ท่ามกลางผืนทุ่งกุลาร้องไห้ที่ในอดีตเคยแห้งแล้งและราบเรียบ วันนี้กลับเขียวขจีด้วยรวงข้าวที่พร้อมรอวันเก็บเกี่ยว ซึ่งผลผลิตเหล่านี้คือหยาดเหงื่อความสำเร็จของกลุ่มเกษตรกรที่ร่วมแรงร่วมใจกันพลิกฟื้นผืนดินอันแห้งแล้งให้กลับมาอุดมสมบูรณ์อีกครั้ง ตลอดกว่า 20 ปี ที่พวกเขาเลือกการทำนาข้าวปลอดสารพิษตามแบบวิถีเกษตรอินทรีย์ที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม พร้อมกับการยกระดับคุณภาพจนได้มาตรฐานเป็นที่ยอมรับทั่วโลก
ที่แห่งนี้คือ “กลุ่มวิสาหกิจชุมชนศูนย์ข้าวชุมชนบ้านอุ่มแสง อำเภอราษีไศล จังหวัดศรีสะเกษ” ที่นำโดยหนึ่งใน “เกษตรกรปราดเปรื่อง (Smart Farmer)” ผู้ที่ขับเคลื่อนแนวคิดการทำนาอินทรีย์ให้กลายเป็นต้นแบบของการเกษตรยุคใหม่ ที่ผสมผสานภูมิปัญญากับนวัตกรรมได้อย่างงดงาม ชื่อของเขาคือ นายบุญถิร ศุภศร ประธานกลุ่มวิสาหกิจชุมชนศูนย์ข้าวชุมชนบ้านอุ่มแสง ชายผู้ผันตัวจากอดีตผู้รับเหมาก่อสร้าง สู่เกษตรกรต้นแบบแห่งศรีสะเกษ
บุญถิร เล่าย้อนถึงจุดเริ่มต้นของการทำนาว่า เขาเติบโตที่ตำบลดู่ อำเภอราษีไศล จังหวัดศรีสะเกษ ในครอบครัวชาวนา ซึ่งใช้ชีวิตผูกพันกับผืนนามาตั้งแต่เด็กๆ ก่อนจะออกไปทำงานเป็นผู้รับเหมาก่อสร้างอยู่ระยะหนึ่งในกรุงเทพฯ และย้ายกลับมาทำในพื้นที่บ้านเกิด แต่ท้ายที่สุดก็เลือกกลับคืนสู่ท้องนาอย่างเต็มตัวในปี พ.ศ. 2536 โดยเริ่มต้นร่วมกับ “ลุงบุญมี” หรือ นายบุญมี สุระโคตร ผู้ที่ริเริ่มโครงการข้าวอินทรีย์นาแปลงใหญ่ของตำบลดู่ บ้านอุ่มแสงแรงบันดาลใจของจุดเริ่มต้นในครั้งนั้น
เกิดจากการที่ได้เห็นพี่น้องชาวนาหลายคนต้องเผชิญกับปัญหาสุขภาพจากการใช้สารเคมีในการเพาะปลูก ทั้งโรคผิวหนัง ผิวไหม้ ไปจนถึงการตรวจพบสารพิษตกค้างในร่างกาย ลุงบุญมีจึงคิดหาวิธีว่าจะทำอย่างไรให้พี่น้องชาวนามีชีวิตที่ดีขึ้น ปลอดภัยจากสารเคมี และยังคงมีรายได้ที่มั่นคง นั่นจึงกลายเป็นจุดเริ่มต้นของการรวมกลุ่มทำข้าวอินทรีย์ ที่เริ่มต้นด้วยสมาชิกเพียง 74 คน และขยายเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ จนปัจจุบันมีสมาชิกกว่า 662 คน ซึ่งถือเป็นหนึ่งในกลุ่มเกษตรอินทรีย์ที่ใหญ่และเข้มแข็งที่สุดในภาคอีสาน
จากท้องนาอินทรีย์ สู่ตลาดโลก
