คณะวิศวกรรมศาสตร์ กำแพงแสน โชว์นวัตกรรม “บ้านหนีน้ำท่วม” ต้นแบบบ้านประหยัดพลังงาน รองรับภัยธรรมชาติ

ปัญหา “ไมโครพลาสติก” (Microplastics) กำลังกลายเป็นวิกฤตด้านสิ่งแวดล้อมและสุขภาพที่ทั่วโลกให้ความสำคัญมากขึ้น เนื่องจากอนุภาคพลาสติกขนาดเล็กเหล่านี้สามารถปนเปื้อนในแหล่งน้ำดื่ม น้ำผิวดิน รวมถึงน้ำทะเล และมีแนวโน้มสะสมในร่างกายมนุษย์ผ่านห่วงโซ่อาหาร ส่งผลกระทบต่อระบบต่างๆ ของร่างกายในระยะยาว ในขณะที่กระบวนการบำบัดน้ำแบบดั้งเดิมยังคงต้องพึ่งพาสารเคมี เช่น อะลูมิเนียมซัลเฟต (Alum) หรือโพลิเมอร์สังเคราะห์เพื่อช่วยตกตะกอนสิ่งปนเปื้อน แต่วิธีการเหล่านี้อาจก่อให้เกิดสารตกค้าง และมีต้นทุนด้านสิ่งแวดล้อมตามมา อย่างไรก็ตาม งานวิจัยล่าสุดได้ชี้ให้เห็นถึงศักยภาพของ “เมล็ดมะรุม” ซึ่งเป็นพืชพื้นบ้านที่พบได้ทั่วไปในเขตร้อน รวมถึงประเทศไทย ว่าสามารถนำมาใช้เป็นสารช่วยตกตะกอนตามธรรมชาติ ที่มีประสิทธิภาพสูงในการกำจัดไมโครพลาสติกออกจากน้ำ ผลการศึกษาจากทีมนักวิจัยของสถาบันวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งมหาวิทยาลัยแห่งรัฐเซาเปาโล (ICT-UNESP) ระบุว่า สารสกัดจากเมล็ดมะรุม (Moringa oleifera) มีศักยภาพในการกำจัดไมโครพลาสติกชนิดพอลิไวนิลคลอไรด์ (PVC) ออกจากน้ำดื่มได้มากกว่า 98% ซึ่งนับเป็นประสิทธิภาพที่เทียบเท่าหรืออ

การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศที่ส่งให้สภาพอากาศแปรปรวนและอุณหภูมิของโลกสูงขึ้น ทำให้เกิดภาวะโลกร้อนหรือ “โลกเดือด” นั้นมีสาเหตุสำคัญจากการปล่อยก๊าซเรือนกระจกจากการดำเนินกิจกรรมของมนุษย์ โดยเฉพาะในภาคอุตสาหกรรม   ประเทศไทยได้นำเสนอ โมเดลเศรษฐกิจ BCG (Bio-เศรษฐกิจชีวภาพ, Circular-เศรษฐกิจหมุนเวียน, Green-เศรษฐกิจสีเขียว) บนเวทีการประชุมความร่วมมือทางเศรษฐกิจในภูมิภาคเอเชียแปซิฟิก (APEC 2022) เพื่อขับเคลื่อนเศรษฐกิจ สร้างการเติบโตของประเทศ และตอบโจทย์เป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืนของโลก โดยประเทศไทยตั้งเป้าลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกสุทธิลงร้อยละ 47 ภายในปี ค.ศ. 2035 และมีเป้าหมายการปล่อยก๊าซเรือนกระจกสุทธิเป็นศูนย์ (Net Zero) ในปี ค.ศ. 2050 รู้จัก “คาร์บอนเครดิต” “คาร์บอนเครดิต” (Carbon Credit) เป็นหนึ่งในมาตรการที่ไทยใช้เป็นเครื่องมือการพัฒนาอย่างยั่งยืนตามโมเดล BCG โดยตลาดซื้อ-ขายคาร์บอนเครดิต เป็นหนึ่งในกลไกสำคัญที่จะช่วยลดก๊าซเรือนกระจกเพื่อแก้ปัญหาโลกร้อน ในประเทศไทยตลาดคาร์บอนถูกกำหนดไว้ในแผนแม่บทรองรับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ พ.ศ. 2558-2593 สำหรับประเทศไทยดำเนินงานผ่านโครงการ ลดก๊าซเรือ

