อินโดนีเซียทุ่มงบก้อนโตขยายระบบชลประทาน รับมือปรากฏการณ์เอลนีโญ

สำนักงานอุตุนิยมวิทยา ภูมิอากาศวิทยา และธรณีฟิสิกส์ของอินโดนีเซีย (BMKG) คาดการณ์ว่าปรากฏการณ์สภาพอากาศเอลนีโญจะยังคงดำเนินต่อไปจนถึงช่วงต้นปี 2027 ส่งผลให้เกิดภาวะภัยแล้งที่ยาวนานและเพิ่มความเสี่ยงในการเกิดไฟป่าทั่วทั้งเกาะชวา สุมาตรา กาลิมันตัน และภูมิภาคหลักอื่นๆ ของประเทศ

ข้อมูลจาก BMKG ชี้ให้เห็นว่าสภาพอากาศแห้งแล้งได้แผ่ขยายครอบคลุมพื้นที่มากกว่า  54.5 เปอร์เซ็นต์ของเขตภูมิอากาศตามฤดูกาลของประเทศแล้ว คาดการณ์ว่าฤดูแล้งจะรุนแรงที่สุดในเดือนสิงหาคมและกันยายน และอาจรุนแรงยิ่งขึ้นหากเกิดปรากฏการณ์ Indian Ocean Dipole ในระยะบวก (Positive Indian Ocean Dipole) ซึ่งเป็นปรากฏการณ์สภาพอากาศที่เกี่ยวข้องกับความผันผวนของอุณหภูมิผิวน้ำทะเลในมหาสมุทรอินเดีย ขึ้นในช่วงปลายปีนี้

เมื่อรวมกับปรากฏการณ์เอลนีโญ ปรากฏการณ์ไดโพลมหาสมุทรอินเดียในเชิงบวกมักจะทำให้ปริมาณน้ำฝนลดลงไปอีก ส่งผลให้สภาพแห้งแล้งรุนแรงขึ้นทั่วเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในเขตร้อนขณะเดียวกัน ตรวจพบ จุดความร้อน (Hotspot) บ่งชี้ว่า ความเสี่ยงต่อไฟป่าสะสมเร็วขึ้นในช่วงกลางปี 2026 เมื่อเทียบกับวงจรเอลนีโญครั้งใหญ่ก่อนหน้านี้ในปี 2015, 2019 และ 2023 โดยพื้นที่กาลิมันตันตะวันตก ปาปัวใต้ และเรียว มีรายงานความเข้มข้นของจุดร้อนสูงสุด บ่งชี้ ถึงความเปราะบางที่เพิ่มขึ้นของพื้นที่พรุขนาดใหญ่ของอินโดนีเซีย ซึ่งกักเก็บคาร์บอนจำนวนมหาศาลและติดไฟได้ง่ายมากเมื่อถูกระบายน้ำหรือแห้งในช่วงฤดูแล้งที่ยาวนานอัตราการเสื่อมโทรมของสภาพแวดล้อม

ท่ามกลางสัญญาณเตือนภัยปรากฏการณ์เอลนีโญ ความมั่นคงด้านน้ำถือเป็นหัวใจสำคัญในการรับมือด้านอาหารของอินโดนีเซีย ทุกวันนี้ อินโดนีเซียกำลังเผชิญกับปรากฏการณ์เอลนีโญที่มีแนวโน้มจะยืดเยื้อไปจนถึงช่วงต้นปี 2027 สิ่งที่กำลังถูกทดสอบไม่ใช่เพียงแค่ภาคเกษตรกรรมเท่านั้น แต่ยังรวมถึงขีดความสามารถของประเทศในการปกป้องรากฐานสำคัญของความมั่นคงทางอาหารอีกด้วย

ความสำเร็จในการเกษตรและความมั่นคงทางอาหารไม่อาจเกิดขึ้นได้หากปราศจากแหล่งน้ำที่มั่นคงและเพียงพอ ในเดือนกรกฎาคม 2026 กระทรวงเกษตรของอินโดนีเซียได้จัดเตรียมเครื่องสูบน้ำจำนวน 56,000 เครื่อง ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของมาตรการระดับชาติในการบรรเทาปัญหาภัยแล้ง เพื่อรักษาเสถียรภาพด้านอาหารท่ามกลางภัยแล้งและภัยคุกคามจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ 

