เกษตรปราดเปรื่องศรีสะเกษ เส้นทางสู่ความยั่งยืนของ แม่แรม เขตนิมิตร

ปฏิเสธไม่ได้เลยว่าปัจจุบันเรากำลังเผชิญกับวิกฤตสิ่งแวดล้อมและปัญหาสุขภาพจากการบริโภคอาหารที่มีสารเคมีตกค้าง เกษตรอินทรีย์จึงกลายเป็นทางเลือกที่สำคัญยิ่งขึ้นในทุกวันนี้ ไม่เพียงแต่เป็นการผลิตอาหารปลอดภัยเท่านั้น แต่ยังเป็นการฟื้นฟูระบบนิเวศ รักษาความอุดมสมบูรณ์ของดิน และสร้างความยั่งยืนให้กับวิถีเกษตรกรรม หลายประเทศทั่วโลกต่างหันมาส่งเสริมเกษตรอินทรีย์อย่างจริงจัง เพราะเห็นถึงคุณค่าที่แท้จริงของการผลิตอาหารที่กลับคืนสู่ธรรมชาติ

สำหรับประเทศไทย เกษตรอินทรีย์ไม่ใช่เรื่องใหม่ หากย้อนกลับไปในอดีต บรรพบุรุษของเราทำนาทำไร่โดยไม่ต้องพึ่งพาสารเคมีใดๆ

แต่กระแสการพัฒนาและการเกษตรสมัยใหม่ในช่วงหลายทศวรรษที่ผ่านมา ทำให้เกษตรกรหันไปใช้สารเคมีเพื่อเพิ่มผลผลิตอย่างรวดเร็ว จนกระทั่งเริ่มเห็นผลกระทบต่อสุขภาพ สิ่งแวดล้อม และต้นทุนการผลิตที่สูงขึ้นทุกปี จึงมีเกษตรกรหลายรายเริ่มตระหนักและหันกลับมาสู่การเกษตรอินทรีย์ โดยมีรัฐบาลและหน่วยงานต่างๆ เข้ามาสนับสนุนอย่างจริงจัง ผ่านโครงการต่างๆ อาทิ โครงการอินทรีย์ 1 ล้านไร่ โครงการ Smart Farmer และการจัดตั้งศูนย์ข้าวชุมชน

ท่ามกลางกระแสการเปลี่ยนแปลงนี้ มีเกษตรกรหลายคนที่กล้าลุกขึ้นมาเป็นผู้นำการเปลี่ยนแปลง หนึ่งในนั้นคือ แม่แรม เขตนิมิตร เกษตรกรต้นแบบด้านการทำนาจากจังหวัดศรีสะเกษ

ผู้ที่ไม่เพียงแต่เปลี่ยนแปลงตนเองจากการทำเกษตรเคมีสู่เกษตรอินทรีย์ แต่ยังขยายวงกว้างไปสู่ชุมชน จนกลายเป็นแบบอย่างที่สำคัญของการทำเกษตรที่ยั่งยืนในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ และได้ก้าวสู่การเป็นประธานศูนย์ข้าวชุมชนไม้มีค่าป่าครอบครัว ประธานศูนย์เรียนรู้เศรษฐกิจพอเพียงในพระราชดำริจังหวัดศรีสะเกษ รวมถึงเป็นประธานวิสาหกิจชุมชนต้นไม้บ้านหนองหิน

จากเคมีสู่อินทรีย์ เส้นทางแห่งการเรียนรู้ของแม่แรม

แม่แรม เขตนิมิตร เคยเป็นส่วนหนึ่งของกระแสการเกษตรสมัยใหม่ที่เชื่อว่าสารเคมีคือคำตอบของความอุดมสมบูรณ์และรายได้ที่ดีขึ้น ย้อนกลับไปในวัยสาว แม่แรมเคยออกไปหางานทำที่กรุงเทพฯ แต่ชีวิตในเมืองหลวงไม่เหมือนบ้านเกิด ความลำบากและความคิดถึงบ้านทำให้เธอตัดสินใจกลับมาแต่งงานและตั้งรกรากที่บ้านเกิด หวนคิดถึงชีวิตสมัยวัยเยาว์ พื้นที่แถวบ้านแห่งนี้ยังเป็นป่าอุดมสมบูรณ์ การทำนาในสมัยพ่อแม่ปู่ย่าไม่ได้ใช้สารเคมีเลย ธรรมชาติให้ผลผลิตที่ดีโดยไม่ต้องพึ่งพาสิ่งใดจากภายนอก

