ปัญหาฝุ่น PM2.5 กลายเป็นเรื่องใกล้ตัวของคนไทยทุกภูมิภาค โดยเฉพาะภาคเหนือที่ต้องเผชิญวิกฤตซ้ำแล้วซ้ำเล่า จนกลายเป็นวาระแห่งชาติที่ทุกภาคส่วนต้องร่วมกันคิดหาทางออก ในช่วงเวลาที่คำกล่าวหาว่า “ภาคเกษตรคือผู้ร้ายหลักของ PM2.5” ถูกหยิบยกขึ้นมาถกเถียงอย่างกว้างขวาง
สมาคมสื่อมวลชนเกษตรแห่งประเทศไทยจึงได้จัดงานสัมมนา “ฝุ่น PM 2.5 ภาคเกษตรสร้างปัญหาจริงหรือ? ร่วมระดมสมองแก้ปัญหาอย่างยั่งยืน” เมื่อวันจันทร์ที่ 10 พฤศจิกายน 2568 ที่ผ่านมา ณ อาคาร UNISERV มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ งานครั้งนี้ได้พูดคุยกันในข้อเท็จจริงบนพื้นฐานของข้อมูลวิชาการ และมองหาวิธีแก้ไขที่ยั่งยืน โดยเปิดพื้นที่ให้ผู้เชี่ยวชาญหลากหลายสาขามาช่วยกันอธิบายมิติของปัญหาที่ซับซ้อนนี้
นายภิญโญ แพงไธสง นายกสมาคมสื่อมวลชนเกษตรแห่งประเทศไทย เปิดเผยภายหลังการจัดงานสัมมนาหัวข้อ “ฝุ่น PM2.5 ภาคเกษตรสร้างปัญหาจริงหรือ? ระดมสมองแก้ปัญหาอย่างยั่งยืน” ว่าปัญหาฝุ่น PM2.5 ถือเป็นวาระแห่งชาติ เพราะเป็นภัยที่คุกคามสุขภาพของประชาชน และส่งผลกระทบต่อเศรษฐกิจของประเทศไทยอย่างรุนแรง โดยเฉพาะช่วงฤดูแล้งเป็นช่วงวิกฤตที่จะมีฝุ่นหนาแน่น หลายพื้นที่ของประเทศต้องเผชิญกับระดับค่าฝุ่นที่สูงเกินมาตรฐาน โดยเฉพาะภาคเหนือที่มักประสบปัญหารุนแรงทุกปี โดยมี “ภาคเกษตร” เป็นผู้ร้ายที่ถูกระบุว่าเป็นสาเหตุหลักของปัญหาดังกล่าว โดยเฉพาะกิจกรรมการเผาในที่โล่ง (Open Burning)
“แนวทางแก้ไขปัญหาฝุ่น PM2.5 บนพื้นฐานของข้อมูลวิชาการและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ที่เชื่อถือได้ เพื่อให้ทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้องสามารถวางแผนรับมือ และแก้ปัญหาที่ต้นเหตุได้อย่างยั่งยืน โดยมีนักวิชาการและผู้ทรงคุณวุฒิจากหลากหลายหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง มาร่วมแลกเปลี่ยนความคิดและอัปเดตข้อมูล เราพบว่าปัญหานี้มีสาเหตุของปัญหาที่ค่อนข้างซับซ้อน และหลากหลายมิติ ซึ่งการแก้ไขปัญหาทั้งระยะสั้น กลาง และยาวอย่างเป็นรูปธรรม จำเป็นจะต้องทราบข้อเท็จจริง และอาศัยความร่วมมือจากทุกภาคส่วนในทุกระดับ” นายภิญโญกล่าว
