เปิดเทคนิคปลูก “สมุนไพร 3 ชนิด” ในแปลงเดียว พื้นที่แค่ 1 ไร่ ทำเงินได้ถึง 150,000 บาท เพิ่มรายได้โดยไม่ต้องเพิ่มพื้นที่

หากพูดถึงการปลูกพืชสร้างรายได้ หลายคนอาจนึกถึงพืชเศรษฐกิจยอดนิยมอย่างข้าว อ้อย มันสำปะหลัง หรือผักสวนครัว แต่รู้หรือไม่ว่า “สมุนไพรไทย” ที่พบเห็นได้ทั่วไป ก็เป็นอีกหนึ่งพืชทางเลือกที่มีศักยภาพสร้างรายได้ไม่น้อย หากรู้จักวางแผนการปลูก เลือกชนิดพืชให้เหมาะสมกับฤดูกาล และที่สำคัญต้องรู้ว่าตลาดต้องการอะไร เพราะการปลูกสมุนไพรให้ขายได้ราคาดี ไม่ได้ขึ้นอยู่กับปริมาณผลผลิตเพียงอย่างเดียว แต่ยังรวมถึงคุณภาพ การเก็บเกี่ยว และกระบวนการแปรรูป

วันนี้เทคโนโลยีชาวบ้านได้มีโอกาสพูดคุยกับ คุณเนตร–พัชรวัลย์ สว่างศิลป์ เจ้าของสวนสมุนไพรภูปางสวรรค์ จังหวัดอุทัยธานี เป็นอีกหนึ่งผู้ที่มองเห็นโอกาสสร้างรายได้จากสมุนไพรไทย ด้วยประสบการณ์ในวงการสมุนไพรมานานหลายปี ทั้งการเพาะปลูก การรวบรวมวัตถุดิบ และการรับซื้อสมุนไพรจากเกษตรกรทั่วประเทศ เพื่อส่งต่อให้กับโรงงานผลิตยาชั้นนำของประเทศ

คุณเนตรได้นำองค์ความรู้จากประสบการณ์จริงมาพัฒนาระบบการปลูกสมุนไพรแบบผสมผสาน โดยเน้นการใช้พื้นที่ให้เกิดประโยชน์สูงสุด พร้อมเผยเทคนิคปลูกสมุนไพร 3 ชนิดในพื้นที่ 1 ไร่ ที่มีโอกาสสร้างรายได้รวมแตะหลัก 150,000 บาท หากบริหารจัดการอย่างเหมาะสมและมีตลาดรองรับ

จากเกษตรกรสู่ผู้รวบรวมสมุนไพร รับซื้อกว่า 100 ชนิดทั่วประเทศ

คุณเนตร เล่าว่า ก่อนจะเข้ามาพัฒนาสวนสมุนไพรภูปางสวรรค์ ได้ทำธุรกิจเกี่ยวกับสมุนไพรมานานประมาณ 5-6 ปี โดยเริ่มต้นจากการเป็นเกษตรกรที่ปลูกสมุนไพรเอง ก่อนค่อยๆ เรียนรู้เรื่องตลาด สร้างความเชื่อมั่นกับลูกค้า และขยายบทบาทมาเป็นผู้รวบรวมวัตถุดิบสมุนไพรเพื่อส่งให้กับโรงงานผลิตยา

เมื่อความต้องการสมุนไพรเพิ่มสูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง ทำให้จำเป็นต้องมองหาพื้นที่เพาะปลูกเพิ่มเติม เพื่อให้มีวัตถุดิบเพียงพอต่อคำสั่งซื้อของลูกค้า จนมาพบกับพื้นที่จังหวัดอุทัยธานี ซึ่งมองว่ามีทรัพยากรธรรมชาติอุดมสมบูรณ์ และมีความเหมาะสมในการพัฒนาเป็นแหล่งเพาะปลูกสมุนไพรคุณภาพ

ปัจจุบัน สวนสมุนไพรภูปางสวรรค์ทำหน้าที่เป็นทั้งแหล่งเพาะปลูกและจุดรวบรวมสมุนไพร โดยรับซื้อสมุนไพรจากเกษตรกรทั่วประเทศมากกว่า 100 ชนิด อาทิ มะแว้ง ขมิ้นชัน ฟ้าทะลายโจร เปราะหอม นางคำ ไพล เมล็ดมะรุม ใบมะรุม ใบรางจืด ใบย่านาง ใบมะขามไทย และใบมะกา เป็นต้น สมุนไพรเหล่านี้จะถูกนำมาคัดแยกและเตรียมเป็นวัตถุดิบตามความต้องการของลูกค้า ก่อนส่งต่อไปยังโรงงานผลิตยาต่างๆ ซึ่งเป็นตลาดสำคัญที่ต้องการวัตถุดิบสมุนไพรอย่างต่อเนื่อง

