ภายใต้วิกฤตราคาวัตถุดิบอาหารสัตว์ที่พุ่งสูงที่สุดในรอบกว่า 13 ปี ประเทศไทยกำลังเผชิญกับความท้าทายด้านต้นทุนปศุสัตว์อย่างไม่เคยมีมาก่อน ราคาวัตถุดิบกลุ่มแป้ง โดยเฉพาะข้าวโพดเลี้ยงสัตว์และข้าวสาลี ปรับเพิ่มขึ้นเฉลี่ยกว่า 20% ต่อปี ขณะที่ปริมาณการผลิตของโลกกลับลดลงสวนทางความต้องการใช้งาน
ประเทศไทยผลิตข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ได้เพียง 4.5 ล้านตัน ซึ่งยังไม่เพียงพอต่อความต้องการ ส่งผลให้โรงงานอาหารสัตว์ต้องพึ่งพาการนำเข้าข้าวสาลีมากขึ้นทุกปี ทั้งยังถูกซ้ำเติมด้วยภัยแล้ง ภาวะโลกร้อน และความผันผวนของตลาดโลก ทำให้จำเป็นต้องมองหาวัตถุดิบทดแทนที่ผลิตได้ในประเทศ และมีศักยภาพเพียงพอรองรับอุตสาหกรรมอาหารสัตว์ในระยะยาว คำตอบสำคัญจึงย้อนกลับมาอยู่ที่พืชเศรษฐกิจคู่บ้านคู่เมืองของไทยอย่าง “ข้าว”
โรงสี–เกษตรกร–กรมการข้าว โมเดลความร่วมมือ
ส่งเสริมการผลิตข้าว กข85 เพื่ออุตสาหกรรมอาหารสัตว์
กรมการข้าว จึงเดินหน้าจัดทำ “โครงการส่งเสริมการผลิตข้าวเพื่ออุตสาหกรรมอาหารสัตว์” นำพันธุ์ข้าวแข็งแรงอย่าง กข85 มาปรับใช้เป็นวัตถุดิบทดแทน ลดแรงกดดันจากราคาข้าวโพดและข้าวสาลี พร้อมเพิ่มช่องทางการจำหน่ายผลผลิตทำให้ชาวนาเกิดรายได้ช่วงที่ราคาข้าวเปลือกผันผวน จังหวัดกำแพงเพชรเป็นพื้นที่ตัวอย่างสำคัญของการขับเคลื่อนโครงการ โดยมีภาคเอกชนอย่าง โรงสีสนั่นเมือง จำกัด เป็นกลไกกลางสำคัญที่โรงสีได้ลุกขึ้นมาช่วยชาวนาจากความผันผวนของสถานการณ์โลก
คุณพณิช สบายเมือง ผู้บริหารโรงสี สนั่นเมือง จำกัด และบริษัทกำแพงเพชรเอ๊กซ์ปอร์ต จำกัด เปิดเผยว่า ตลอดช่วง 1–2 ปีที่ผ่านมา กรมการข้าวได้ขับเคลื่อน “โครงการส่งเสริมการผลิตข้าวเพื่ออุตสาหกรรมอาหารสัตว์” ซึ่งเน้นให้เกษตรกรมีผลผลิตต่อไร่สูงขึ้น โครงการนี้สอดคล้องกับแนวทางที่โรงสีสนั่นเมืองทำอยู่พอดี เพราะตลอดหลายปีที่ผ่านมา โรงสีให้ความสำคัญกับการช่วยเกษตรกรลดต้นทุนและเพิ่มผลผลิตอย่างจริงจัง ผ่าน “โครงการโตไปด้วยกันสนั่น” ที่กำลังดำเนินเข้าสู่ปีที่ 6 แล้ว