ในการสัมมนาครั้งนี้ ตลอดระยะเวลาตั้งแต่ช่วงเช้าจนถึงช่วงบ่าย ได้รับเกียรติจากวิทยากรผู้ทรงคุณวุฒิหลากหลายสาขา มาบรรยาย ถ่ายทอดองค์ความรู้ และแสดงความคิดเห็นในประเด็นที่เกี่ยวข้อง ดังต่อไปนี้
ดร.สมพร จันทระ ประธานคณะทำงานด้านวิชาการเพื่อสนับสนุนการแก้ไขปัญหาหมอกควันภาคเหนือ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ กล่าวถึงสาเหตุของปัญหาฝุ่น PM2.5 ในเขตภาคเหนือช่วงฤดูแล้งว่า เกิดจาก 3 ปัจจัยหลัก ได้แก่ 1.สภาพภูมิประเทศที่เป็นแอ่งและมีภูเขาล้อมรอบ 2.อุตุนิยมวิทยาที่มีปริมาณฝนน้อย ความชื้นต่ำ อากาศร้อนแล้ง และการระบายอากาศไม่ดี 3.แหล่งกำเนิดมลพิษทางอากาศ เช่น การเผาในที่โล่ง การจราจร และการเผาไหม้จากโรงงานอุตสาหกรรม
โดยจังหวัดเชียงใหม่ช่วงเดือน ก.พ.–เม.ย. ของทุกปี จะมีค่าฝุ่น PM2.5 เกินมาตรฐานอยู่เสมอ โดยแหล่งกำเนิดหลักมาจากการเผาชีวมวลสูงถึง 51% ส่วนค่าฝุ่นจากการจราจรมีเพียง 23% ขณะที่ช่วงฤดูฝน ค่าฝุ่นจะมาจากการจราจรสูงถึง 76% และจากการเผาชีวมวลเพียง 7% ทั้งนี้ผลการทำโมเดลคาดการณ์คุณภาพอากาศพบว่า หากลดการเผานอกเขตเชียงใหม่ลง 50% จะทำให้ค่าฝุ่น PM2.5 ลดลงได้ 30–40% ขณะที่การลดไฟป่าในพื้นที่ลง 50% จะลดค่าฝุ่นได้ 17–30% การลดการเผาในพื้นที่เกษตรนอกเขตเชียงใหม่ลง 50% จะลดลงได้ 12–21% ส่วนหากลดมลพิษจากการจราจรในเชียงใหม่ลง 50% จะลดค่าฝุ่นได้ 7–12%
ดร.สุดเขต สกุลทอง มหาวิทยาลัยแม่โจ้ กล่าวถึงแนวทางลดการเผาเศษวัสดุทางการเกษตร โดยนำมาเพิ่มมูลค่าเป็นชีวมวลอัดเม็ดเพื่อใช้เป็นพลังงานทดแทน โดยเฉพาะข้าวโพดซึ่งมีเศษเหลือใช้จำนวนมาก และพื้นที่ปลูกมักอยู่บนภูเขาทำให้กำจัดด้วยวิธีอื่นได้ยาก แนวทางคือใช้เครื่องทำชีวมวลอัดแท่งแบบเคลื่อนที่และเครื่องทำไบโอชาร์ ทั้งระบบไฟฟ้าขนาดเล็กและระบบพลังงานแสงอาทิตย์ ซึ่งสามารถใช้กับวัสดุการเกษตรทุกชนิด เช่น ฟางข้าว ซังข้าวโพด แกลบ ขี้เลื่อย ชานอ้อย หรือกิ่งไม้ต่าง ๆ โดยเครื่องจะสับ บด และอัดเป็นเม็ดหรือแท่งเพื่อนำไปใช้เป็นเชื้อเพลิงในครัวเรือน ร้านอาหาร หรือโรงงานอุตสาหกรรม