จากความตั้งใจในการทำนาอินทรีย์เพื่อคืนชีวิตให้ผืนดินและสุขภาพของชาวนา กลุ่มวิสาหกิจชุมชนศูนย์ข้าวชุมชนบ้านอุ่มแสงได้ต่อยอดและพัฒนาอย่างต่อเนื่อง จนกลายเป็นหนึ่งในต้นแบบของการทำเกษตรสมัยใหม่ที่บริหารจัดการทั้งระบบ ตั้งแต่การผลิตจนถึงการตลาด ปัจจุบันทางกลุ่มวิสาหกิจฯ มีการรับซื้อเมล็ดพันธุ์ข้าวจากสมาชิก เพื่อสร้างความมั่นคงทางรายได้ พร้อมขยายตลาดส่งออกไปยังต่างประเทศ โดยเฉพาะในทวีปยุโรป ซึ่งมีสัดส่วนมากถึง 80% และส่วนที่เหลือจะจำหน่ายในประเทศและในภูมิภาคอาเซียน นอกจากนี้ยังดูแลสมาชิกอย่างรอบด้าน ทั้งด้านสวัสดิการ ปัจจัยการผลิต เช่น ปุ๋ยอินทรีย์และเมล็ดพันธุ์ข้าว รวมถึงการส่งเสริมให้เกษตรกรเรียนรู้มาตรฐานการผลิตระดับสากล ผ่านโครงการเกษตรกรปราดเปรื่อง (Smart Farmer) ของกรมการข้าว
ด้านมาตรฐาน กลุ่มวิสาหกิจฯ อุ่มแสง ได้รับมาตรฐาน Geographical Indication หรือ GI ครบทั้ง GI ไทยและ GI ยุโรป ซึ่งเป็นเครื่องหมายยืนยันคุณภาพและความปลอดภัยของข้าวอินทรีย์จากทุ่งกุลาร้องไห้ นอกจากนี้ ยังได้มีการพัฒนาเทคโนโลยีในทุกขั้นตอนการผลิต โดยเริ่มตั้งแต่การปรับหน้าดินด้วยระบบเลเซอร์ การใช้รถดำนาและเครื่องหยอดข้าว ไปจนถึงการใช้โดรนบินสำรวจแปลงนาและพ่นปุ๋ยชีวภาพ เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพและลดต้นทุนการผลิต ซึ่งถือเป็นตัวอย่างของการผสานภูมิปัญญาท้องถิ่นเข้ากับนวัตกรรมอย่างสมดุล
“เรามีการรับซื้อข้าวจากสมาชิกทุกเมล็ด ส่งออกไปยังต่างประเทศ โดยเฉพาะยุโรปกว่า 80% ขายในประเทศ 10% และอีก 10% ในอาเซียน กลุ่มของเรามีมาตรฐานครบทั้ง GI ไทย และ GI ยุโรป พร้อมเทคโนโลยีที่พัฒนาไม่หยุด เพื่อให้ข้าวอินทรีย์ของทุ่งกุลาร้องไห้ก้าวไกลสู่ตลาดโลก”
หัวใจเกษตรกร คือหัวใจแห่งภูมิปัญญา และความยั่งยืน
หัวใจของความสำเร็จไม่ได้อยู่ที่การผลิตเพียงอย่างเดียว หากอยู่ที่ “การตลาด” ที่จะสามารถเชื่อมโยงผลผลิตจากมือชาวนาไปถึงผู้บริโภคได้อย่างมั่นคง และเชื่อมั่นว่าเกษตรกรไทยทุกคนล้วนมีความสามารถและภูมิปัญญา สามารถเป็นเกษตรกรปราดเปรื่องได้ทุกคน แต่สิ่งที่ขาดคือโอกาสในการต่อยอดและการจัดการด้านตลาด จึงต้องอาศัย “พลังของการรวมกลุ่ม” ทั้งแรงใจ แรงกาย และแรงความคิด เพื่อสร้างความเข้มแข็งไปด้วยกันในฐานะกลุ่มอาชีพเดียวกัน
