ท่ามกลางบรรยากาศของวันพืชมงคลและพระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ ซึ่งถือเป็นวันสำคัญของภาคการเกษตรไทยในทุกปี เรื่องราวของ “โคพื้นเมืองไทย” กลับถูกพูดถึงมากขึ้นอีกครั้ง ไม่ใช่เพียงในฐานะสัตว์ใช้งานคู่สังคมเกษตรไทยเท่านั้น แต่ยังเป็นสัญลักษณ์ของความอุดมสมบูรณ์ วิถีชีวิต และภูมิปัญญาที่สืบทอดมายาวนานหลายชั่วอายุคน โดยเฉพาะ “โคขาวลำพูน” โคพื้นเมืองสายพันธุ์งามแห่งล้านนา ที่วันนี้กำลังกลายเป็นอีกหนึ่งมรดกทางชีวภาพสำคัญของไทยที่ต้องเร่งอนุรักษ์
ในยุคที่ภาคเกษตรต้องเผชิญทั้งความเปลี่ยนแปลงด้านเศรษฐกิจ สภาพภูมิอากาศ และการแข่งขันจากการผลิตเชิงอุตสาหกรรม สัตว์พื้นเมืองที่มีความทนทานต่อสภาพแวดล้อมอย่าง “โคขาวลำพูน” จึงไม่ได้เป็นเพียงสัตว์เลี้ยงโบราณอีกต่อไป หากแต่เป็นทรัพยากรพันธุกรรมที่สะท้อนถึงความแข็งแกร่งและการปรับตัวของเกษตรไทยได้อย่างชัดเจน
โคสายพันธุ์ “ขาวลำพูน” เป็นโคพื้นเมืองของจังหวัดลำพูนและพื้นที่ใกล้เคียง ซึ่งได้รับการยอมรับว่าเป็นโคที่มีลักษณะดีครบถ้วนสมบูรณ์ตามตำราไทยโบราณ มีจุดเด่นที่สง่างามเป็นเอกลักษณ์ ทั้งขนสีขาวเป็นมัน เขาโค้งงามสีน้ำตาลส้ม ขอบตาสีชมพู นัยน์ตาแจ่มใส หูไม่มีตำหนิ มีขวัญหน้าและขวัญทัดดอกไม้ซ้ายขวา หางยาวสีขาว ขนฟู รวมถึงกีบและข้อเท้าที่แข็งแรง
นอกจากนี้ โคขาวลำพูนยังมีลักษณะเด่นสำคัญรวม 15 ประการ ได้แก่ ตะโหนกปานกลาง หนังสีชมพูและบาง ขนสีขาวเกรียน เนื้อทวารต่างๆ มีสีชมพูส้มไม่มีจุดด่างขาว พู่หางสีขาว เนื้อกีบสีชมพูส้ม ลำลึงค์แนบพื้นท้อง เหนียงสะดือสั้นติดพื้นท้อง เหนียงคอปานกลาง เนื้อจมูกสีชมพูส้ม นัยน์ตาสีน้ำตาลดำ ขนตายาว หน้าผากแบน เนื้อเขาสีชมพูส้ม และใบหูเล็กกาง ซึ่งทั้งหมดถือเป็นลักษณะเฉพาะที่หาได้ยากในโคพื้นเมืองทั่วไป
ชาวบ้านในจังหวัดลำพูนถือเป็นผู้พัฒนาและรักษาสายพันธุ์โคขาวลำพูนมาอย่างยาวนานกว่า 100 ปี ก่อนแพร่หลายไปยังจังหวัดเชียงใหม่ ลำปาง พะเยา และเชียงราย แม้จะไม่มีหลักฐานแน่ชัดถึงต้นกำเนิด แต่มีเรื่องเล่าสืบต่อกันมาว่า โคขาวลำพูนอาจเกิดจากการกลายพันธุ์ของโคพื้นเมืองตั้งแต่สมัยพระนางจามเทวี ผู้ครองนครหริภุญไชยพระองค์แรก เมื่อกว่า 1,340 ปีก่อน และเคยเป็นสัตว์คู่บารมีของชนชั้นปกครองในอดีต ใช้ลากเกวียนและเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตชาวล้านนา
ขณะเดียวกัน ตำราต่างประเทศบางส่วนยังระบุว่า โคพื้นเมืองในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ อาจมีต้นสายพันธุ์มาจากโคยุโรปที่ไม่มีหนอก ก่อนจะผสมข้ามกับโคอินเดียที่มีหนอกในเวลาต่อมา จึงทำให้โคพื้นเมืองไทยมีลักษณะผสมผสานกันอย่างชัดเจน ทั้งเหนียงคอสั้น หน้าผากแบน หูเล็กแบบโคยุโรป และมีหนอกแบบโคอินเดีย
