเจริญเติบโตได้ดีในรากของต้นยางนาและทำให้ต้นยางนาเจริญเติบโตได้ดีด้วย ตามภูมิปัญญาชาวบ้าน เห็ดเผาะมีสรรพคุณหลากหลาย ได้แก่ ช่วยบำรุงร่างกายให้แข็งแรง ช่วยรักษาอาการช้ำใน ช่วยป้องกันโรควัณโรค ช่วยป้องกันและยับยั้งการเกิดของเซลล์มะเร็งได้ดี เป็นต้น และจากหลายงานวิจัยพบว่า เห็ดเผาะมีสารสำคัญประกอบด้วย พอลิแซ็กคาไรด์ สารเทอร์พีน สเตอรอยด์ สารประกอบฟีนอลิก และสารประกอบเฮเทอโรไซคลิก ที่มีสรรพคุณในการต้านการอักเสบ ต้านอนุมูลอิสระ กระตุ้นภูมิคุ้มกัน ยับยั้งมะเร็ง และฆ่าไวรัสก่อโรค วัณโรค เป็นต้น โดยเห็ดเ

ตอนเด็กๆ ยังจำคำพูดที่ผู้เฒ่าผู้แก่ท่านมักพูดเสมอว่า กินแกงเห็ดเผาะใส่น้ำเอ๊าะเจ๊าะ แล้วก็ต้องเคี้ยวให้ดังเป๊าะๆ ด้วยนะ ท่านบอกว่ามันถึงจะอร่อย เมื่อกินแกงเห็ดเผาะแล้วจะต้องเคี้ยวดัง “เป๊าะ” “เผาะ” ทุกครั้ง (จึงน่าจะเป็นที่มาของชื่อเห็ดหรือป่าว!) เพราะเห็ดเผาะนั้น ผิวด้านนอกจะกรอบ ส่วนด้านในจะกลวง จึงทำให้รู้สึกว่ามีความกรอบ มัน เวลาเคี้ยวนั่นเอง! “เห็ดเผาะ” (อีสาน) หรือ “เห็ดถอบ” (เหนือ) เป็นเห็ดที่ขึ้นอยู่ตามป่าชื้น ส่วนมากจะพบเห็ดเผาะตามป่าธรรมชาติในช่วงต้นฤดูฝน ปัจจุบัน ยังไม่มีวิธีหรือเทคโนโลยีที่สามารถเพาะเองได้ หรืออาจจะมีแต่ยังไม่ประสบความสำเร็จเท่าที่ควร จึงไม่ค่อยเห็นมีการเพาะเห็ดเผาะกันเป็นเรื่องเป็นราว สำหรับเห็ดเผาะที่หาซื้อหรือนำมากินทุกวันนี้เป็นเห็ดเผาะที่เก็บได้ตามป่าเต็งรังในช่วงต้นฤดูฝนเท่านั้น “เห็ดเผาะ” เกิดขึ้นได้ทุกภาค แต่ยกเว้นภาคใต้ที่ไม่มี เห็ดเผาะเป็นที่นิยมกินกันทั่วไปตามหมู่บ้านแถวชนบท เห็ดเผาะเป็นเห็ดที่มีขนาดเล็ก เกิดในป่าที่เป็นดินโคก หรือดินที่เป็นดินเหนียวปนหินดินแดง มักเกิดเป็นกลุ่มๆ มีลักษณะกลม แบน เป็นส่วนใหญ่ เห็ดเผาะที่มีสีออกคล้ำโทนน้ำตาล ชาวบ้าน

“ป่าไม้” มีบทบาทสำคัญยิ่งต่อวิถีชีวิตของชุมชนในสังคมชนบท ในฐานะเป็นแหล่งอาหารและแหล่งรายได้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งจากเห็ดป่า แต่เนื่องจากการให้ผลผลิตของเห็ดป่าในแต่ละปีไม่แน่นอน ขึ้นอยู่กับปัจจัยแวดล้อมตามธรรมชาติ อีกทั้งผลผลิตเห็ดป่าลดน้อยลงทุกๆ ปี เนื่องจากความผันแปรของสภาพภูมิอากาศ ความแห้งแล้ง และการทำลายระบบนิเวศป่าไม้ ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร. วรรณา มังกิตะ มหาวิทยาลัยแม่โจ้-แพร่ เฉลิมพระเกียรติ และ ดร. สุจิตรา โกศล สถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งประเทศไทย (วว.) ตระหนักถึงผลกระทบดังกล่าว และต้องการส่งเสริมการใช้ประโยชน์ทรัพยากรป่าไม้อย่างชาญฉลาดและยั่งยืนแก่ชุมชน ด้วยการสร้างแหล่งอาหาร โดยการปลูกพืชเศรษฐกิจร่วมกับการเพาะเห็ดป่าไมคอร์ไรซากินได้ในพื้นที่ของตนเอง เพื่อให้เกิดชุมชนไม้มีค่า ส่งผลให้ชาวบ้านเกิดความรักและดูแลต้นไม้ที่ปลูกอย่างประณีตแบบอินทรีย์ งดการใช้สารเคมีปราบศัตรูพืช ลดการใช้ปุ๋ยเคมี ผลงานวิจัยนี้ ได้รับงบประมาณสนับสนุนการวิจัยจาก สำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.) และ สำนักงานพัฒนาเศรษฐกิจจากฐานชีวภาพ (องค์การมหาชน) หรือ สพภ. คณะผู้วิจัยได้จัดทำพื้นที่แปลงทดลองต้นแบบ กา