นอกจากการเป็นแหล่งต้นน้ำด้านสมุนไพรแล้ว คุณเนตรยังมีแนวคิดพัฒนาภูปางสวรรค์ให้เป็นศูนย์กลางการเรียนรู้ด้านสมุนไพรครบวงจร ทั้งการเพาะปลูก การแปรรูป การนำสมุนไพรมาใช้ในอาหาร ตลอดจนการท่องเที่ยวเชิงเกษตรและสุขภาพ โดยในอนาคตยังมองถึงโอกาสพัฒนาโรงงานผลิตยาในพื้นที่ เพื่อเชื่อมโยงกระบวนการผลิตตั้งแต่ต้นน้ำไปจนถึงปลายน้ำ

เปิดสูตรปลูกสมุนไพร 3 ชนิดใน 1 ไร่ สร้างรายได้หลายทาง

หนึ่งในเทคนิคการปลูกสมุนไพรที่คุณเนตรแนะนำ คือการใช้พื้นที่ให้เกิดประโยชน์สูงสุด ด้วยการปลูกสมุนไพรหลายชนิดร่วมกัน โดยเลือกพืชที่มีอายุการเจริญเติบโตและช่วงเวลาเก็บเกี่ยวแตกต่างกัน เพื่อให้สามารถสร้างรายได้จากพื้นที่เดิมได้มากกว่าหนึ่งครั้ง

ตัวอย่างที่น่าสนใจ คือการปลูก ขมิ้นชัน ฟ้าทะลายโจร และมะแว้ง ร่วมกันในพื้นที่ 1 ไร่ ซึ่งหากวางแผนการปลูกอย่างเหมาะสม มีการดูแลที่ดี และสามารถผลิตสมุนไพรแห้งได้ตรงตามมาตรฐานตลาด อาจสร้างรายได้รวมได้ประมาณ 150,000 บาท หรือมากกว่านั้น ตามผลผลิตและราคารับซื้อในแต่ละช่วง

คุณเนตร อธิบายว่า หัวใจสำคัญของเทคนิคนี้ไม่ใช่เพียงการนำพืชหลายชนิดมาปลูกรวมกัน แต่ต้องเข้าใจธรรมชาติของสมุนไพรแต่ละชนิดก่อนว่าเหมาะกับฤดูกาลใด ต้องการแสงมากน้อยแค่ไหน และมีระยะเวลาเก็บเกี่ยวที่เหมาะสมเมื่อใด โดยเฉพาะสมุนไพรกลุ่มพืชหัว เช่น ขมิ้นชันและไพล ซึ่งต้องอาศัยระยะเวลาในการสะสมอาหารและสารสำคัญภายในหัว การเก็บเกี่ยวเร็วเกินไปอาจทำให้ได้ผลผลิตที่มีคุณภาพไม่ตรงตามความต้องการของโรงงานผลิตยา

เริ่มจากขมิ้นชัน พืชหลักที่สร้างรายได้เป็นเงินก้อน

คุณเนตร อธิบายว่า การปลูกขมิ้นชันควรวางแผนให้สอดคล้องกับฤดูฝน โดยในแนวทางที่สวนใช้จะเริ่มปลูกประมาณเดือนเมษายนถึงพฤษภาคม เพื่อให้ต้นขมิ้นชันมีระยะเวลาเจริญเติบโตอย่างเต็มที่ เมื่อเข้าสู่ช่วงปลายปี ประมาณเดือนธันวาคม ต้นขมิ้นชันจะเริ่มเข้าสู่ระยะพักตัว แต่ยังไม่ควรรีบขุดหัวขึ้นมาทันที เพราะควรรอให้หัวสะสมอาหารและสารสำคัญอย่างเหมาะสมก่อน โดยคุณเนตรแนะนำให้เก็บเกี่ยวหลังช่วงปีใหม่เป็นต้นไป ทั้งนี้ ระยะเวลาเก็บเกี่ยวที่เหมาะสมยังขึ้นอยู่กับอายุพันธุ์ สภาพพื้นที่ และข้อกำหนดคุณภาพของผู้รับซื้อด้วย

สำหรับผลผลิต คุณเนตร ระบุว่า หากมีการจัดการแปลงที่ดี ขมิ้นชันอาจให้ผลผลิตหัวสดได้ประมาณ 5 ตันต่อไร่ โดยเมื่อนำมาแปรรูปเป็นขมิ้นชันแห้ง จะมีน้ำหนักลดลงตามปริมาณความชื้นที่สูญเสียไป หากคำนวณจากอัตราส่วนขมิ้นสด 5 กิโลกรัม ต่อขมิ้นแห้ง 1 กิโลกรัม ผลผลิตสด 5 ตัน จะได้ขมิ้นชันแห้งประมาณ 1 ตัน หรือ 1,000 กิโลกรัม โดยราคาที่สวนเคยรับซื้อในปีที่ผ่านมาอยู่ที่ประมาณกิโลกรัมละ 70 กว่าบาท หากคิดที่กิโลกรัมละ 75 บาท จะสร้างรายได้จากขมิ้นชันเพียงชนิดเดียวประมาณ 75,000 บาทต่อไร่