แต่แล้วในช่วงหนึ่งที่เธอเรียกว่า ‘หลงผิด’ ด้วยความหวังว่าการทำนาจะทำให้มีอยู่มีกิน มีเงินทองได้ เธอจึงตัดไม้ทำลายป่า รื้อจอมปลูกที่เคยมีทิ้งทั้งหมดเพื่อให้รถไถนาเข้าได้สะดวก รถเกี่ยวข้าวเข้าได้สะดวก แม่แรมใช้สารเคมีทำนาไปราว 10 ปีเต็ม ในช่วงแรกดูเหมือนทุกอย่างจะดี ผลผลิตออกมาดี แต่เมื่อเวลาผ่านไป เธอเริ่มสังเกตเห็นความเปลี่ยนแปลงที่น่าวิตก

 “ปัญหาเริ่มชัดเจนขึ้นเรื่อยๆ นาข้าวต้องการปุ๋ยเคมีเพิ่มมากขึ้นทุกปี ต้องใช้สารพิษเพิ่มมากขึ้นทุกปี แต่ผลผลิตกลับไม่ได้เพิ่มขึ้นตามสัดส่วน ต้นทุนสูงขึ้น กำไรน้อยลง และที่สำคัญคือสุขภาพของตัวเองและคนในครอบครัวก็เริ่มมีปัญหา เปรียบเทียบกับสมัยของพ่อแม่ปู่ย่า และเริ่มตั้งคำถามกับตัวเองว่า เราทำถูกหรือเปล่า”

จุดเปลี่ยนที่สำคัญเกิดขึ้นเมื่อแม่แรมได้มีโอกาสไปอบรมจากปราชญ์ผู้รู้หลายท่านและจากกรมการข้าว ความรู้ที่ได้รับทำให้เธอเข้าใจถึงผลกระทบของสารเคมีต่อดิน น้ำ และสิ่งแวดล้อม รวมถึงทางเลือกอื่นที่เป็นไปได้ เธอตัดสินใจว่าถึงเวลาแล้วที่ต้องเปลี่ยนแปลง แต่ความเปลี่ยนแปลงต้องเริ่มต้นอย่างระมัดระวัง

แม่แรมเริ่มต้นจากแปลงทดลองเล็กๆ เพียง 1 ไร่ เธอลองทำนาแบบปลอดภัย ไม่ใช้สารเคมี ใช้ปุ๋ยคอก ปุ๋ยขี้ไก่ และน้ำหมักชีวภาพที่ทำเองแทน ปีแรกล้มเหลว ผลผลิตออกมาไม่ดีอย่างที่หวัง หลายคนมองว่าเธอกำลังทำอะไรที่เสียเวลา แต่แม่แรมไม่ท้อ ด้วยความเชื่อมั่นที่ว่า “เราเป็นคนที่ตั้งใจทำต้องทำให้ได้” เธอศึกษาหาความรู้เพิ่มเติม ปรับปรุงวิธีการ และลงมือทำต่อไป

ปีที่สองยังไม่เห็นผลชัดเจน แต่เธอสังเกตว่าดินเริ่มมีการเปลี่ยนแปลงในทางที่ดีขึ้น มีสิ่งมีชีวิตในดินมากขึ้น พอเข้าปีที่ 3 เริ่มเห็นผลชัดเจนในแปลงต้นแบบ ต้นข้าวแข็งแรง โรคแมลงน้อยลง และที่สำคัญคือต้นทุนลดลง ปีที่ 4-5 ความมั่นใจเพิ่มมากขึ้น เธอจึงเริ่มขยายแปลงนาอินทรีย์จนเต็มพื้นที่ทั้งหมด
ต่อมาเมื่อกรมเกษตรถามว่าต้องการขึ้นทะเบียนรับรองอินทรีย์ไหม จุดนี้เองกลายเป็นโอกาสทองที่เธอจับกลุ่มเกษตรกรในชุมชนขึ้นทะเบียนเป็นส่วนหนึ่งของโครงการอินทรีย์ 1 ล้านไร่ รับงบสนับสนุนจากภาครัฐ และดำเนินงานต่อเนื่องเรื่อยๆ จนถึงปัจจุบัน ศูนย์เมล็ดพันธุ์ข้าวศรีสะเกษเข้ามาสนับสนุนในเรื่องการเปลี่ยนเมล็ดพันธุ์ทุกปี มีผู้เชี่ยวชาญมาตรวจรับรองข้าวอินทรีย์ และให้ความรู้ด้านต่างๆ อย่างต่อเนื่อง