แม้สถานการณ์น้ำท่วมจะคลี่คลายลง แต่พื้นที่เกษตรกรรมหลายจังหวัดประสบปัญหาปนเปื้อนของโลหะหนักและสารพิษที่ถูกพัดพามากับกระแสน้ำ ซึ่งอาจส่งผลกระทบต่อคุณภาพผลผลิต สุขภาพของเกษตรกร และความปลอดภัยทางอาหารของผู้บริโภค ที่ผ่านมา หลายคนอาจไม่เคยรู้มาก่อนว่า ปัญหาน้ำท่วมมักพัดพาโลหะหนักต่างๆ เช่น สารหนู (As) แคดเมียน (Cd) และตะกั่ว (Pb) มากับตะกอนดินด้วย ทำให้มีโลหะหนักสะสมในสวนหย่อม ภายในบ้านและสะสมในแปลงปลูกพืชเศรษฐกิจ เมื่อพืชดูดซึมโลหะหนักผ่านระบบรากและสะสมอยู่ในส่วนต่างๆ ของพืช หากนำผลผลิตจากพืชที่มีการปนเปื้อนโลหะหนักในปริมาณสูง มาบริโภคอย่างต่อเนื่อง อาจนำไปสู่ปัญหาสุขภาพที่ร้ายแรง ดังนั้นหลังน้ำท่วมจึงจำเป็นต้องฟื้นฟูดินเพื่อลดสารพิษโลหะหนัก สร้างความปลอดภัยอย่างยั่งยืน “เคลียร์ซอย” จุลินทรีย์ฟื้นฟูดิน รศ.ดร.ดุสิต อธินุวัฒน์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และคณะ เล็งเห็นปัญหาดังกล่าว จึงได้พัฒนา เคลียร์ซอย (CLEAR SOIL) ซึ่งเป็นนวัตกรรมจุลินทรีย์บำบัดดิน (Bioremediation) สำหรับย่อยสลายโลหะหนักและสารพิษตกค้างหลังเกิดอุทกภัย โดยได้รับงบสนับสนุนจากสำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.) กลไกการทำงานของ เคลียร์

ในพื้นที่ตำบลหนึ่งที่ผู้คนกว่าร้อยละ 80 ประกอบอาชีพปลูกข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ การเกษตรคือวิถีชีวิตที่สืบทอดกันมานาน แต่ปัญหาหนึ่งที่อยู่คู่ไร่มาเสมอ คือกองซากซังข้าวโพด เศษไม้ และวัสดุเหลือทิ้งในแปลงที่ย่อยสลายยาก ชาวบ้านจึงทำอย่างที่ปู่ย่าตายายเคยทำ คือ “เผา” เพื่อเตรียมดินสำหรับการปลูกใหม่ในครั้งถัดไป จนวันที่แนวคิดใหม่เริ่มผลิบานขึ้นในใจของ คุณถนอม เขียวอ้อม ประธานวิสาหกิจชุมชนแปลงใหญ่ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ ที่มองเห็นปัญหาที่ต้องเผชิญซ้ำแล้วซ้ำเล่า และตั้งคำถามกับตัวเองว่า “ทำไมของเสียที่ดูไร้ค่า จะกลายเป็นประโยชน์ไม่ได้?” เพราะทำให้ต้นทุนการไถกลบสูงขึ้น และบางครั้งกระทบถึงผลผลิตในรอบถัดไป สิ่งที่เคยคิดว่าเป็นเพียงเศษซาก จึงกลายเป็นจุดเริ่มต้นของการมองหาโอกาสใหม่ในกองของเหลือเหล่านั้น “พอมีแนวคิดว่าอยากจะเอาของเหลือที่ได้จากการปลูกข้าวโพดมาสร้างประโยชน์ให้ได้มากที่สุด ผมก็ได้ประสานให้ทางกรมส่งเสริมการเกษตรเข้ามาช่วย ทั้งในเรื่ององค์ความรู้และวัสดุอุปกรณ์ ต่อมาเกิดการเรียนรู้และสร้างเป็นผลิตภัณฑ์มีรายได้สู่ชุมชน” เมื่อของเสียกลายเป็นคุณค่า จุดเริ่มต้นของไบโอชาร์ คุณถนอม เล่าว่า สมาชิกในกลุ่ม