นายเดโช ไชยทัพ ผู้อำนวยการมูลนิธิเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืน (ภาคเหนือ) กล่าวว่า การแก้ปัญหาฝุ่น PM2.5 ในภาคเกษตรและป่าต้องทำควบคู่กัน เพราะพื้นที่เกษตรส่วนใหญ่ในเชียงใหม่และลำพูนมีสถานะเป็นพื้นที่ป่า รวมแล้วประมาณ 1.8 ล้านไร่ การเปลี่ยนพืชปลูกทำได้ยาก แม้ปัจจุบันชาวบ้านตื่นตัวในการดูแลรักษาป่ามากขึ้น แต่ยังติดปัญหากฎหมาย การสนับสนุนให้ป่าชุมชนสร้างรายได้ เช่น ท่องเที่ยว ขายคาร์บอนเครดิต หรือปลูกกาแฟใต้ร่มไม้ จะช่วยให้ชุมชนมีส่วนร่วมดูแลป่าอย่างยั่งยืนมากขึ้น
นางลาวัณย์ อุ่นจัน หัวหน้ากลุ่มอารักขาพืช สำนักงานเกษตรจังหวัดเชียงใหม่ กล่าวว่าภาครัฐได้ทำงานร่วมกันหลายฝ่าย มีการจัดทำแผนปฏิบัติการลดการเผาและบังคับใช้มาตรการหยุดเผาอย่างจริงจัง โดยมีอาสาสมัครเกษตร 2,074 หมู่บ้านร่วมช่วยรณรงค์ ล่าสุดมาตรการหยุดเผาช่วง 1 ก.พ.–31 มี.ค. 2569 จะมีบทบาทสำคัญในการลดการเกิดฝุ่น
นางสาววรนุช จันทร์สุริย์ นักภูมิสารสนเทศ GISTDA ชี้ว่า “จุดความร้อน” ที่ดาวเทียมตรวจพบอาจไม่ได้เกิดจากไฟเผาเสมอไป เช่น หลังคาสังกะสี ลานหิน หรือไอร้อนจากโรงงาน จึงต้องระมัดระวังในการตีความข้อมูล และชี้ให้เห็นว่าฝุ่นสะสมในหลายชั้นบรรยากาศ ไม่ได้อยู่เพียงระดับพื้นดิน นอกจากนี้ภาพถ่ายจากดาวเทียม THEOS-2 ยังแสดงให้เห็นว่า ประเทศไทยไม่ได้เป็นผู้ก่อมลพิษเพียงฝ่ายเดียว ประเทศเพื่อนบ้านก็มีจุดความร้อนจำนวนมากเช่นกัน ทำให้เห็นว่าปัญหานี้ต้องอาศัยความร่วมมือระดับภูมิภาค
ศาสตราจารย์ปฏิบัติ ดร.เศรษฐ์ สัมภัตตะกุล คณะวิศวกรรมศาสตร์ มช. กล่าวถึงข้อมูลจาก “Dust Boy” ว่าพื้นที่ที่มีจุดความร้อนมากอาจไม่ใช่พื้นที่ที่เสี่ยงที่สุด เช่น การเผาบนที่สูงซึ่งลมพัดฝุ่นไปสะสมในเขตเมืองเชียงใหม่แทน ซึ่งมีลักษณะภูมิประเทศเป็นแอ่งและมีตึกสูง ทำให้กลายเป็นกับดักฝุ่น โดยเตือนว่าการรายงานคุณภาพอากาศแบบค่าเฉลี่ย 24 ชั่วโมงทำให้เข้าใจผิด เพราะประชาชนไม่ได้ “หายใจเป็นค่าเฉลี่ย” และข้อมูลแบบเรียลไทม์จึงมีความสำคัญมาก