บุญถิร ย้ำว่า “เกษตรกรทุกคนคือเกษตรกรปราดเปรื่อง” ที่สืบทอดภูมิปัญญาจากบรรพบุรุษมาอย่างยาวนาน แต่ในโลกยุคใหม่ที่ทุกอย่างเปลี่ยนแปลงรวดเร็ว จำเป็นต้องได้รับการสนับสนุนความรู้เพิ่มเติมจากหน่วยงานต่างๆ โดยเฉพาะอย่างยิ่งจากกรมการข้าว ซึ่งเป็นหน่วยงานหลักที่เข้ามาส่งเสริมองค์ความรู้ใหม่ๆ ให้กับสมาชิกอยู่เสมอ เพื่อให้ชาวนาไทยสามารถยืนหยัดได้อย่างมั่นคงบนเส้นทางเกษตรอินทรีย์
นอกจากนี้ สิ่งที่ตอกย้ำคุณค่าของความพยายามทั้งหมด คือรางวัลแห่งความภาคภูมิใจที่กลุ่มวิสาหกิจชุมชนศูนย์ข้าวชุมชนบ้านอุ่มแสงได้รับ ไม่ว่าจะเป็นรางวัล กลุ่มวิสาหกิจชุมชนดีเด่น, รางวัลปราชญ์ชุมชน และ ปราชญ์ของแผ่นดิน ซึ่งสืบทอดมาตั้งแต่ยุคของ “ลุงบุญมี” ประธานผู้บุกเบิกกลุ่มวิสาหกิจฯ และยังคงเป็นเกียรติประวัติที่ทางกลุ่มรักษาไว้ด้วยความภาคภูมิใจจนถึงวันนี้
“ถ้าพี่น้องเราอยู่ดีกินดี เราก็สามารถที่จะยืนหยัดอยู่ได้ คำว่าเหนื่อยก็จะหายไปหมด เพราะพี่น้องเราต่อสู้กันมาตั้งแต่บรรพบุรุษแล้ว เราไม่มีคำว่าเหนื่อย มีแต่ต้องสู้กันต่อไป”
จากหยาดเหงื่อ สู่คุณค่าข้าวไทยไกลก้องโลก
ผลลัพธ์จากความมุ่งมั่นตลอดกว่า 20 ปี ของ “กลุ่มวิสาหกิจชุมชนศูนย์ข้าวชุมชนบ้านอุ่มแสง” ไม่ได้หยุดอยู่เพียงการเก็บเกี่ยวข้าวเปลือกอินทรีย์จากแปลงนาของสมาชิกเพื่อนำเข้าสู่โรงสีมาตรฐานเท่านั้น หากยังเป็นการ “ลำเลียงความเชื่อมั่น” จากหัวใจของชาวนาไปสู่ผู้บริโภคทั่วโลก ดังนั้น ข้าวอินทรีย์จากทุ่งกุลาร้องไห้จึงไม่ใช่แค่ผลผลิตทางการเกษตร แต่คือสัญลักษณ์แห่งความเพียรพยายาม ความรู้ และศรัทธาของเกษตรกรไทย ที่พิสูจน์แล้วว่า ข้าวไทยคุณภาพสูงไม่แพ้ชาติใดในโลก
“ความสุขของผมคือการได้อยู่กับทุ่งนา ไม่ต้องไปคิดอะไรมากมายทำนาให้มีความสุข ไม่ได้นึกถึงเรื่องปัจจัยหรือเรื่องเงินทอง เพราะว่าทำด้วยความสุขในอาชีพเดิมที่พ่อแม่ให้มา ไม่ได้มุ่งหวังร่ำรวยจากการทำนา แต่มีความสุขกับการทำอาหารให้คนทั้งโลกได้กิน แค่นี้ก็มีความสุขมากๆ แล้ว” บุญถิร กล่าวด้วยรอยยิ้ม