ปลูกฟ้าทะลายโจรแซม ใช้พื้นที่ว่างให้เกิดรายได้เพิ่ม

หลังจากวางแผนปลูกขมิ้นชันแล้ว สามารถนำฟ้าทะลายโจรมาปลูกแซมในพื้นที่เดียวกันได้ โดยอาศัยความแตกต่างของช่วงการเจริญเติบโตระหว่างพืชทั้งสองชนิด คุณเนตร บอกว่า ฟ้าทะลายโจรเป็นสมุนไพรที่มีอายุเก็บเกี่ยวสั้นกว่าขมิ้นชัน โดยสามารถเก็บเกี่ยวได้เมื่อมีอายุประมาณ 3 เดือนครึ่ง ซึ่งเป็นช่วงที่นำผลผลิตไปใช้เป็นวัตถุดิบผลิตยาได้ตามเกณฑ์ที่ผู้รับซื้อกำหนด

ทั้งนี้ คุณภาพของฟ้าทะลายโจรไม่ได้พิจารณาจากอายุเพียงอย่างเดียว แต่ยังต้องตรวจสอบปริมาณสารสำคัญที่เรียกว่า แอนโดรกราโฟไลด์ (Andrographolide) ซึ่งเป็นหนึ่งในตัวชี้วัดคุณภาพของวัตถุดิบสมุนไพรชนิดนี้

เมื่อฟ้าทะลายโจรเติบโตจนถึงระยะเก็บเกี่ยว จะทำการตัดผลผลิตออกก่อน เพื่อเปิดพื้นที่ให้แสงแดดส่องลงไปยังต้นขมิ้นชันที่ปลูกอยู่ร่วมกัน ช่วยให้ขมิ้นชันสามารถเจริญเติบโตต่อไปได้อย่างเหมาะสม

คุณเนตร ประเมินว่า ฟ้าทะลายโจรในระบบการปลูกดังกล่าวมีโอกาสให้ผลผลิตแห้งประมาณ 900 กิโลกรัมต่อไร่ โดยราคาที่รับซื้ออยู่ที่ประมาณกิโลกรัมละ 40-50 บาท หากคำนวณจากผลผลิตแห้ง 900 กิโลกรัม และราคารับซื้อกิโลกรัมละ 45 บาท จะสร้างรายได้ประมาณ 40,500 บาทต่อไร่ อย่างไรก็ตาม การปลูกฟ้าทะลายโจรร่วมกับขมิ้นชันต้องวางแผนช่วงปลูกและเก็บเกี่ยวให้ชัดเจน เพื่อไม่ให้พืชทั้งสองชนิดแข่งขันกันด้านแสง น้ำ และธาตุอาหารมากเกินไป

เสริมมะแว้งริมร่อง ปลูกไม่มาก แต่สร้างรายได้ต่อเนื่อง

เมื่อเก็บเกี่ยวฟ้าทะลายโจรแล้ว ยังสามารถใช้พื้นที่บริเวณข้างร่องปลูกมะแว้งเพิ่มเติมได้ โดยไม่จำเป็นต้องปลูกเต็มพื้นที่ เพราะต้องเผื่อระยะสำหรับการเจริญเติบโตและความสะดวกในการเก็บเกี่ยว

คุณเนตร แนะนำว่า หากพื้นที่ 1 ไร่สามารถปลูกมะแว้งได้ประมาณ 400 ต้น ในระบบปลูกร่วมกับสมุนไพรชนิดอื่น อาจลดจำนวนเหลือประมาณ 150 ต้น และเลือกปลูกบริเวณข้างร่องแทนกลางร่อง เพื่อไม่ให้ต้นมะแว้งเบียดบังหรือรบกวนการเจริญเติบโตของขมิ้นชันมากเกินไป

มะแว้งจะเริ่มให้ผลผลิตเมื่อมีอายุประมาณ 4 เดือนครึ่ง และสามารถทยอยเก็บเกี่ยวได้ โดยผลผลิตมักเพิ่มขึ้นในช่วงการเก็บเกี่ยวครั้งที่ 2-3 สำหรับมะแว้งแห้ง ปัจจุบันสวนมีราคารับซื้อประมาณกิโลกรัมละ 100 กว่าบาท ขึ้นอยู่กับชนิด คุณภาพ และความต้องการของตลาด แม้มะแว้งอาจไม่ได้สร้างรายได้ก้อนใหญ่เท่าขมิ้นชัน แต่ข้อดีคือช่วยเพิ่มช่องทางรายได้จากพื้นที่เดิม และสามารถทยอยเก็บผลผลิตจำหน่ายได้ตามรอบการเจริญเติบโต