รองศาสตราจารย์ ดร.สมเกียรติ ชัยพิบูลย์ คณบดีคณะสารสนเทศและการสื่อสาร มหาวิทยาลัยแม่โจ้ กล่าวถึงความสำเร็จของชุมชนแม่ปาน–สันเกี๋ยงที่สามารถจัดการปัญหาหมอกควันอย่างยั่งยืน โดยใช้แนวคิด “ระเบิดจากข้างใน” ให้คนในพื้นที่เป็นเจ้าของทางออก โดยพบว่าต้นตอปัญหาหลายด้าน เช่น ความยากจน หรือไฟป่า ล้วนเริ่มจากการขาดแคลนน้ำ เมื่อแก้ไขได้แล้ว จึงเกิดธุรกิจท้องถิ่นที่เข้มแข็ง เช่น ทุเรียนจันท์แจ่ม ลำไยคุณภาพสูง หรือร้านกาแฟ “แม่แจ่มแอ๊ะ” ซึ่งต่อยอดจากแรงของชุมชนเอง
ดร.สุนทร คุณชัยมัง มหาวิทยาลัยรังสิต ระบุว่า หากต้องการแก้ปัญหาฝุ่น PM2.5 ให้ได้ผล ทุกคนต้องลุกขึ้นมาเป็นส่วนหนึ่งของการแก้ไข ไม่ใช่รอเพียงเจ้าหน้าที่รัฐเพราะปัญหานี้เกิดจากกิจกรรมของทุกคนในสังคม การแก้ไขต้องเปลี่ยนจากการตั้งรับไปสู่การรุก เช่น การใช้เทคโนโลยีเฝ้าระวัง การออกแบบเมืองเพื่อลดความหนาแน่น แต่ทางออกที่ยั่งยืนอาจไม่ใช่เทคโนโลยีล้ำสมัยเสมอไป แต่อยู่ที่การเรียนรู้ทางสังคมและการลงมือทำร่วมกัน แม้จะเริ่มจากเรื่องเล็กเพียงใดก็ตาม
ท้ายที่สุด การสัมมนาครั้งนี้สะท้อนชัดเจนว่า “ปัญหาฝุ่น PM2.5 ไม่ได้มีคำตอบเดียว และไม่สามารถโทษภาคส่วนใดภาคส่วนหนึ่งได้ทั้งหมด” เพราะเป็นปัญหาที่เชื่อมโยงทั้งภูมิประเทศ สภาพอากาศ เศรษฐกิจ วิถีเกษตรกรรม ไปจนถึงพฤติกรรมของผู้คนในสังคม การแก้ไข จึงต้องอาศัยข้อมูลวิชาการที่ถูกต้อง การสนับสนุนที่เหมาะสม การมีส่วนร่วมของชุมชน และความร่วมมือจากทุกภาคส่วน รวมถึงระดับภูมิภาค งานสัมมนาครั้งนี้จึงไม่เพียงเป็นเวทีคลี่ภาพรวมของปัญหาเท่านั้น แต่ยังเป็นจุดเริ่มต้นของการร่วมกันออกแบบอนาคตที่มีอากาศสะอาดขึ้น และสร้างระบบแก้ไขปัญหาที่ขับเคลื่อนได้จริงอย่างยั่งยืนในระยะยาว.
ปัญหาปลาหมอคางดำ สร้างความปวดหัวให้แก่ชาวประมงอย่างมากเพราะเป็นสัตว์ต่างถิ่นที่ปรับตัวได้เก่ง สามารถอยู่ได้ในแหล่งน้ำทุกประเภท สามารถแพร่พันธุ์ได้อย่างรวดเร็ว กำจัดเท่าไหร่ก็ไม่หมดไม่สิ้น ในรายการ เปลี่ยนมุมคิด สถานีโทรทัศน์รัฐสภา วันที่ 25 พฤษภาคม 2569 เวลา 20.15 น.