“จุดเริ่มต้นของโครงการเกิดจากความคิดร่วมกันระหว่างผมและคุณพ่อ หากโรงสีไม่ลุกขึ้นมาทำอะไรเพื่อเกษตรกรรอบๆ โรงสีเลย เกษตรกรไทยจะยิ่งลำบาก เพราะสถานการณ์โลกเปลี่ยนเร็ว และกระทบต่อการผลิตตลอดเวลา เมื่อเกษตรกรอยู่ไม่ได้ โรงสีก็อยู่ไม่ได้เช่นกัน ทั้งสองฝ่ายจึงต้องพึ่งพากันและกัน นี่จึงเป็นที่มาของการออกแบบโครงการที่ช่วยเกษตรกรโดยตรง ทั้งการลดต้นทุน เพิ่มผลผลิต และสร้างความมั่นคงในการขาย” คุณพณิชกล่าว
ตลอดหลายปีที่ผ่านมา โรงสีสนับสนุนเกษตรกรตั้งแต่เมล็ดพันธุ์ ปุ๋ย ยา ไปจนถึงการมีผู้จัดการแปลงคอยให้คำแนะนำอย่างใกล้ชิด โดยเฉพาะเรื่องเมล็ดพันธุ์ ซึ่งถือเป็นต้นทุนสำคัญ หากซื้อจากเอกชนราคาก็สูง โรงสีจึงต้องการความร่วมมือจากภาครัฐเพื่อให้เกษตรกรเข้าถึงพันธุ์ข้าวคุณภาพดีในราคาที่เหมาะสม ซึ่งกรมการข้าวเองก็มีพันธุ์ข้าวหลากหลายที่นำมาใช้ได้อย่างมีประสิทธิภาพ
โมเดลความร่วมมือโรงสี–เกษตรกร
ปรับวิธีคิด ลดต้นทุน เพิ่มผลผลิตอย่างยั่งยัง
คุณพณิช ยังกล่าวอีกด้วยว่า การผลิตข้าวหัวใจสำคัญอยู่ที่การ “ลดต้นทุนและเพิ่มผลผลิต” ให้กับชาวนาอย่างเป็นรูปธรรม ดังนั้น เมื่อมีหน่วยงานรัฐเข้ามาสนับสนุน โดยเฉพาะโครงการส่งเสริมการผลิตข้าวเพื่ออุตสาหกรรมอาหารสัตว์ โรงสีสนั่นเมืองยินดีร่วมงานอย่างเต็มที่ เพราะช่วยลดภาระต้นทุนด้านเมล็ดพันธุ และยังเพิ่มโอกาสให้ชาวนามีผลผลิตมากขึ้น สามารถนำไปขายต่อได้ตรงกับความต้องการของตลาด เป็นความร่วมมือที่เดินหน้าไปด้วยกันได้อย่างลงตัว
หนึ่งในพันธุ์ข้าวสำคัญที่มีการส่งเสริมคือ “กข85” พันธุ์ข้าวขึ้นชื่อเรื่องความทนทานและปลูกได้ทุกฤดู มีการดูแลไม่ซับซ้อน ใช้ระยะเวลาเพียงราว 110 วันก็สามารถเก็บเกี่ยวได้ จึงเหมาะอย่างยิ่งสำหรับเกษตรกรที่ต้องการบริหารรอบการผลิตให้มีประสิทธิภาพสูงสุด นอกจากนี้ ข้าว กข85 ยังเป็นที่ต้องการของตลาดทั้งในส่วนของผู้บริโภคที่นิยมข้าวเมล็ดยาว สีขาว เนื้อแข็ง และภาคอุตสาหกรรมอาหารสัตว์ที่ต้องการวัตถุดิบคุณภาพดีเช่นเดียวกัน