Teuku Faisal Fathani หัวหน้าหน่วยงานอุตุนิยมวิทยา ภูมิอากาศวิทยา และธรณีฟิสิกส์ของอินโดนีเซีย (BMKG) ได้ออกมาเตือนว่า ปรากฏการณ์เอลนีโญอาจทวีความรุนแรงขึ้นและส่งผลให้พื้นที่บางส่วนของอินโดนีเซียเผชิญกับฤดูแล้งที่ยาวนานและแห้งแล้งยิ่งกว่าเดิม นอกจากนี้ ปรากฏการณ์ Indian Ocean Dipole (IOD) ในระยะบวกอาจยิ่งซ้ำเติมปัญหาปริมาณน้ำฝนที่ไม่เพียงพอในช่วงเดือนกันยายนถึงธันวาคม 2026 ให้รุนแรงขึ้นไปอีก

เรตโน มาร์ซูดี ทูตพิเศษของเลขาธิการสหประชาชาติว่าด้วยน้ำ ได้กล่าวถึงการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศว่าเป็นตัวทวีคูณภัยคุกคามที่ทำให้ความท้าทายต่อทรัพยากรน้ำเลวร้ายลง นี่คือเหตุผลว่าทำไมการจัดการน้ำจึงมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อความยืดหยุ่นต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศของอินโดนีเซีย 

การพัฒนาการเกษตรแบบดั้งเดิมพึ่งพาที่ดิน เมล็ดพันธุ์ ปุ๋ย เทคโนโลยี และระบบชลประทาน อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศกำลังเปลี่ยนจุดสนใจจากการผลิตอาหารให้มากขึ้นไปเป็นการรักษาระดับการผลิตท่ามกลางความเสี่ยงจากภัยแล้งและสภาพอากาศสุดขั้วที่เพิ่มขึ้น

ดังนั้น การจัดการน้ำจึงมีความสำคัญเชิงกลยุทธ์มากขึ้นเรื่อยๆ มันเป็นตัวกำหนดว่าปัจจัยการผลิตอื่นๆ สามารถนำมาใช้ได้อย่างมีประสิทธิภาพหรือไม่ และการเพาะปลูกจะสามารถดำเนินต่อไปได้จากฤดูกาลหนึ่งไปอีกฤดูกาลหนึ่งหรือไม่ เรตโนยังเน้นย้ำว่า น้ำไม่ใช่เพียงปัญหาทางเทคนิคหรือเฉพาะภาคส่วนเท่านั้น แต่เป็นประเด็นด้านการพัฒนาและการเมืองที่เชื่อมโยงเกษตรกรรม พลังงาน สุขภาพ อุตสาหกรรม และเศรษฐกิจในวงกว้าง

ยุทธศาสตร์ความมั่นคงด้านน้ำ

รัฐบาลอินโดนีเซียได้กำหนดให้การสร้างความมั่นคงด้านน้ำเป็นยุทธศาสตร์หลักในการรักษาศักยภาพการผลิตอาหารของประเทศ กระทรวงเกษตร โดยกรมที่ดินเพื่อการเกษตรและชลประทาน (Directorate General of Agricultural Land and Irrigation) ได้จัดเตรียมระบบสูบน้ำเพื่อการชลประทานประมาณ 15,000 ชุด ระบบชลประทานแบบท่อส่งน้ำ 3,000 ชุด และโครงสร้างพื้นฐานเพื่อการอนุรักษ์น้ำอีก 3,000 แห่ง โดยมุ่งเน้นไปที่พื้นที่ที่เป็นแหล่งผลิตข้าวและพื้นที่เสี่ยงต่อภัยแล้ง