เมื่อหนึ่งเมล็ดที่งอกงาม กลายเป็นทุ่งนาแห่งความยั่งยืน

การเดินทางของแม่แรมไม่ได้หยุดแค่การเปลี่ยนแปลงตัวเองเป็นเกษตรกรอินทรีย์ที่ประสบความสำเร็จ แต่เธอมองไปไกลกว่านั้น “เมื่อก่อนเคยคิดว่าเราอยากทำคนเดียว แต่พอมองข้างหลังทุกคนต่างก็ยังไม่รู้ และเราอยากพาทุกคนไปให้ไกลกว่าเดิม” ความคิดนี้ทำให้เธอตระหนักว่าความสำเร็จที่แท้จริงไม่ได้อยู่ที่การไปถึงจุดหมายคนเดียว แต่อยู่ที่การพาทุกคนไปด้วยกัน

แม่แรมตั้งคำถามกับตัวเองว่า “ถ้าเราไม่ทำ ใครจะทำ” พี่น้องในชุมชนคือญาติ คือเพื่อน คือคนที่อยู่ร่วมกันมายาวนาน ย้อนไปในอดีต เมื่อราคาข้าวตก พี่น้องเกษตรกรไม่มีหนทาง มีแต่ภาระหนี้สินสะสม เธอมองว่าต้องทำอะไรสักอย่างให้พี่น้องได้ลืมตาอ้าปาก ให้เกิดความมั่นคงและยั่งยืน

ความรู้สึกและความตั้งใจนี้จึงผลักดันให้เธอร่วมมือกับกรมการข้าวจัดตั้งศูนย์เรียนรู้ขึ้น โดยกรมการข้าวให้แม่แรมเป็นแปลงต้นแบบ โดยเฉพาะในเรื่องของการทำนาดำ

ปัจจุบันศูนย์ข้าวชุมชนไม้มีค่าป่าครอบครัวที่แม่แรมเป็นประธาน ปัจจุบันมีสมาชิกอยู่ประมาณ 22 ราย บางรายทำเกษตรอินทรีย์แล้ว บางรายกำลังอยู่ในช่วงปรับตัว แต่ทุกคนต่างเน้นไปที่ความปลอดภัย ตัวแม่แรมเองได้มาตรฐานครบถ้วนสมบูรณ์แล้ว และกำลังขับเคลื่อนกิจกรรมต่างๆ อย่างต่อเนื่อง จนกว่าพี่น้องจะเข้าใจและสามารถปรับวิธีคิดและวิธีปฏิบัติให้เป็นอินทรีย์ล้วน 100%

โครงการ Smart Farmer ที่กรมการข้าวดำเนินการ แม่แรมมองว่าเป็นโครงการที่ดีมาก เพราะช่วยให้เกษตรกรที่ไม่มีความรู้ได้รับการฝึกอบรม มีเอกสารให้ศึกษา และมีโอกาสไปทัศนศึกษาดูงานในพื้นที่ต่างๆ แม่แรมเองเข้าร่วมโครงการและนำความรู้มาปรับเปลี่ยน การเปลี่ยนแนวคิดคือโจทย์สำคัญที่จะนำไปสู่การทำงานที่เปลี่ยนแปลง

แผนงานข้างหน้าของแม่แรมคือการขยายเครือข่ายให้กว้างขึ้น ไม่ใช่แค่ชุมชน แต่ทั้งอำเภอและจังหวัด เครือข่ายชุมชนไม้มีค่าป่าครอบครัวที่มีหลายกลุ่มในหลายพื้นที่ของจังหวัด บางโซนบางกลุ่มก็สามารถทำเหมือนแม่แรมได้แล้ว ทั้งเรื่องการทำนาข้าวอินทรีย์และเกษตรผสมผสานปลอดภัย เป้าหมายคือให้ทุกคนไปด้วยกัน แม้จะยังไม่ถึง 100% แต่ก็เดินหน้าอย่างไม่ลดละ