คุณเนตร มองว่า เมื่อรวมรายได้จากขมิ้นชัน ฟ้าทะลายโจร และมะแว้ง การปลูกสมุนไพรแบบผสมผสานมีศักยภาพสร้างรายได้รวมแตะหลัก 150,000 บาทต่อไร่ได้ หากผลผลิตมีคุณภาพและขายได้ตามราคาที่ประเมินไว้ ทั้งนี้ ผลตอบแทนจริงขึ้นอยู่กับปริมาณผลผลิตที่เก็บเกี่ยวได้ อัตราการแปรรูปเป็นสมุนไพรแห้ง ราคาตลาด รวมถึงต้นทุนแรงงาน น้ำ ปุ๋ย และการจัดการแปลง ซึ่งเกษตรกรควรคำนวณก่อนตัดสินใจลงทุน

แบ่งพื้นที่ปลูกให้เป็น มีทั้งรายได้รายรอบและเงินก้อน

นอกจากเทคนิคการปลูกสมุนไพร 3 ชนิดในพื้นที่เดียวกันแล้ว คุณเนตรยังแนะนำให้เกษตรกรวางแผนการใช้พื้นที่ตามลักษณะของพืช เพื่อสร้างรายได้หมุนเวียนระหว่างรอเก็บเกี่ยวสมุนไพรที่ใช้ระยะเวลาปลูกนาน

ยกตัวอย่าง หากมีพื้นที่ประมาณ 10 ไร่ อาจแบ่งพื้นที่ 5 ไร่ สำหรับปลูกสมุนไพรกลุ่มพืชหัว เช่น ขมิ้นชันหรือไพล ซึ่งใช้ระยะเวลาเก็บเกี่ยวค่อนข้างนาน แต่สามารถสร้างรายได้เป็นเงินก้อนเมื่อจำหน่ายผลผลิต ส่วนพื้นที่อีก 5 ไร่ อาจเลือกปลูกสมุนไพรที่มีอายุเก็บเกี่ยวสั้นกว่า หรือสามารถทยอยเก็บเกี่ยวได้ เช่น อัญชันหรือมะแว้ง เพื่อให้มีผลผลิตจำหน่ายระหว่างรอเก็บเกี่ยวพืชหลัก

แนวทางดังกล่าวช่วยกระจายความเสี่ยงจากการพึ่งพารายได้ของพืชชนิดเดียว และทำให้ครอบครัวเกษตรกรมีเงินหมุนเวียนสำหรับใช้จ่ายและดูแลแปลงในแต่ละช่วง “พี่แนะนำว่า ถ้ามีสัก 10 ไร่ อาจแบ่งปลูกพืชหัวประมาณ 5 ไร่ ส่วนอีก 5 ไร่ ปลูกอัญชันหรือมะแว้งก็ได้ เพื่อให้มีเงินหมุนเวียนในครอบครัว ส่วนพืชหัวก็เก็บไว้เป็นเงินก้อน” คุณเนตร กล่าว

อีกหนึ่งข้อได้เปรียบของสมุนไพรคือ หากผ่านกระบวนการทำแห้งอย่างถูกต้องและเก็บรักษาในสภาพแวดล้อมที่เหมาะสม จะสามารถยืดอายุการเก็บรักษาได้ ทำให้เกษตรกรมีความยืดหยุ่นในการวางแผนจำหน่ายมากกว่าผลผลิตสดที่เน่าเสียง่าย สมุนไพรแห้งยังต้องควบคุมความชื้นและป้องกันการเกิดเชื้อราอย่างเคร่งครัด เพื่อรักษาคุณภาพให้เป็นไปตามมาตรฐานของผู้รับซื้อ

ปลูกดีอย่างเดียวไม่พอ เปิดเทคนิคแปรรูปสมุนไพรให้ได้คุณภาพ

แม้การปลูกสมุนไพรจะเป็นอีกหนึ่งช่องทางสร้างรายได้ที่น่าสนใจ แต่สิ่งที่คุณเนตรให้ความสำคัญไม่แพ้กัน คือกระบวนการจัดการหลังเก็บเกี่ยว เพราะสมุนไพรที่ปลูกได้คุณภาพดี หากผ่านกระบวนการแปรรูปไม่ถูกต้อง ก็อาจทำให้สินค้าสูญเสียมูลค่าได้เช่นกัน โดยเฉพาะสมุนไพรที่ต้องส่งเข้าโรงงานผลิตยา ซึ่งมักมีข้อกำหนดเรื่องลักษณะวัตถุดิบค่อนข้างละเอียด ไม่ว่าจะเป็นสี ขนาด ความหนา ความสะอาด ปริมาณความชื้น และสารสำคัญในสมุนไพร