นอกจากนี้ รัฐบาลยังดำเนินการจัดทำแผนที่แสดงข้อมูลแหล่งน้ำบาดาล แหล่งน้ำผิวดิน พื้นที่นาข้าวที่มีระบบชลประทาน และพื้นที่เสี่ยงภัยแล้ง เพื่อให้มั่นใจว่ามาตรการช่วยเหลือต่างๆ จะเข้าถึงพื้นที่ที่มีความจำเป็นเร่งด่วนที่สุด

Dhani Gartina เจ้าหน้าที่จากกรมที่ดินเพื่อการเกษตรและชลประทาน กระทรวงเกษตร กล่าวว่า โครงสร้างพื้นฐานด้านน้ำเหล่านี้มีวัตถุประสงค์เพื่อเพิ่มรอบการเพาะปลูก (Cropping Index) โดยเฉพาะอย่างยิ่งในพื้นที่เกษตรกรรมที่อาศัยน้ำฝนซึ่งมักจะเพาะปลูกได้เพียงปีละครั้ง

ยุทธศาสตร์ดังกล่าวได้รับการเสริมด้วยโครงการสูบน้ำ โดยในปี ค.ศ. 2026 กระทรวงเกษตรมีแผนจัดเตรียมเครื่องสูบน้ำจำนวน 56,000 เครื่อง สำหรับพื้นที่นาข้าวที่อยู่ใกล้แหล่งน้ำต่างๆ เช่น แม่น้ำ อ่างเก็บน้ำ เขื่อน และคลองชลประทาน

นายอันดี อัมราน สุไลมาน รัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตร ระบุว่าการสูบน้ำเป็นแนวทางแก้ไขปัญหาที่รวดเร็วในการรักษาปริมาณน้ำและผลผลิตทางการเกษตรในช่วงฤดูแล้ง

ในเชิงนโยบายนั้น ความมั่นคงด้านน้ำไม่ได้ขึ้นอยู่กับว่ามีน้ำอยู่หรือไม่เพียงอย่างเดียว แต่ความท้าทายมักอยู่ที่การส่งน้ำที่มีอยู่ไปยังพื้นที่เพาะปลูกให้ทันท่วงที

เขื่อน อ่างเก็บน้ำ ระบบชลประทาน และโครงสร้างเพื่อการอนุรักษ์น้ำช่วยเพิ่มขีดความสามารถในการกักเก็บน้ำ ในขณะที่ระบบสูบน้ำช่วยให้เกษตรกรสามารถนำน้ำที่มีอยู่มาใช้ได้ในเวลาและสถานที่ที่ต้องการ

ลงทุนเพื่ออนาคตด้วยการจัดการน้ำอย่างยั่งยืน

ท้ายที่สุดแล้ว ความมั่นคงด้านน้ำไม่ได้ขึ้นอยู่กับเพียงแค่เรื่องโครงสร้างพื้นฐานเท่านั้น แต่ยังจำเป็นต้องมีการปกป้องทรัพยากรน้ำด้วยเช่นกัน

Retno ได้เสนอแนวคิดว่า การบริหารจัดการน้ำอย่างยั่งยืนควรถูกมองว่าเป็นการลงทุนเพื่ออนาคต มากกว่าที่จะเป็นภาระเพิ่มเติม สำหรับภาคเกษตรกรรมนั้น แนวทางนี้หมายถึงการเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตเพื่อให้ได้ผลผลิตทางอาหารมากขึ้นโดยใช้ทรัพยากรน้อยลง

ความจำเป็นในเรื่องนี้ถือเป็นเรื่องสำคัญอย่างยิ่ง เนื่องจากภาคเกษตรกรรมมีการใช้น้ำจืดคิดเป็นสัดส่วนถึงร้อยละ 72 ของการใช้น้ำจืดทั่วโลก ส่งผลให้การบริหารจัดการน้ำมีความเชื่อมโยงโดยตรงกับความมั่นคงทางอาหาร

ระบบชลประทาน อ่างเก็บน้ำ และระบบสูบน้ำจะมีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น หากดำเนินการควบคู่ไปกับการปกป้องพื้นที่ต้นน้ำ การอนุรักษ์ที่ดิน และการใช้น้ำอย่างมีประสิทธิภาพ