ปัญหาการเผาฟางข้าวและเศษวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตร ยังคงเป็นหนึ่งในสาเหตุของมลพิษทางอากาศ โดยเฉพาะฝุ่นละอองขนาดเล็ก PM2.5 ที่ส่งผลกระทบต่อสุขภาพและสิ่งแวดล้อม ขณะเดียวกันการเผายังทำให้วัสดุทางการเกษตร ที่สามารถนำกลับมาใช้ประโยชน์ต้องสูญเสียไปอย่างน่าเสียดาย สำหรับเกษตรกรผู้ปลูกข้าว การจัดการฟางข้าวหลังฤดูเก็บเกี่ยว ถือเป็นอีกหนึ่งต้นทุนที่ต้องแบกรับ แม้ฟางข้าวจะสามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้หลากหลาย ทั้งการคลุมดิน เพาะเห็ด เลี้ยงสัตว์ และผลิตปุ๋ยหมัก แต่ในทางปฏิบัติเกษตรกรบางส่วน ยังประสบปัญหาขาดช่องทางจำหน่าย ไม่สามารถเข้าถึงผู้ซื้อได้โดยตรง รวมถึงมีต้นทุนในการอัดก้อนและขนส่ง ส่งผลให้การเผากลายเป็นทางเลือกในการจัดการวัสดุเหลือใช้หลังเก็บเกี่ยว จากปัญหาดังกล่าว กลายเป็นจุดเริ่มต้นของแนวคิด “Fangwork ไถ่ชีวิตฟางก่อนโดนเผา” นวัตกรรมแพลตฟอร์มออนไลน์ที่พัฒนาขึ้นโดยเยาวชนจากโรงเรียนสาธิต มหาวิทยาลัยศิลปากร (มัธยมศึกษา) เพื่อเชื่อมโยงเกษตรกรผู้มีฟางข้าวเหลือใช้กับกลุ่มผู้ต้องการนำฟางไปใช้ประโยชน์ พร้อมนำเทคโนโลยีเข้ามาช่วยประเมินปริมาณฟาง คำนวณต้นทุน และจัดเก็บข้อมูลการจัดการฟางข้าวในพื้นที่เกษตรกรร

ในวันที่ต้นทุนการผลิตทางการเกษตรพุ่งสูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง “ปุ๋ยแพง” ไม่ใช่แค่ตัวเลขในบัญชีรายจ่ายของเกษตรกรอีกต่อไป แต่กลายเป็นแรงกดดันที่กัดกินความหวังของคนตัวเล็กอย่างเงียบงัน หลายพื้นที่เริ่มตั้งคำถามกับตัวเองว่า “ยังจะทำเกษตรต่อไปอย่างไร” เมื่อรายได้ไม่แน่นอน แต่ต้นทุนกลับเพิ่มขึ้นแทบทุกฤดูกาล ทั้งราคาปุ๋ยเคมี วัสดุปรับปรุงดิน ไปจนถึงค่าจัดการแปลงที่สูงขึ้นตามภาวะเศรษฐกิจและพลังงานโลก ภาพของดินที่เคยอุดมสมบูรณ์ กลับค่อยๆ เสื่อมโทรมลงจากการใช้งานหนักในอดีต ยุคที่การเพิ่มผลผลิตคือเป้าหมายสูงสุด ทำให้มีการใช้ทั้งปุ๋ยเคมี ยาฆ่าแมลง และเครื่องจักรอย่างเข้มข้น แม้จะได้ผลผลิตมากขึ้นในระยะสั้น แต่สิ่งที่สูญเสียไปคือ “ชีวิตของดิน” อย่างไม่อาจประเมินค่าได้ ดินที่ขาดอินทรียวัตถุ ขาดจุลินทรีย์ และขาดสมดุลทางธรรมชาติ กลายเป็นดินที่ไม่สามารถดูดซับธาตุอาหารได้อย่างมีประสิทธิภาพ ต่อให้ใส่ปุ๋ยมากเพียงใด พืชก็ไม่สามารถนำไปใช้ได้เต็มที่ กลายเป็นต้นทุนที่จมลงไปโดยไม่ก่อให้เกิดผลตอบแทน ท่ามกลางวิกฤตนี้ แนวคิด “เกษตรกรรมเชิงฟื้นฟู” หรือ Regenerative Agriculture จึงไม่ได้เป็นเพียงกระแส แต่กำลังกลายเป็น “