คุณเนตร ยกตัวอย่าง “ไพล” ซึ่งเป็นสมุนไพรกลุ่มพืชหัวที่นิยมนำมาแปรรูปเป็นวัตถุดิบสำหรับผลิตภัณฑ์สมุนไพร ขั้นตอนแรก หลังขุดไพลขึ้นมาจากดิน ควรตัดรากและล้างทำความสะอาดให้เรียบร้อย จากนั้นยังไม่ควรรีบนำหัวไพลไปหั่นหรือสไลซ์ทันที แต่ควรผึ่งให้ผิวด้านนอกสะเด็ดน้ำและแห้งเสียก่อน

เหตุผลคือ หากนำไพลที่ยังเปียกน้ำไปสไลซ์ทันที ความชื้นและคราบน้ำที่ติดอยู่บนผิวอาจทำให้แผ่นไพลเกิดรอยเปื้อน สีไม่สวยงาม และดูเหมือนไม่สะอาด ส่งผลต่อคุณภาพของสินค้าเมื่อนำไปจำหน่าย เมื่อผิวไพลแห้งแล้ว จึงนำมาสไลซ์เป็นแผ่นตามขนาดที่ลูกค้าต้องการ ก่อนนำไปตากหรืออบแห้งด้วยวิธีที่เหมาะสม

อีกหนึ่งเคล็ดลับสำคัญ คือการกระจายแผ่นไพลให้บางและไม่ซ้อนทับกันมากเกินไป เพื่อให้ความชื้นระเหยออกได้อย่างทั่วถึง หากใช้วิธีตากแดด คุณเนตรแนะนำให้หมั่นกลับแผ่นไพลระหว่างวัน โดยอาจกลับประมาณ 4 ครั้งต่อวัน ตามสภาพอากาศและความเหมาะสมของการตาก เพื่อให้แผ่นไพลแห้งสม่ำเสมอทั้งสองด้าน

“ไพลเวลาเราขุดมา ล้างให้สะอาดแล้วอย่าเพิ่งรีบสไลซ์ ต้องผึ่งให้ผิวแห้งก่อน เพราะถ้าสไลซ์ตอนยังเปียก คราบน้ำจะไปทำให้แผ่นไพลดูไม่สะอาด พอเอาไปตากก็ต้องคอยกลับ ถ้าด้านหนึ่งโดนแดดมาก อีกด้านไม่โดน สีมันจะไม่สม่ำเสมอ เวลาส่งลูกค้าก็อาจมีปัญหาได้” คุณเนตร อธิบาย

แม้จะเป็นเพียงรายละเอียดเล็กๆ น้อยๆ ในขั้นตอนการผลิต แต่กลับมีผลโดยตรงต่อคุณภาพและราคาจำหน่าย ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่าการแปรรูปสมุนไพรจำเป็นต้องอาศัยความรู้และความละเอียดรอบคอบในทุกขั้นตอน ทั้งนี้ การตากหรืออบแห้งควรดำเนินการในพื้นที่สะอาด ป้องกันฝุ่น แมลง และสิ่งปนเปื้อน พร้อมตรวจสอบความชื้นสุดท้ายให้ได้ตามมาตรฐานที่ผู้รับซื้อกำหนด

สมุนไพรชนิดเดียวกัน แต่ลูกค้าต้องการไม่เหมือนกัน ต้องรู้สเปกก่อนผลิต

อีกหนึ่งเรื่องที่คุณเนตรย้ำอยู่เสมอ คือเกษตรกรไม่ควรปลูกหรือแปรรูปสมุนไพรโดยไม่ศึกษาความต้องการของตลาด เพราะแม้จะเป็นสมุนไพรชนิดเดียวกัน แต่ผู้รับซื้อแต่ละรายอาจต้องการลักษณะวัตถุดิบที่แตกต่างกัน

ตัวอย่างเช่น มะตูมแห้ง ซึ่งสามารถแปรรูปได้หลายรูปแบบ บางโรงงานต้องการมะตูมหั่นแผ่นบางขนาดเล็ก มีสีน้ำตาลคล้ายสีน้ำหมาก ขณะที่บางแห่งต้องการมะตูมแผ่นใหญ่ สีเหลืองอมส้ม ขึ้นอยู่กับว่าจะนำไปใช้เป็นส่วนประกอบของผลิตภัณฑ์ประเภทใด ดังนั้น ก่อนลงมือผลิต เกษตรกรจำเป็นต้องสอบถามผู้รับซื้อให้ชัดเจนว่า ต้องการสมุนไพรลักษณะใด ขนาดเท่าไร ใช้ส่วนไหนของพืช และมีข้อกำหนดด้านคุณภาพอย่างไรบ้าง เพราะหากผลิตออกมาไม่ตรงตามสเปก แม้สมุนไพรจะมีคุณภาพดีในแง่การเพาะปลูก แต่ก็อาจไม่สามารถจำหน่ายได้ตามราคาที่คาดหวัง