คุณธวัช สุระบาล ประธานคณะกรรมาธิการการเกษตรและสหกรณ์ วุฒิสภา กล่าวตอนหนึ่งว่า ปัญหาปลาหมอคางดำไม่ควร “หาคนผิด” เพราะมีหลายปัจจัยไม่รู้ว่ามาจากอะไร กรณีปัญหาการลักลอบนำเข้าสัตว์ต่างถิ่นรวมทั้งประเด็นความรับผิดชอบคงต้องรอฟังข้อเท็จจริงจากกระบวนการศาล ทุกวันนี้ หลายพื้นที่ประสบปัญหาเรื่องคุณภาพน้ำอยู่แล้ว จำเป็นต้องจัดการทั้งระบบนิเวศ ไม่ใช่มองแค่ปัญหาปัญหาหมอคางดำเพียงอย่างเดียว ปัญหาเฉพาะหน้าที่ต้องเร่งเดินหน้าจัดการก็คือ ช่วยเหลือเกษตรกรที่ได้รับผลกระทบ รวมทั้งควบคุมการแพร่ระบาด ลดประชากรปลา ผ่านโมเดล “จับ-ลด-ใช้ประโยชน์” พร้อมเปลี่ยนมุมมอง หมอคางดำ จากวายร้ายเป็นทรัพยากร ที่สามารถ นำไปใช้ประโยชน์ได้หลากหลายทั้ง อาหารคน อาหารสัตว์ อาหารพืช ปลาป่น วัตถุดิบเลี้ยงปูขาว และสินค้าโอท็อป เพื่อสร้างห่วงโซ่เศรษฐกิจใหม่ให้ชุมชน
ในวันที่โลกกำลังเผชิญวิกฤตสภาพภูมิอากาศ ทั้งภัยแล้ง อุณหภูมิสูง ดินเสื่อม และต้นทุนการผลิตที่พุ่งสูงขึ้น การทำเกษตรจึงยากกว่าที่เคย โดยเฉพาะปัญหาราคาปุ๋ยและคุณภาพดินที่ถดถอยต่อเนื่อง จนเกษตรกรจำนวนมากต้องลงทุนเพิ่ม แต่ผลผลิตกลับไม่เพิ่มตาม “ไบโอชาร์” จึงถูกมองว่าเป็นหนึ่งในทางรอดสำคัญของภาคเกษตรยุคใหม่ เพราะไม่ใช่เพียงถ่านธรรมดา แต่คือคาร์บอนจากชีวมวลพืชที่มีโครงสร้างรูพรุนสูง ช่วยฟื้นฟูดินถึงระดับโครงสร้างพื้นฐาน ทำให้ดินร่วนซุย อุ้มน้ำได้ดี ลดการสูญเสียธาตุอาหาร และช่วยให้จุลินทรีย์ที่มีประโยชน์เติบโตได้มากขึ้น และสิ่งที่น่าสนใจคือ เกษตรกรสามารถผลิตไบโอชาร์ใช้เองได้จากเศษวัสดุในไร่นา ไม่ว่าจะเป็นฟางข้าว ใบอ้อย กิ่งไม้ ซังข้าวโพด หรือเศษพืชจากสวนผลไม้ เพราะพืชทุกชนิดล้วนมีคาร์บอนเป็นองค์ประกอบ เมื่อนำมาเผาภายใต้สภาวะออกซิเจนจำกัด ก็จะได้ไบโอชาร์ที่สามารถนำกลับไปฟื้นดินในแปลงของตัวเองได้อีกครั้ง คุณประสาน สุขสุทธิ์ อดีตหัวหน้ากลุ่มอารักขาพืช สำนักงานเกษตรจังหวัดสระแก้ว และเจ้าของสวนไผ่โป๋ยแจ่ม สระแก้ว ได้ให้มุมมองในเรื่องของไบโอชาร์ไว้ว่า แม้ไบโอชาร์จะไม่ใช่ยาวิเศษที่แก้ได้ทุกปัญหาในทั