“การจับมือระหว่างภาคเอกชนและภาครัฐจึงกลายเป็นแรงเสริมที่สำคัญ ช่วยให้โครงการส่งเสริมการผลิตข้าวเพื่ออุตสาหกรรมอาหารสัตว์ ในด้านเมล็ดพันธุ์มีคุณภาพที่ได้จากกรมการข้าว เมื่อผลิตเพิ่มขึ้นโรงสีสนั่นเมืองเดินหน้าอย่างมีพลัง ทั้งจากผลลัพธ์ที่ตรวจวัดได้จริงในแปลงของชาวนา ซึ่งเป็นผู้ได้รับประโยชน์โดยตรงจากความร่วมมือทั้งหมดนี้” คุณพณิชกล่าว
ส่งเสริมเทคนิคทำนายุคใหม่ ลดต้นทุน
เพิ่มประสิทธิภาพ รักษ์สิ่งแวดล้อม
โครงการส่งเสริมการผลิตข้าวเพื่ออุตสาหกรรมอาหารสัตว์ คุณสิทธิ เดชวิลัย นักวิชาการเกษตรปฏิบัติการ ศูนย์เมล็ดพันธุ์ข้าวกำแพงเพชร ผู้ดูแลโครงการฯ เผยว่า ศูนย์เมล็ดพันธุ์ข้าวกำแพงเพชรได้เข้ามาเติมเต็มสำคัญในโครงการผลิตข้าวเพื่ออุตสาหกรรมอาหารสัตว์ ด้วยการจัดสรรเมล็ดพันธุ์ กข85 ให้กับกลุ่มเกษตรกรที่เข้าร่วม รวมทั้งหมด 60 ตัน เมล็ดพันธุ์เหล่านี้ช่วยลดภาระต้นทุนที่เกษตรกรต้องซื้อจากร้านค้าเอกชนได้ทันที และกลายเป็นผลลัพธ์ที่วัดได้ชัดเจนที่สุดของโครงการฯสามารถช่วยให้ชาวนาลดต้นทุนลงเฉลี่ย 10–15% จากการได้รับเมล็ดพันธุ์สนับสนุนฟรี
“การเชื่อมโยงระหว่างโรงสี เกษตรกร ภาครัฐเช่นนี้ จึงไม่เพียงช่วยให้เกษตรกรอยู่รอดในสภาพเศรษฐกิจผันผวน แต่ยังสร้างโครงสร้างการผลิตข้าวที่มั่นคงขึ้นทั้งระบบ เป็นโมเดลที่สะท้อนว่า เมื่อทุกภาคส่วนร่วมมือกันอย่างจริงจัง การพัฒนาการผลิตข้าวสู่ความยั่งยืนก็เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นได้จริงในพื้นที่” คุณสิทธิ กล่าว
เกษตรกรหนึ่งในตัวอย่างความสำเร็จของโครงการคือ คุณอังชัน ทันมา เกษตรกรทำนาจังหวัดกำแพงเพชร ถือเป็นสมาชิกที่เข้าร่วมโครงการตั้งแต่วันแรกและสามารถพัฒนาผลผลิตได้ดีขึ้นอย่างต่อเนื่อง ทั้งยังลดต้นทุน เพิ่มกำไร และมีเงินเหลือในกระเป๋ามากขึ้น จากการเปิดใจมาศึกษาเรียนรู้และใช้ความรู้ใหม่ควบคู่ไปกับการทำนาแบบยุคใหม่
“พอมาเข้าโครงการการผสานประสบการณ์ดั้งเดิม องค์ความรู้ที่ได้จากกรมการข้าว และการสนับสนุนจากโรงสี ทำให้การทำนาก้าวหน้าอย่างเห็นได้ชัดและยั่งยืนมากขึ้น เมื่อทำสำเร็จยังส่งต่อความรู้ให้ลูกหลานมาร่วมทำนา ซึ่งหลายครอบครัวพบว่าผลผลิตของคนรุ่นใหม่กลับยิ่งสูงกว่ารุ่นพ่อแม่ สมาชิกเกือบ 100% ทำผลผลิตได้ตามเป้าหมายของโครงการ ถือเป็นอีกหนึ่งความสำเร็จของการพัฒนาการทำนาไทยให้ทันสมัย” คุณอังชันกล่าว