“บางคนไม่เคยทำสมุนไพรมาก่อน พี่อยากให้เข้ามาศึกษาก่อน เพราะสมุนไพรแต่ละชนิดมีวิธีการหั่นที่ไม่เหมือนกัน ถ้าเราทำไม่ตรงกับที่ตลาดต้องการ จากที่สินค้าควรจะได้ราคา ก็อาจไม่ได้ราคาตามที่หวัง เพียงเพราะเทคนิคการหั่นหรือการแปรรูปไม่ถูกต้อง” คุณเนตร กล่าว

สำหรับมาตรฐานการรับซื้อ คุณเนตรให้ความสำคัญกับความสะอาด การควบคุมการปนเปื้อน และการป้องกันเชื้อรา รวมถึงการลดการใช้สารเคมีในกระบวนการเพาะปลูก เพื่อให้ได้วัตถุดิบที่มีคุณภาพและปลอดภัย ส่วนราคารับซื้อจะอ้างอิงตามราคาตลาดสมุนไพรเป็นหลัก โดยสมุนไพรบางชนิดอาจมีการตกลงหรือประกันราคารับซื้อได้ ขึ้นอยู่กับชนิดสินค้าและเงื่อนไขของแต่ละช่วงเวลา

ไม่จำเป็นต้องมีที่ดินมาก ก็สร้างรายได้จากสมุนไพรพื้นบ้านได้

นอกจากการส่งเสริมให้เกษตรกรปลูกสมุนไพรเพื่อจำหน่ายแล้ว สวนสมุนไพรภูปางสวรรค์ยังเปิดโอกาสให้ผู้ที่สนใจนำสมุนไพรพื้นบ้านที่มีอยู่ในท้องถิ่นมาสร้างรายได้ โดยไม่จำเป็นต้องเริ่มต้นจากการลงทุนปลูกพืชจำนวนมาก

คุณเนตร แนะนำว่า สำหรับผู้ที่ไม่เคยปลูกหรือแปรรูปสมุนไพรมาก่อน อาจเริ่มต้นจากการสำรวจทรัพยากรที่มีอยู่รอบบ้าน เช่น ใบมะรุม เมล็ดมะรุม ใบมะขามไทย หรือเมล็ดเพกา ซึ่งล้วนเป็นวัตถุดิบที่มีตลาดรับซื้อ หากเก็บเกี่ยวและเตรียมสินค้าได้ตรงตามมาตรฐาน

“บางคนอาจยังไม่รู้ว่าจะเริ่มต้นอย่างไร พี่อยากให้ลองมองก่อนว่ารอบบ้านเรามีสมุนไพรอะไรบ้าง มีใบมะรุมไหม มีใบมะขามไทยไหม หรือมีเมล็ดมะรุมหรือเปล่า ลองนำสิ่งที่มีอยู่มาศึกษาวิธีแปรรูปและส่งขายก่อนก็ได้ ไม่จำเป็นต้องเริ่มจากการลงทุนปลูกทั้งหมด” คุณเนตร กล่าว

คุณเนตร เล่าถึงตัวอย่างของผู้ที่สร้างรายได้จากการเก็บรวบรวมเมล็ดมะรุม โดยใช้วิธีเดินทางไปตามพื้นที่ต่างๆ เพื่อขอเก็บเมล็ดจากต้นมะรุมตามบ้าน หรือบางครั้งอาจตกลงเหมาซื้อผลผลิตจากเจ้าของต้น ก่อนนำมาเตรียมและจำหน่ายให้กับแหล่งรับซื้อ บางรายสามารถสร้างรายได้จากการรวบรวมเมล็ดมะรุมได้เดือนละประมาณ 10,000-20,000 บาท ขึ้นอยู่กับปริมาณวัตถุดิบที่หาได้และจำนวนที่ส่งขาย เช่นเดียวกับเมล็ดเพกา ซึ่งหลายคนอาจมองข้าม แต่สำหรับผู้ที่รู้จักตลาดสมุนไพรแล้ว กลับมองเห็นโอกาสในการนำวัตถุดิบเหล่านี้มาสร้างมูลค่าเพิ่ม

การเก็บรวบรวมสมุนไพรจากธรรมชาติควรได้รับอนุญาตจากเจ้าของพื้นที่ และต้องตรวจสอบแหล่งที่มาให้มั่นใจว่าปลอดจากการปนเปื้อน โดยเฉพาะพืชที่อยู่ริมถนนหรือใกล้แหล่งมลพิษ ซึ่งอาจไม่เหมาะกับการนำมาใช้เป็นวัตถุดิบสำหรับผลิตยา

