มะอึก

มะอึก เป็นพืชพื้นบ้านที่พบได้ในสวนครัวไทยมาอย่างยาวนาน มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Solanum stramonifolium Jacq. อยู่ในวงศ์ Solanaceae มีชื่อสามัญว่า Solanum หรือ Bolo Maka ขณะที่ชื่อเรียกในท้องถิ่นแตกต่างกันไปตามภูมิภาค เช่น มะเขือปู่ มะปู หมากขนในภาคเหนือ หมากอึก หมักอึก บักอึกในภาคอีสาน และลูกอึกในภาคใต้ ความหลากหลายของชื่อสะท้อนให้เห็นถึงความคุ้นเคยของพืชชนิดนี้ กับวิถีอาหารและวัฒนธรรมการกินของคนไทยในแต่ละพื้นที่ แม้ในปัจจุบันจะไม่ค่อยมีการปลูกในเชิงการค้า แต่ก็ยังพบปลูกประปรายตามครัวเรือน โดยเฉพาะในกลุ่มพืชผักพื้นบ้านที่ใช้ประกอบอาหารเฉพาะถิ่น มะอึกมักถูกมองว่าเป็นพืช “ลูกครึ่ง” ในสวนครัว เพราะมักขึ้นรวมกลุ่มอยู่กับพืชวงศ์เดียวกันอย่างมะแว้งและมะเขือพวง ลักษณะภายนอกของมะอึกที่มีขนอุยปกคลุมทั่วทั้งต้น ใบ และผล ทำให้หลายคนรู้สึกไม่คุ้นชิน หรือไม่กล้าจับต้อง เนื่องจากเกรงว่าจะก่อให้เกิดอาการคัน ผู้ที่ต้องการนำมาประกอบอาหารจึงต้องผ่านขั้นตอนการโกนหรือขูดขนอุยออกอย่างพิถีพิถัน ก่อนนำไปโขลกหรือตำในครกจนเนื้อแตกละเอียด แตกต่างจากมะแว้งหรือมะเขือพวงที่เพียงเด็ดและแช่น้ำก็พร้อมใช้งาน ความยุ่งยากใน

ในเมื่อโลกเราทุกวันนี้ โรคภัยไข้เจ็บต่างๆ ที่เป็นปัญหากับคน คนผู้ที่คิดว่าตนเองเป็นเจ้าของโลกนี้ สารพัดสิ่งที่เป็นภัยคุกคามชีวิตความเป็นอยู่ โรคภัยมันมาจากไหน จากดิน จากหินผา จากน้ำ จากอากาศ หรือจากสิ่งมีชีวิตที่อาศัยร่วมโลกเดียวกันนี้ คน สัตว์ พืช จุลชีพจุลินทรีย์ทั้งหลาย การดำรงชีวิตของมนุษย์ สัตว์ พืช มีความจำเป็นต้องมี อาหาร น้ำ ที่อยู่ เครื่องห่อหุ้มคลุมปิด และยารักษาโรค ซึ่งก็มีอยู่บนโลกใบนี้เช่นกัน พึ่งพาอาศัย ใช้งานกันไปมา “คนกินสัตว์ สัตว์กินพืช พืชกินดิน ดินกลืนกินพืช กินสัตว์ และกินคน” เวียนวนกันอยู่เช่นนี้ ถ้าจะแจงนับเอาสิ่งมีชีวิต ที่เป็นเพื่อนคู่มิตรชิดใกล้กับคนเราแล้ว “พืช” เป็นสิ่งมีชีวิตที่ใกล้ชิดมาก ได้พึ่งพาอาศัย และทำลายล้างกันมาตลอด พบพืชชนิดหนึ่งที่ใกล้ชิดคนเรามานาน ใบคล้ายใบมะเขือขื่น มีหนามเหมือนมะเขือพวง มีลูกออกมาเป็นช่อ ช่อพวงละหลายลูก มีขนปกคลุมทั่วผล ตอนผลสุกแก่จะดูสวยงาม สวยกว่าผลของพืชอื่น แต่ถ้าจะดูให้น่ากลัว ก็น่าหวาดกลัวอยู่ มันมีขนปุกปุยรอบผล เหมือนขนของตัวบุ้งร่าน ที่พร้อมจะใช้เป็นอาวุธทำร้าย หรือป้องกันคนที่จะเข้าไปเด็ดดอม และกันสัตว์ที่จะเข้าไปกัดก

มะอึก เป็นพืชในวงศ์เดียวกับ มะเขือพวงและมะแว้ง มีลักษณะเป็นไม้พุ่ม ขนาดเล็ก สูงประมาณ 150-200 เซนติเมตร ใบคล้ายมะเขือพวงแต่ขนาดโตกว่าเล็กน้อย มีหนามตามลำต้นและกิ่งก้าน ผลมีขนาดโต กว่ามะเขือพวง ผลอ่อนมีสีเขียว เมื่อผลแก่จะเปลี่ยนเป็นสีเหลืองจนถึงสีแสดเมื่อผลสุก เอกลักษณ์ของมะอึกคือ ลำต้น กิ่ง ก้าน ใบ และผล จะปกคลุมด้วยขนอ่อนสีขาว ค่อนข้างยาวและหนากว่ามะเขือทุกชนิดที่คนไทยนำมาบริโภค ในอดีตคนไทยนิยมนำมะอึกมาปรุงเครื่องจิ้มต่างๆ เพราะมะอึกมีรสเปรี้ยว ใช้แทนมะนาวหรือมะขามได้ ทั้งยังสามารถนำไปปรุงในแกงที่ออกรสเปรี้ยว คนไทยนิยมนำมะอึกผลสุกมาประกอบอาหารมากกว่าผลดิบ รสชาติแม้จะมีรสเปรี้ยวเป็นหลัก แต่ก็มีรสและกลิ่นพิเศษเป็นเอกลักษณ์ของตัวเอง นอกจากนี้ มะอึก ยังเป็นพืชพื้นบ้านดั้งเดิมชนิดหนึ่งของไทย ที่มีสรรพคุณในทางยาได้อีกด้วย เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อวันพุธที่ 10 สิงหาคม พ.ศ. 2559