หากปราศจากการจัดการอย่างยั่งยืน การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศอาจลดปริมาณน้ำในอนาคตได้ แม้ว่าศักยภาพของโครงสร้างพื้นฐานจะขยายตัวก็ตาม ปรากฏการณ์เอลนีโญเป็นเพียงปรากฏการณ์หนึ่งของความท้าทายที่กว้างกว่านั้น ซึ่งเกี่ยวข้องกับช่วงเวลาแห้งแล้งที่ยาวนานขึ้นและสภาพอากาศสุดขั้วที่อาจเกิดขึ้นบ่อยครั้งขึ้น

ภายใต้เงื่อนไขเหล่านั้น ความมั่นคงทางอาหารไม่สามารถวัดได้จากผลผลิตรายปีเพียงอย่างเดียวอีกต่อไป ตัวชี้วัดที่มีความหมายมากกว่าคือ ความสามารถในการรักษาผลผลิตเมื่อสภาพภูมิอากาศไม่เอื้ออำนวย

เรตโนยังเน้นย้ำถึงความสำคัญของข้อมูลน้ำที่เชื่อถือได้ รวมถึงปริมาณน้ำที่มีอยู่ ความต้องการโดยรวมสำหรับการผลิตอาหาร และความผันผวนของปริมาณน้ำ ข้อมูลที่ถูกต้องสามารถสนับสนุนการวางแผนการผลิตอาหารที่ดีขึ้น ซึ่งมีความยืดหยุ่นต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและภัยแล้ง

การผสมผสานระหว่างโครงสร้างพื้นฐานด้านน้ำ การอนุรักษ์ การสูบน้ำ การทำแผนที่ความเสี่ยงภัยแล้ง พันธุ์พืชทนแล้ง และการจัดการความเสี่ยงทางการเกษตรของรัฐบาล ชี้ให้เห็นถึงกลยุทธ์ด้านอาหารที่ปรับตัวเข้ากับสภาพภูมิอากาศได้ดียิ่งขึ้น

รากฐานทางเศรษฐกิจ

ความเชื่อมโยงระหว่างน้ำกับระบบเศรษฐกิจนั้นมีจุดเชื่อมต่อที่เรียบง่ายแต่มีความสำคัญยิ่ง นั่นคือ “อาหาร”

เรตโน (Retno) ได้กล่าวถึงน้ำในฐานะตัวเชื่อมและปัจจัยที่ช่วยขับเคลื่อนภาคส่วนต่างๆ สำหรับอินโดนีเซีย ความเชื่อมโยงนี้ครอบคลุมตั้งแต่ทรัพยากรน้ำไปจนถึงแหล่งอาหาร ความเป็นอยู่ของครัวเรือน และเสถียรภาพทางเศรษฐกิจ

เมื่อมีแหล่งน้ำที่มั่นคงช่วยให้การผลิตทางการเกษตรดำเนินไปได้อย่างต่อเนื่อง ความมั่นคงทางอาหารก็จะเพิ่มขึ้น ในทางกลับกัน หากทรัพยากรน้ำได้รับผลกระทบหรือหยุดชะงัก ก็อาจส่งผลให้การผลิตถูกจำกัด ปริมาณสินค้าลดลง และเกิดความผันผวนของราคาในสินค้าโภคภัณฑ์ที่สำคัญ

ประเด็นนี้มีความสำคัญอย่างยิ่งเนื่องจากการบริโภคของภาคครัวเรือนยังคงเป็นแรงขับเคลื่อนหลักของเศรษฐกิจอินโดนีเซีย โดยคิดเป็นสัดส่วนมากกว่าครึ่งหนึ่งของผลิตภัณฑ์มวลรวมในประเทศ (GDP)

ดังนั้น การมีแหล่งอาหารที่มั่นคงและเชื่อถือได้จะช่วยสนับสนุนเสถียรภาพทางเศรษฐกิจ ในขณะที่การบริหารจัดการน้ำที่มีประสิทธิภาพจะช่วยเพิ่มขีดความสามารถของระบบเศรษฐกิจในการรับมือกับผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ

เหตุผลทางเศรษฐกิจที่สนับสนุนการลงทุนด้านน้ำนั้นครอบคลุมมากกว่าแค่ภาคเกษตรกรรม โดย Retno ได้อ้างถึงผลการศึกษาของธนาคารโลกที่ประเมินว่า เงินลงทุนด้านน้ำทุกๆ 1 ดอลลาร์สหรัฐ สามารถสร้างผลตอบแทนทางเศรษฐกิจได้ประมาณ 6.8 ดอลลาร์สหรัฐ ผ่านการเพิ่มผลิตภาพ การลดค่าใช้จ่ายด้านสาธารณสุข และการสร้างเสถียรภาพทางสังคมที่ดียิ่งขึ้น

มุมมองดังกล่าวชี้ให้เห็นว่า การใช้จ่ายด้านโครงสร้างพื้นฐานและการบริหารจัดการน้ำไม่ควรถูกมองว่าเป็นเพียงแค่รายจ่ายเท่านั้น แต่ยังสามารถเสริมสร้างความเข้มแข็งและความสามารถในการปรับตัวของระบบเศรษฐกิจ ควบคู่ไปกับการสนับสนุนความมั่นคงทางอาหารและสวัสดิการของประชาชน

มาตรการต่างๆ ของรัฐบาลในปัจจุบันล้วนมุ่งไปสู่เป้าหมายเดียวกัน นั่นคือการสร้างความมั่นใจว่าจะมีน้ำเพียงพอต่อความต้องการแม้ในช่วงที่ปริมาณน้ำฝนลดลง

บทเรียนสำคัญจากภัยคุกคามของปรากฏการณ์เอลนีโญระลอกล่าสุดคือ ความมั่นคงทางอาหารไม่ได้เริ่มต้นขึ้นเมื่อถึงฤดูเก็บเกี่ยว แต่เริ่มต้นตั้งแต่ขั้นตอนก่อนหน้านั้น ด้วยความพร้อมในการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำทั้งในช่วงก่อนและระหว่างที่เกิดภาวะฝนแล้ง

ขีดความสามารถของอินโดนีเซียในการรักษาปริมาณน้ำสำรองจะเป็นตัวกำหนดว่า ภาคเกษตรกรรมจะสามารถปรับตัวได้อย่างมีประสิทธิภาพเพียงใด เมื่อรูปแบบสภาพอากาศเปลี่ยนแปลงไปและช่วงเวลาที่แห้งแล้งยาวนานขึ้น

ดังนั้น ความท้าทายในอนาคตจึงไม่ใช่เพียงแค่การเพิ่มผลผลิตทางการเกษตรเท่านั้น แต่ยังรวมถึงการทำให้ระบบการผลิตสามารถดำเนินต่อไปได้ท่ามกลางสภาพภูมิอากาศที่มีความไม่แน่นอนเพิ่มมากขึ้น

การเสริมสร้างความแข็งแกร่งให้กับโครงสร้างพื้นฐานด้านน้ำจำเป็นต้องควบคู่ไปกับการอนุรักษ์พื้นที่ต้นน้ำ การใช้น้ำอย่างมีประสิทธิภาพ และการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำอย่างยั่งยืน

ด้วยเหตุนี้ น้ำจึงเป็นมากกว่าแค่ปัจจัยจำเป็นสำหรับการเกษตร แต่น้ำยังเป็นรากฐานสำคัญที่เชื่อมโยงความมั่นคงทางอาหาร เสถียรภาพทางเศรษฐกิจ และขีดความสามารถของอินโดนีเซียในการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศเข้าด้วยกัน

ยิ่งอินโดนีเซียมีความมั่นคงด้านน้ำมากเท่าไร โอกาสในการรักษาเสถียรภาพของการผลิตอาหารและเสริมสร้างความสามารถในการรับมือกับวิกฤตการณ์ต่างๆ ของประเทศในอนาคตก็จะยิ่งมีมากขึ้นเท่านั้น

ที่มาของข่าว : antaranews