“ถั่วแระญี่ปุ่น” คือถั่วเหลืองฝักสด เป็นพืชล้มลุก มีทรงพุ่ม ผลเป็นฝัก มีลักษณะทรงแบน ยาวรี โค้งงอเล็กน้อย มีขนอ่อนๆ ฝักมีสีเขียว ฝักจะนูนขึ้น มีเมล็ดโตเรียงกันอยู่ข้างใน เมล็ดไม่แก่ไม่อ่อนเกินไป เมล็ดสีเขียว มีรสชาติหวานมันกว่าเมล็ดใหญ่กว่า นุ่มกว่า มีถิ่นกำเนิดในประเทศญี่ปุ่น ต่อมาได้มีปลูกกันมากในหลายประเทศทั่วโลก ญี่ปุ่น จีน และเกาหลี มีประวัติการบริโภคถั่วเหลืองในระยะฝักไม่อ่อนและไม่แก่เกินไป ชาวญี่ปุ่นนิยมรับประทานถั่วแระเป็นกับแกล้มเบียร์ หรืออาหารว่างเกือบทุกครัวเรือน จึงมีการพัฒนาปรับปรุงพันธุ์ถั่วเหลืองให้มีฝักและเมล็ดใหญ่กว่าถั่วเหลืองธรรมดา 2 เท่า เมล็ดนุ่ม รสชาติหวานมัน ทั้งนี้ เพื่อประโยชน์สำหรับบริโภคฝักสดเพียงอย่างเดียว และมีความพยายามปลูกถั่วแระส่งตลาดตลอดทั้งปี ซึ่งความต้องการบริโภคถั่วแระญี่ปุ่น หรือถั่วเหลืองฝักสด (Vegetable Soybean) ของชาวญี่ปุ่น ประมาณปีละ 150,000 ตัน แต่สามารถผลิตภายในประเทศได้เพียง 100,000-110,000 ตัน จึงต้องนำเข้าจากต่างประเทศ ถั่วแระญี่ปุ่นเป็นพืชโปรตีนสูง (ถั่วแระญี่ปุ่น มีโปรตีน 12.7% ถั่วฝักยาว มีโปรตีน 2.4%) รสชาติอร่อย สามารถนำไปประกอบอาหา
หลายคนมีความฝันอยากเป็นนายตัวเอง ที่ไม่ต้องทำงานประจำไปจนถึงวัยเกษียณ ไม่ต้องเป็นลูกจ้างใคร มีเวลาอิสระ หนึ่งในนั้นเขาประสบความสำเร็จจาก ‘ธุรกิจการเกษตร’ ที่ เริ่มต้นจากศูนย์ โดยอดีตเขาเป็นหนุ่มวิศวะที่กลับมาพลิกโฉมพื้นที่ 2 ไร่ของตัวเอง ด้วยแนวคิด ‘ผู้ประกอบการในการทำเกษตร’ ที่จะสร้างรายได้จากพื้นที่ตรงนี้ยังไงให้คุ้มค่าที่สุด คุณพันธ์-คำพันธ์ แก้วมา เจ้าของ สองไร่ สโลว์ไลฟ์ ฟาร์ม จุดเริ่มต้นมาจากอยากมีธุรกิจที่เป็นของตัวเอง คุณพันธ์มีความคิดแรกเริ่มว่า ตนเองมีที่ดินแต่เป็นต้นทุนพื้นฐาน แต่จะทำอย่างไงให้ก่อเกิดรายได้ จึงกลายเป็นจุดเริ่มต้นที่กลับไปพัฒนาที่ดินและผันตัวทำเกษตรตามแนวคิดเกษตรทฤษฎีใหม่ ที่มีการจัดสรรพื้นที่แบ่งเป็น 4 ส่วน โดยส่วนที่หนึ่งเป็นบ่อกักเก็บน้ำ 30 เปอร์เซ็นต์ ปลูกข้าว 30 เปอร์เซ็นต์ ปลูกพืชเลี้ยงสัตว์ 30 เปอร์เซ็นต์ และที่อยู่อาศัย 10 เปอร์เซ็นต์ ใน 1 พื้นที่ จุดเริ่มต้นของ “สองไร่ สโลว์ไลฟ์ ฟาร์ม” คุณพันธ์ เล่าว่า “ผมมองตัวผมเป็นผู้ประกอบการ โดยเอาแนวคิดของผู้ประกอบการมาใช้ ผมไม่ได้เป็นเกษตรกรแต่อาชีพที่ทำอิงมาจากเกษตรกร โดยผมคิดเหมือนคนญี่ปุ่นเวลาที่ทำเกษตร ป