เดินผ่านรั้วสังกะสีแถวออฟฟิศสายตาไปปะทะกับ “มะอึก” ผักเคียงที่เด็กรุ่นใหม่ไม่ค่อยรู้จัก ยกเว้นคอน้ำพริก แค่ฝานเป็นแว่น โขลกกับน้ำพริก ช่วยเพิ่มรสชาติได้อย่างวิเศษ ไม่เพียงแค่นั้น ความเริ่ดของมะอึกยังมีบทบาทสำคัญในการรักษาสุขภาพ เสริมสร้างภูมิคุ้มกันให้ร่างกาย นอกจากมีเบต้าแคโรทีนสูง (สารตั้งต้นของวิตามินเอ) มะอึก 100 กรัม จะให้พลังงานต่อร่างกาย 53 กิโลแคลอรี แบ่งเป็นเส้นใย 3.6 กรัม แคลเซียม 26 มิลลิกรัม ฟอสฟอรัส 41 มิลลิกรัม เหล็ก 0.8 มิลลิกรัม วิตามินบี 1-0.07 มิลลิกรัม วิตามินบี 2-0.05 มิลลิกรัม ไนอะซิน 4.9 มิลลิกรัม วิตามินซี 3 มิลลิกรัม “ผลสด” ช่วยบรรเทาอาการไอ ละลายเสมหะ “ดอก” ช่วยรักษาอาการคัน “ราก” ซึ่งมีรสเย็นและเปรี้ยวเล็กน้อยมาปรุงเป็นยาแก้ปวด ลดไข้ แก้ไขที่มีอาการชักกระตุก แก้ไขสันนิบาต แก้น้ำลายเหนียว กัดฟอกเสมหะ ดับพิษร้อนภายใน ช่วยกระทุ้งพิษไข้ให้ออกตุ่มอย่างอีสุกอีใส เหือด หรือหัดเยอรมัน หัด และอื่นๆ อีกมากมาย แม้กระทั่ง “ขน” มะอึก ขูดรวมกันผสมกับไข่ นำไปทอดเป็นไข่เจียวแก้พยาธิได้ดี ฉะนั้น ขอแนะนำให้หามาปลูกไว้ข้างรั้วสักต้น แค่มีดินปนทราย น้ำไม่ต้องมาก แมลงก็ไม่ค่อยกวน

หลายพื้นที่จะมีพืชชนิดนี้ขึ้น ใบเหมือนมะเขือ มีหนามเหมือนมะเขือพวง มีลูกออกมาเป็นช่อ ช่อพวงละหลายลูก มีขนปกคลุมผลมาก เมื่อตอนผลแก่สุกจะดูสวยงาม ก็สวยกว่าผลของพืชอื่น แต่ถ้าดูให้น่ากลัว ก็จะเกรงกลัว ขนปุกปุยที่ดูเหมือน ขนของตัวบุ้งตัวหนอน ที่พร้อมจะทำร้ายคนที่จะเข้าไปเด็ด สัตว์ที่จะเข้าไปกัดกินหรือทำลาย ยิ่งหนามขนที่ขึ้นทุกส่วนของต้น ยิ่งน่ากลัวอยู่น้อยเสียเมื่อไร แต่สำหรับผู้คนที่รู้จักพืชชนิดนี้ จะบอกว่า น่ารักดี นี่แหละอาหารที่น่ากิน “มะอึก” ชื่อเขาแปลกๆ เหมือนเป็นคำที่เคยใช้ล้อคนอาภัพผม สมัยก่อนเขาล้อกันเล่น แต่ก็เป็นเรื่องกันเยอะ เพราะคนที่ถูกล้อว่า มะอึกนั้น ส่วนใหญ่จะเป็นผู้หลากมากดี เศรษฐี เจ้าขุนเจ้าคุณ อย่างน้อยก็ระดับกำนัน และเป็นผู้ชาย ซึ่งมะอึกนั้นทางภาคเหนือเรียก “มะเขือปู่” หรือ “มะปู่” ภาคอีสานเรียก “หมักอึก”หรือ “หมากอึก” เชื่อว่าหลายคนคงเคยรู้จัก เคยกิน หรือไม่ก็เคยผ่านหูผ่านตา มาบ้างแล้ว มะอึก เป็นไม้ในวงศ์เดียวกับมะเขือ มะเขือพวง มะแว้ง คือวงศ์ SOLANACEAE  ชื่อวิทยาศาสตร์ Solanum Stramonifolium Jacq. เป็นไม้พุ่มขนาดกลาง ล้มลุกหลายปี สูงประมาณ 80-150 เซนติเมตร แตกกิ่ง