สำหรับคนที่สงสัยว่าเริ่มทำเกษตรอินทรีย์ตอนนี้ทันไหม แม่แรมตอบชัดเจนว่า “ยังไงก็ทัน คนที่ไม่ทันคือคนที่ไม่มีลมหายใจแล้ว แต่สำหรับคนที่ยังมีสมองสองมือ ยังไงก็ทัน” ไม่มีคำว่าสายเกินไปสำหรับการเปลี่ยนแปลงและทำอาชีพการเกษตรแบบอินทรีย์ ที่สำคัญคือความตั้งใจและความมุ่งมั่นที่จะเรียนรู้และพัฒนา

ต่อยอดเกษตรอินทรีย์ สู่เศรษฐกิจมูลค่าเพิ่มของชุมชน

แม่แรม เขตนิมิตร เชื่อว่าการทำเกษตรอินทรีย์จะยั่งยืนได้ ต้องมาพร้อมการ ‘เพิ่มมูลค่า’ ให้ผลผลิต จากเดิมที่ขายข้าวสารทั่วไป เธอปรับแนวคิดสู่การแปรรูปเพื่อสร้างรายได้สูงขึ้น โดยได้รับการอบรมจากสำนักงานการปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรม (ส.ป.ก.) ก่อนนำมาปรับใช้กับชุมชนของตนเอง

เริ่มจากการผลิต ข้าวกล้องงอก ซึ่งผ่านกระบวนการเพาะงอก 24 ชั่วโมง ช่วยเพิ่มคุณค่าทางโภชนาการและมูลค่าทางเศรษฐกิจมากขึ้นถึง 3–4 เท่า จากนั้นต่อยอดเป็น ข้าวผงชงดื่ม ที่สร้างมูลค่าเพิ่มได้อีก 4–5 เท่า ทำให้สมาชิกในกลุ่มเห็นทางเลือกใหม่ในการยืนหยัดอย่างมั่นคงจากการทำนาอินทรีย์

นอกจากข้าว แม่แรมยังส่งเสริมให้สมาชิกทำ เกษตรผสมผสาน เพื่อให้มีรายได้ตลอดทั้งปี หลังฤดูเก็บเกี่ยวจะปลูกพืชหลังนา เช่น กระเจี้ยบแดง ที่ปลูกง่ายและปลอดสารเคมี หรือ อัญชัน

ที่ให้รายได้ต่อเนื่องทั้งรายวันและรายเดือน การมีรายได้หลายทางช่วยลดความเสี่ยงและสร้างความมั่นคงให้ครัวเรือนเกษตรกรอย่างแท้จริง

อีกนวัตกรรมที่โดดเด่นคือการเลี้ยงไก่ไข่ด้วย หนอนแมลงโปรตีน BSF ภายใต้แนวคิด “หนอนคือยุทธศาสตร์ ไก่ไข่คือยุทธการ” ซึ่งช่วยลดต้นทุนอาหารสัตว์ และได้มูลแมลงคุณภาพดีมาใช้บำรุงดิน เป็นระบบวงจรปิดที่ทั้งรักษาสิ่งแวดล้อมและเพิ่มประสิทธิภาพการผลิต ปีนี้ยังมีการทดลอง เลี้ยงปลาในนาข้าว โดยใช้แมลงโปรตีนเป็นอาหาร เพื่อสร้างระบบนิเวศที่สมดุลและเพิ่มรายได้ให้ชุมชน

แนวทางของแม่แรมจึงสะท้อนภาพของ “เศรษฐกิจชุมชนที่ขับเคลื่อนด้วยปัญญา”  จากการทำเกษตรอินทรีย์สู่การสร้างมูลค่าเพิ่มอย่างครบวงจร ทั้งในระดับผลผลิต รายได้ และคุณภาพชีวิตของคนในชุมชน เธอพิสูจน์ให้เห็นว่า เมื่อเกษตรกรคิดเป็นระบบ ใช้ความรู้ควบคู่กับหัวใจ ผลลัพธ์ที่ได้ไม่ใช่แค่ข้าวคุณภาพดี แต่คืออนาคตที่ยั่งยืนของทั้งคนและผืนดิน