แม้โคขาวลำพูนจะมีรูปลักษณ์งดงามและคุณสมบัติโดดเด่น แต่ในเชิงเศรษฐกิจกลับให้ผลตอบแทนไม่สูงนัก เนื่องจากมีขนาดตัวเล็ก ให้เนื้อน้อย ส่งผลให้เกษตรกรจำนวนมากหันไปเลี้ยงโคพันธุ์ต่างประเทศที่มีรูปร่างใหญ่และให้ผลผลิตเชิงพาณิชย์ได้ดีกว่า จนทำให้จำนวนโคขาวลำพูนลดลงอย่างต่อเนื่อง
ด้วยเหตุนี้ กรมปศุสัตว์จึงประกาศให้โคขาวลำพูนเป็นสัตว์อนุรักษ์ เนื่องจากเล็งเห็นถึงคุณสมบัติเฉพาะของโคพื้นเมืองสายพันธุ์นี้ ไม่ว่าจะเป็นความสมบูรณ์พันธุ์สูง ความทนทานต่อโรค พยาธิ และแมลงเขตร้อน รวมถึงสามารถดำรงชีวิตได้ดีแม้ในสภาพการเลี้ยงดูที่ไม่สมบูรณ์ จึงถือเป็นโคที่เหมาะสมกับบริบทชนบทไทยและระบบเกษตรแบบดั้งเดิม
จากความเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ ชาวบ้านในชุมชนบ้านไร่ป่าคา ตำบลท่าตุ้ม อำเภอป่าซาง จังหวัดลำพูน ได้รวมตัวกันจัดตั้ง “กลุ่มเกษตรกรผู้เลี้ยงโคขาวลำพูนบ้านไร่ป่าคา” เพื่อร่วมกันอนุรักษ์สายพันธุ์โคขาวลำพูนไม่ให้หายไปจากประเทศไทย พร้อมสร้างรายได้เสริมให้ชุมชน โดยมี นายอยุธ ไชยยอง พัฒนาการเลี้ยงโคขาวลำพูนอยู่ในปัจจุบัน
สำหรับวันพืชมงคลในปีนี้ เรื่องราวของโคไทยยิ่งมีความหมายมากขึ้น เพราะในพระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ “พระโค” ถือเป็นสัญลักษณ์สำคัญแห่งความอุดมสมบูรณ์ ตามคติพราหมณ์เชื่อว่า พระโคคือเทวดานนทิผู้แปลงกายเป็นโคอุสุภราชให้พระอิศวรทรง และยังเปรียบเสมือนเทพเจ้าแห่งสัตว์จัตุบาท สื่อถึงพลังแรงงาน ความเข้มแข็ง และความสมบูรณ์ของภาคการเกษตร
อีกทั้งยังเชื่อมโยงกับพระกฤษณะและพระพลเทพ ผู้ดูแลสัตว์เลี้ยงและความอุดมสมบูรณ์ของผืนดิน ทำให้พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 1 เป็นต้นมา ต้องมีพระโคเพศผู้ 1 คู่เข้าร่วมพิธีเสมอ เพื่อเป็นตัวแทนแห่งความมั่นคงและความหวังของเกษตรกรไทย
ทั้งนี้ กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ได้มอบหมายให้กรมปศุสัตว์เป็นผู้คัดเลือกพระโคสำหรับใช้ในพระราชพิธี โดยต้องเป็นโคที่มีลักษณะสมบูรณ์ รูปร่างสง่างาม ความสูงไม่น้อยกว่า 150 เซนติเมตร ความยาวลำตัวไม่น้อยกว่า 120 เซนติเมตร รอบอกไม่น้อยกว่า 180 เซนติเมตร มีสีเดียวกัน ผิวสวย ขนเป็นมัน กิริยามารยาทเรียบร้อย ฝึกง่าย ไม่ดุร้าย และต้องสะท้อนถึงความงดงามตามลักษณะโคไทยที่ดี