เปลี่ยนสมุนไพรให้เป็นอาหาร ต่อยอดสวนสู่แหล่งท่องเที่ยวเชิงสุขภาพ

นอกจากการปลูกและรับซื้อสมุนไพรเพื่อส่งเข้าโรงงานผลิตยาแล้ว คุณเนตรยังมีแนวคิดเพิ่มมูลค่าสมุนไพรผ่านการนำมาประยุกต์ใช้ในชีวิตประจำวัน โดยเฉพาะการนำสมุนไพรและพืชกินได้มาพัฒนาเป็นอาหารและเครื่องดื่ม

แนวคิดดังกล่าวเริ่มต้นจากความต้องการให้ผู้บริโภคเข้าถึงสมุนไพรได้ง่ายขึ้น ไม่จำเป็นต้องรู้จักสมุนไพรเฉพาะในรูปแบบยาแคปซูลหรือสารสกัดเท่านั้น แต่ยังสามารถนำพืชบางชนิดมาใช้เป็นวัตถุดิบในเมนูอาหารได้ด้วย

คุณเนตร มองว่า การนำสมุนไพรมาประกอบอาหารเป็นอีกหนึ่งแนวทางที่ช่วยให้คนทั่วไปหันมาเรียนรู้คุณค่าของพืชพื้นบ้านและใส่ใจสุขภาพผ่านอาหารมากขึ้น ตัวอย่างหนึ่งที่นำมาต่อยอดภายในสวน คือ “ดอกชบา” ซึ่งคุณเนตรเริ่มศึกษาการนำดอกชบาชนิดที่เหมาะสำหรับบริโภคมาใช้เป็นส่วนประกอบของอาหารและเครื่องดื่ม ก่อนพัฒนาเป็นกิจกรรมให้นักท่องเที่ยวได้เรียนรู้และทดลองทำชาจากดอกชบาด้วยตัวเอง ผู้ที่มาเยี่ยมชมสวนสามารถเรียนรู้ตั้งแต่การเลือกดอกชบาที่เหมาะสม ไปจนถึงการนำดอกมาชงเป็นชา ถือเป็นอีกหนึ่งกิจกรรมที่สร้างประสบการณ์แปลกใหม่ให้กับผู้มาเยือน

“ตอนแรกพี่ก็เพิ่งรู้เหมือนกันว่าดอกชบาบางชนิดนำมารับประทานได้ พอเราเริ่มศึกษาก็พบว่าสามารถนำมาทำอะไรได้หลายอย่าง อย่างคนที่มาเที่ยวสวน เราก็ให้เขาลองเก็บดอกชบาแล้วนำมาชงชา เป็นกิจกรรมที่ได้เรียนรู้สมุนไพรไปด้วย” คุณเนตร เล่า

ทั้งนี้ การนำดอกไม้หรือสมุนไพรมาใช้ประกอบอาหารต้องเลือกชนิดที่ได้รับการยืนยันว่าบริโภคได้ และหลีกเลี่ยงดอกไม้ที่ผ่านการใช้สารเคมีสำหรับไม้ประดับ แนวคิดนี้จึงไม่ได้เป็นเพียงการเพิ่มมูลค่าพืชสมุนไพร แต่ยังช่วยต่อยอดสวนเกษตรให้กลายเป็นแหล่งท่องเที่ยวเชิงเรียนรู้ ที่เชื่อมโยงเรื่องอาหาร สุขภาพ และวิถีเกษตรเข้าด้วยกัน

เปิดโอกาสเกษตรกรร่วมเครือข่ายรับซื้อสมุนไพร

สำหรับเกษตรกรหรือผู้ที่สนใจปลูกสมุนไพรเพื่อจำหน่าย สวนสมุนไพรภูปางสวรรค์ยังเปิดรับซื้อสมุนไพรหลากหลายชนิดจากทั่วประเทศ โดยคุณเนตรยินดีให้คำแนะนำเกี่ยวกับการเลือกชนิดพืช การวางแผนเพาะปลูก ตลอดจนการแปรรูปให้ตรงตามความต้องการของตลาด

โดยเฉพาะผู้ที่ยังไม่เคยปลูกสมุนไพรมาก่อน คุณเนตรแนะนำให้เข้ามาศึกษาข้อมูลและพูดคุยเรื่องตลาดก่อนตัดสินใจลงทุน เพื่อให้ทราบว่าสมุนไพรชนิดใดมีความต้องการมากน้อยเพียงใด และควรเตรียมผลผลิตอย่างไรจึงจะขายได้ตามมาตรฐาน สำหรับสมุนไพรหลักที่สวนมีแนวทางสนับสนุนด้านพันธุ์ ได้แก่ ไพล ขมิ้นชัน อัญชัน และมะแว้ง ซึ่งเป็นกลุ่มพืชที่สามารถนำมาวางแผนปลูกเพื่อสร้างรายได้ในระบบเกษตรผสมผสานได้