ปัญหาปลาหมอคางดำ สร้างความปวดหัวให้แก่ชาวประมงอย่างมากเพราะเป็นสัตว์ต่างถิ่นที่ปรับตัวได้เก่ง สามารถอยู่ได้ในแหล่งน้ำทุกประเภท สามารถแพร่พันธุ์ได้อย่างรวดเร็ว กำจัดเท่าไหร่ก็ไม่หมดไม่สิ้น ในรายการ เปลี่ยนมุมคิด สถานีโทรทัศน์รัฐสภา วันที่ 25 พฤษภาคม 2569 เวลา 20.15 น.คุณธวัช สุระบาล ประธานคณะกรรมาธิการการเกษตรและสหกรณ์ วุฒิสภา กล่าวตอนหนึ่งว่า ปัญหาปลาหมอคางดำไม่ควร “หาคนผิด” เพราะมีหลายปัจจัยไม่รู้ว่ามาจากอะไร กรณีปัญหาการลักลอบนำเข้าสัตว์ต่างถิ่นรวมทั้งประเด็นความรับผิดชอบคงต้องรอฟังข้อเท็จจริงจากกระบวนการศาล ทุกวันนี้ หลายพื้นที่ประสบปัญหาเรื่องคุณภาพน้ำอยู่แล้ว จำเป็นต้องจัดการทั้งระบบนิเวศ ไม่ใช่มองแค่ปัญหาปัญหาหมอคางดำเพียงอย่างเดียว ปัญหาเฉพาะหน้าที่ต้องเร่งเดินหน้าจัดการก็คือ ช่วยเหลือเกษตรกรที่ได้รับผลกระทบ รวมทั้งควบคุมการแพร่ระบาด ลดประชากรปลา ผ่านโมเดล “จับ-ลด-ใช้ประโยชน์” พร้อมเปลี่ยนมุมมอง หมอคางดำ จากวายร้ายเป็นทรัพยากร ที่สามารถ นำไปใช้ประโยชน์ได้หลากหลายทั้ง อาหารคน อาหารสัตว์ อาหารพืช ปลาป่น วัตถุดิบเลี้ยงปูขาว และสินค้าโอท็อป เพื่อสร้างห่วงโซ่เศรษฐกิจใหม่ให้ชุมชน
ในวันที่โลกกำลังเผชิญวิกฤตสภาพภูมิอากาศ ทั้งภัยแล้ง อุณหภูมิสูง ดินเสื่อม และต้นทุนการผลิตที่พุ่งสูงขึ้น การทำเกษตรจึงยากกว่าที่เคย โดยเฉพาะปัญหาราคาปุ๋ยและคุณภาพดินที่ถดถอยต่อเนื่อง จนเกษตรกรจำนวนมากต้องลงทุนเพิ่ม แต่ผลผลิตกลับไม่เพิ่มตาม “ไบโอชาร์” จึงถูกมองว่าเป็นหนึ่งในทางรอดสำคัญของภาคเกษตรยุคใหม่ เพราะไม่ใช่เพียงถ่านธรรมดา แต่คือคาร์บอนจากชีวมวลพืชที่มีโครงสร้างรูพรุนสูง ช่วยฟื้นฟูดินถึงระดับโครงสร้างพื้นฐาน ทำให้ดินร่วนซุย อุ้มน้ำได้ดี ลดการสูญเสียธาตุอาหาร และช่วยให้จุลินทรีย์ที่มีประโยชน์เติบโตได้มากขึ้น และสิ่งที่น่าสนใจคือ เกษตรกรสามารถผลิตไบโอชาร์ใช้เองได้จากเศษวัสดุในไร่นา ไม่ว่าจะเป็นฟางข้าว ใบอ้อย กิ่งไม้ ซังข้าวโพด หรือเศษพืชจากสวนผลไม้ เพราะพืชทุกชนิดล้วนมีคาร์บอนเป็นองค์ประกอบ เมื่อนำมาเผาภายใต้สภาวะออกซิเจนจำกัด ก็จะได้ไบโอชาร์ที่สามารถนำกลับไปฟื้นดินในแปลงของตัวเองได้อีกครั้ง คุณประสาน สุขสุทธิ์ อดีตหัวหน้ากลุ่มอารักขาพืช สำนักงานเกษตรจังหวัดสระแก้ว และเจ้าของสวนไผ่โป๋ยแจ่ม สระแก้ว ได้ให้มุมมองในเรื่องของไบโอชาร์ไว้ว่า แม้ไบโอชาร์จะไม่ใช่ยาวิเศษที่แก้ได้ทุกปัญหาในทั