ในวันที่ภาคเกษตรไทยกำลังเดินหน้าสู่ความทันสมัย “โคขาวลำพูน” จึงไม่ได้เป็นเพียงวัวพื้นเมืองในหน้าประวัติศาสตร์ แต่คือสัญลักษณ์ของรากเหง้า วิถีชีวิต และความหลากหลายทางพันธุกรรมที่ยังมีคุณค่าต่ออนาคตของเกษตรไทย การอนุรักษ์สัตว์พื้นเมืองเหล่านี้ จึงไม่ใช่เพียงการรักษาพันธุ์สัตว์หายาก แต่คือการรักษาภูมิปัญญาและตัวตนของสังคมเกษตรไทยเอาไว้ให้คนรุ่นต่อไปได้เรียนรู้และภาคภูมิใจ
“ปูทะเล” ถือเป็นเมนูโปรดอันดับต้นๆ ในใจของสายอาหารทะเล และมีมูลค่าทางการตลาดสูงอย่างต่อเนื่อง ปัจจุบันประเทศไทยได้พัฒนาการเลี้ยงปูทะเลเชิงพาณิชย์ไปไกลมาก ทั้งรูปแบบ การเลี้ยงในบ่อดิน, การเลี้ยงในกระชัง, การเลี้ยงในกล่องหรือพลาสติกหลุม (ระบบน้ำหมุนเวียน) รวมไปถึงการพัฒนาระบบการเลี้ยงเรื่อยมาเพื่อให้เกิดประสิทธิภาพและคุ้มทุนมากที่สุด จนกระทั่งก้าวมาสู่ระบบ “การเลี้ยงปูคอนโด” นวัตกรรมย่อขนาดพื้นที่ที่ช่วยแก้โจทย์เรื่องอัตรารอด ลดการจับคู่ต่อสู้กินกันเอง ประหยัดพื้นที่ได้มหาศาล และกลายเป็นโมเดลสร้างผลตอบแทนสุดคุ้มค่าให้กับผู้เลี้ยงในยุคนี้ น้าดอน-ปริญญ์ อำนวยสิทธิโชค เจ้าของ “ฟาร์มปูน้าดอนชลบุรี” ตั้งอยู่ในตำบลบางทราย อำเภอเมือง จังหวัดชลบุรี อดีตหนุ่มโรงงาน ผันตัวเป็นเกษตรกรเลี้ยงปูทะเล ต้องผ่านการลองผิดลองถูกและเริ่มต้นจากความล้มเหลว แต่ด้วยหัวใจของนักสู้ จึงมุ่งมั่นทดลองระบบเลี้ยงปูคอนโดจนประสบความสำเร็จ สามารถสร้างรายได้เลี้ยงครอบครัวได้ในระดับหนึ่ง ในอนาคตเตรียมวางแผนขยายพื้นที่การเลี้ยง พร้อมต่อยอดเปิดเป็นศูนย์อบรมถ่ายทอดความรู้ให้กับเกษตรกรและผู้ที่สนใจนำไปประกอบเป็นอาชีพต่อไป น้าดอ
ทุกวันนี้ผู้คนพูดถึงการทำเกษตรที่สร้างมูลค่าเพิ่มกันมากขึ้น แต่คำว่า “มูลค่าเพิ่ม” ไม่ได้หมายถึงการทำให้สินค้าราคาแพงขึ้นเท่านั้น หากหมายถึงการมองเห็นคุณค่าที่ซ่อนอยู่ในสิ่งธรรมดา แล้วค่อยๆ ใช้เวลา ความรู้ และความอดทน เปลี่ยนให้กลายเป็นสิ่งที่ผู้คนพร้อมจ่ายเพื่อครอบครอง “ไม้กฤษณา” คือหนึ่งในตัวอย่างที่ชัดเจนที่สุด เพราะกว่าจะได้กลิ่นหอมเพียงไม่กี่หยด ต้องใช้เวลานับ 10 ปี และกว่าจะเข้าใจคุณค่าของต้นไม้ชนิดนี้ หลายคนอาจต้องเดินเข้าไปสัมผัสด้วยตัวเอง จึงจะรู้ว่าของแพงที่สุด บางครั้งไม่ได้เกิดจากความหายากเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากเรื่องราวที่เติบโตมาพร้อมธรรมชาติ “เราเป็นวิสาหกิจชุมชนไม้กฤษณา ที่รวมกลุ่มเกษตรกรปลูกไม้เบญจพรรณและไม้เศรษฐกิจในพื้นที่ของตัวเอง ปลูกกันมาเกือบ 30 ปีแล้ว ไม้กฤษณาเป็นหนึ่งในนั้น และวันนี้มันกลายเป็นไม้ที่สร้างทั้งรายได้และอาชีพให้กับพวกเรา” คุณเต็ก-ศุภเศรษฐ์ กิตติพล เจ้าของ “มีสุขฟาร์ม ผืนป่ากฤษณา” จังหวัดระยอง เริ่มต้นเล่าถึงเส้นทางของชุมชนที่ไม่ได้ปลูกกฤษณาเพียงเพื่อขายไม้ แต่ปลูกเพื่อสร้างระบบนิเวศ สร้างอาชีพ และสร้างอนาคตให้คนในพื้นที่ จากวิกฤตราคาผลไม้ สู