คุณเนตร ย้ำว่า สิ่งสำคัญที่สุดของการทำอาชีพปลูกสมุนไพร คือการทำความเข้าใจตลาดและรักษาคุณภาพอย่างสม่ำเสมอ เพราะเมื่อเกษตรกรสามารถผลิตวัตถุดิบได้ตรงตามความต้องการของลูกค้า ก็จะมีโอกาสสร้างความเชื่อมั่นและพัฒนาความสัมพันธ์ทางการค้าในระยะยาว

มองเห็นคุณค่าของสิ่งใกล้ตัว สมุนไพรไทยอาจเป็นโอกาสสร้างอาชีพแห่งอนาคต

จากประสบการณ์ของคุณเนตร สะท้อนให้เห็นว่า สมุนไพรไทยไม่ได้มีคุณค่าเพียงการนำมาใช้เป็นส่วนประกอบของยาเท่านั้น แต่ยังสามารถพัฒนาต่อยอดเป็นผลิตภัณฑ์อาหาร เครื่องดื่ม และกิจกรรมท่องเที่ยวเชิงเกษตรได้อีกหลากหลายรูปแบบ

ขณะเดียวกัน การปลูกสมุนไพรเพื่อจำหน่ายก็ไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะเกษตรกรที่มีพื้นที่ขนาดใหญ่ เพราะแม้จะมีพื้นที่เพียง 1 ไร่ หากรู้จักเลือกชนิดพืช วางแผนฤดูกาลปลูก และบริหารจัดการพื้นที่ให้เหมาะสม ก็มีโอกาสเพิ่มรายได้จากผลผลิตหลายชนิดในพื้นที่เดียวกันได้

แต่เหนือสิ่งอื่นใด การปลูกสมุนไพรให้ประสบความสำเร็จจำเป็นต้องเริ่มต้นจากความเข้าใจตลาด ไม่ว่าจะเป็นมาตรฐานการรับซื้อ วิธีการแปรรูป หรือคุณภาพที่ลูกค้าต้องการ เพราะสิ่งเหล่านี้ล้วนมีผลต่อราคาจำหน่ายและความยั่งยืนของอาชีพ

คุณเนตร ฝากทิ้งท้ายว่า สมุนไพรไทยหลายชนิดที่พบเห็นได้ทั่วไป อาจเป็นสิ่งที่ผู้คนมองข้าม ทั้งที่จริงแล้วสามารถนำมาสร้างมูลค่าและรายได้ให้กับชุมชนได้ หากรู้จักนำองค์ความรู้มาต่อยอดอย่างเหมาะสม

“ใบไม้หรือสมุนไพรที่เราเห็นอยู่ทั่วไป บางครั้งเรามองไม่เห็นคุณค่าของมัน แต่จริงๆ แล้วสิ่งเหล่านี้สามารถสร้างรายได้ได้ สมุนไพรพื้นบ้านเป็นทรัพยากรที่ประเทศไทยมีอยู่แล้ว ถ้าเราช่วยกันพัฒนาต่อยอด ก็อาจทำให้คนรุ่นหลังเห็นคุณค่า และวันหนึ่งสมุนไพรไทยอาจกลายเป็นซอฟต์พาวเวอร์ของประเทศก็ได้” คุณเนตร กล่าวทิ้งท้าย

เพราะบางครั้ง โอกาสสร้างรายได้อาจไม่ได้อยู่ที่การมองหาพืชเศรษฐกิจชนิดใหม่เสมอไป แต่อยู่ที่การมองเห็นคุณค่าของพืชพื้นบ้านใกล้ตัว แล้วนำมาพัฒนาด้วยความรู้และความเข้าใจตลาด เพื่อเปลี่ยนสิ่งที่เคยมองข้ามให้กลายเป็นอาชีพที่สร้างรายได้อย่างยั่งยืน

สำหรับเกษตรกรหรือผู้ที่สนใจปลูกสมุนไพรเป็นอาชีพ ต้องการขอคำปรึกษาเกี่ยวกับการเพาะปลูก การแปรรูป หรือวางแผนตลาด รวมถึงผู้ที่สนใจเข้าเยี่ยมชมแปลงสมุนไพรเพื่อศึกษาดูงาน ตลอดจนเกษตรกรที่ต้องการนำผลผลิตสมุนไพรมาจำหน่าย สามารถติดต่อสอบถามรายละเอียดเพิ่มเติมได้ที่ Facebook : สวนสมุนไพรภูปางสวรรค์ หรือโทรศัพท์ 081-007-7100