“ถั่วแระญี่ปุ่น” คือถั่วเหลืองฝักสด เป็นพืชล้มลุก มีทรงพุ่ม ผลเป็นฝัก มีลักษณะทรงแบน ยาวรี โค้งงอเล็กน้อย มีขนอ่อนๆ ฝักมีสีเขียว ฝักจะนูนขึ้น มีเมล็ดโตเรียงกันอยู่ข้างใน เมล็ดไม่แก่ไม่อ่อนเกินไป เมล็ดสีเขียว มีรสชาติหวานมันกว่าเมล็ดใหญ่กว่า นุ่มกว่า มีถิ่นกำเนิดในประเทศญี่ปุ่น ต่อมาได้มีปลูกกันมากในหลายประเทศทั่วโลก ญี่ปุ่น จีน และเกาหลี มีประวัติการบริโภคถั่วเหลืองในระยะฝักไม่อ่อนและไม่แก่เกินไป ชาวญี่ปุ่นนิยมรับประทานถั่วแระเป็นกับแกล้มเบียร์ หรืออาหารว่างเกือบทุกครัวเรือน จึงมีการพัฒนาปรับปรุงพันธุ์ถั่วเหลืองให้มีฝักและเมล็ดใหญ่กว่าถั่วเหลืองธรรมดา 2 เท่า เมล็ดนุ่ม รสชาติหวานมัน ทั้งนี้ เพื่อประโยชน์สำหรับบริโภคฝักสดเพียงอย่างเดียว และมีความพยายามปลูกถั่วแระส่งตลาดตลอดทั้งปี ซึ่งความต้องการบริโภคถั่วแระญี่ปุ่น หรือถั่วเหลืองฝักสด (Vegetable Soybean) ของชาวญี่ปุ่น ประมาณปีละ 150,000 ตัน แต่สามารถผลิตภายในประเทศได้เพียง 100,000-110,000 ตัน จึงต้องนำเข้าจากต่างประเทศ ถั่วแระญี่ปุ่นเป็นพืชโปรตีนสูง (ถั่วแระญี่ปุ่น มีโปรตีน 12.7% ถั่วฝักยาว มีโปรตีน 2.4%) รสชาติอร่อย สามารถนำไปประกอบอาหา
หลายคนมีความฝันอยากเป็นนายตัวเอง ที่ไม่ต้องทำงานประจำไปจนถึงวัยเกษียณ ไม่ต้องเป็นลูกจ้างใคร มีเวลาอิสระ หนึ่งในนั้นเขาประสบความสำเร็จจาก ‘ธุรกิจการเกษตร’ ที่ เริ่มต้นจากศูนย์ โดยอดีตเขาเป็นหนุ่มวิศวะที่กลับมาพลิกโฉมพื้นที่ 2 ไร่ของตัวเอง ด้วยแนวคิด ‘ผู้ประกอบการในการทำเกษตร’ ที่จะสร้างรายได้จากพื้นที่ตรงนี้ยังไงให้คุ้มค่าที่สุด คุณพันธ์-คำพันธ์ แก้วมา เจ้าของ สองไร่ สโลว์ไลฟ์ ฟาร์ม จุดเริ่มต้นมาจากอยากมีธุรกิจที่เป็นของตัวเอง คุณพันธ์มีความคิดแรกเริ่มว่า ตนเองมีที่ดินแต่เป็นต้นทุนพื้นฐาน แต่จะทำอย่างไงให้ก่อเกิดรายได้ จึงกลายเป็นจุดเริ่มต้นที่กลับไปพัฒนาที่ดินและผันตัวทำเกษตรตามแนวคิดเกษตรทฤษฎีใหม่ ที่มีการจัดสรรพื้นที่แบ่งเป็น 4 ส่วน โดยส่วนที่หนึ่งเป็นบ่อกักเก็บน้ำ 30 เปอร์เซ็นต์ ปลูกข้าว 30 เปอร์เซ็นต์ ปลูกพืชเลี้ยงสัตว์ 30 เปอร์เซ็นต์ และที่อยู่อาศัย 10 เปอร์เซ็นต์ ใน 1 พื้นที่ จุดเริ่มต้นของ “สองไร่ สโลว์ไลฟ์ ฟาร์ม” คุณพันธ์ เล่าว่า “ผมมองตัวผมเป็นผู้ประกอบการ โดยเอาแนวคิดของผู้ประกอบการมาใช้ ผมไม่ได้เป็นเกษตรกรแต่อาชีพที่ทำอิงมาจากเกษตรกร โดยผมคิดเหมือนคนญี่ปุ่นเวลาที่ทำเกษตร ป