ส.ป.ก. ดำเนินโครงการขับเคลื่อนงานปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรมสู่มิติใหม่อย่างยั่งยืนและเป็นธรรม เปลี่ยนบทบาทจาก “ผู้จัดสรรที่ดิน” สู่ “ผู้มอบโอกาส” มุ่งยกระดับคุณภาพชีวิตเกษตรกรด้วยการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐาน การเข้าถึงแหล่งทุน และการสร้างมูลค่าเพิ่มให้ผลผลิต นายเศรษฐเกียรติ กระจ่างวงษ์ เลขาธิการสำนักงานการปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรม (ส.ป.ก.) เปิดเผยว่า ภารกิจเกี่ยวกับการปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรมให้เกษตรกรได้มีที่ทำกินเพื่อยังชีพอย่างพอเพียงและยั่งยืน โดยการปรับปรุงเกี่ยวกับสิทธิและการถือครองในที่ดินเพื่อเกษตรกรรม รวมตลอดถึงการจัดที่อยู่อาศัยในที่ดินเพื่อเกษตรกรรมนั้น โดยนำที่ดินของรัฐหรือที่ดินที่รัฐซื้อหรือเวนคืนจากเจ้าของที่ดินซึ่งมิได้ทำประโยชน์ในที่ดินนั้นด้วยตนเอง หรือมีที่ดินเกินสิทธิตามกฎหมายว่าด้วยการปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรม เพื่อจัดให้แก่เกษตรกรผู้ไม่มีที่ดินเป็นของตนเอง หรือมีที่ดินเล็กน้อยไม่เพียงพอแก่การครองชีพ และสถาบันเกษตรกรได้เช่าซื้อ เช่า หรือเข้าทำประโยชน์ และให้ความช่วยเหลือด้านการพัฒนาอาชีพเกษตรกรรม การปรับปรุงทรัพยากรและปัจจัยการผลิต ตลอดจนการผลิตและการจำหน่ายให้เกิด
“ผมล้างหนี้ 10 ล้านได้ เพราะรายได้จากฟาร์มเห็ดนี่แหละ เห็ดเป็นพืชเศรษฐกิจที่สร้างอาชีพและทำเงินดีมาก” เรื่องเล่าจากประสบการณ์ตรงของ คุณศักดิ์ชัย พลชัย เจ้าของสวนเห็ดตระการ อำเภอตระการพืชผล จังหวัดอุบลราชธานี เห็ด พืชเศรษฐกิจทำเงิน คุณศักดิ์ชัยเล่าให้ฟังว่า ผมเป็นคนนครปฐมทำไร่ทำนาเป็นหลัก ต่อมาหันมาทำฟาร์มเห็ด สร้างรายได้เป็นกอบเป็นกำ จึงนำผลกำไรจากธุรกิจฟาร์มเห็ดไปต่อยอดธุรกิจหลายอย่าง ลงทุนทำธุรกิจใหม่ด้วยความไม่ชำนาญ ทำให้ธุรกิจล้มเหลว มีภาระหนี้สินก้อนโตถึง 10 ล้านบาทในปี 2539 จึงตัดสินใจย้ายถิ่น มาทำมาหากินที่จังหวัดอุบลราชธานี ด้วยเงินทุนติดกระเป๋า 500 บาทกับรถเก๋งเก่าๆ 1 คัน คุณศักดิ์ชัยใช้เงินทุนหลักร้อยทำธุรกิจซื้อมาขายไป สะสมผลกำไรไปเรื่อยๆ ช่วงปี 2541-2542 ตัดสินใจทำธุรกิจฟาร์มเห็ดอีกครั้งโดยใช้พื้นที่เล็กๆ ข้างบ้านเป็นโรงเรือนเพาะเห็ดนางฟ้า เห็ดนางรม จำนวน 1,000 ก้อน ขายเห็ดในชุมชนรอบบ้านเป็นหลัก ต่อมาเพิ่มสินค้าตัวใหม่คือ เห็ดขอนขาว ฟาร์มแห่งนี้ขายเห็ดสดคุณภาพดี เป็นที่ต้องการของตลาด กิจการก้าวหน้า มีรายได้หลักแสนในระยะเวลา 4-5 ปีต่อมา ทุกวันนี้ สวนเห็ดตระการดำเนินธุรกิจแ