จากโครงการสู่ความยั่งยืน
ร่วมขับเคลื่อนข้าวอาหารสัตว์เติบโต
คุณพณิช สบายเมือง ผู้บริหารโรงสี สนั่นเมือง จำกัด และบริษัทกำแพงเพชรเอ๊กซ์ปอร์ต จำกัด กล่าวทิ้งท้ายว่า จากโครงการสู่ความยั่งยืนคือภาพที่เริ่มปรากฏชัดในพื้นที่กำแพงเพชร เมื่อโรงสีสนั่นเมืองจับมือกับเกษตรกร เดินหน้าขับเคลื่อนการผลิตข้าวสำหรับอุตสาหกรรมอาหารสัตว์ให้เติบโตอย่างมั่นคง ผลลัพธ์แรกที่เห็นอย่างเด่นชัดคือ “ผลผลิตต่อไร่ที่ดีขึ้น” เมื่อผลผลิตเพิ่ม รายได้ของชาวนาก็ขยับสะท้อนให้เห็นว่าการยกระดับมาตรฐานการผลิตเริ่มได้ผลจริง
นอกจากนี้ ยังทำให้ผลผลิตมีความต่อเนื่องและเชื่อมโยงไปสู่เสถียรภาพของอุตสาหกรรม หากเกษตรกรสามารถผลิตข้าวได้สม่ำเสมอ โรงสีก็สามารถดำเนินธุรกิจได้อย่างไม่สะดุด ส่งผลให้ทั้งระบบตั้งแต่ชาวนา โรงสี ไปจนถึงผู้ใช้วัตถุดิบปลายน้ำมีความยั่งยืนร่วมกัน ไม่ต้องเผชิญปัญหาขาดแคลนหรือผันผวนด้านปริมาณ
“ปัจจัยสำคัญที่ทำให้โครงการขับเคลื่อนได้จริง คือการรวมกลุ่มของเกษตรกร ซึ่งเป็นข้อเท็จจริงที่ชัดเจนขึ้นทุกปี การทำคนเดียวมีแนวโน้มขาดทุนสูง แต่เมื่อรวมกลุ่มกัน ตั้งแต่การเตรียมแปลง การเลือกพันธุ์ ไปจนถึงการดูแลผลผลิต ต้นทุนจะต่ำลงและยืนหยัดได้มากกว่า เกษตรกรไม่จำเป็นต้องแข่งขันกันเอง เพราะอาชีพชาวนาไม่ได้เป็นการแข่งขันเพื่อช่วงชิงตลาด แต่เป็นการส่งมอบผลผลิตคุณภาพที่ตลาดต้องการครับ” คุณพณิช กล่าวทิ้งท้าย
จากการผนึกกำลัง 3 ภาคี ขับเคลื่อนข้าว กข85 จากโครงการส่งเสริมการผลิตข้าวเพื่ออุตสาหกรรมอาหารสัตว์ ทำให้เห็นชัดว่าความยั่งยืนไม่ได้เกิดจากฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง แต่เกิดจากการเดินไปด้วยกันของโรงสี กรมการข้าว และเกษตรกร ซึ่งจะเป็นพลังสำคัญที่ผลักดันอุตสาหกรรมข้าวอาหารสัตว์ให้เติบโตได้อย่างมั่นคงในระยะยาวต่อไป
ในยุคที่ปุ๋ยแพงจนแบกต้นทุนไม่ไหว ทางรอดเดียวของเกษตรกรคือการพึ่งพาตัวเอง วันนี้เทคโนโลยีชาวบ้านพาไปเปิดสูตรปุ๋ยอินทรีย์สารพัดประโยชน์จาก คุณสมศักดิ์ เครือวัลย์ (ปราชญ์เกษตรเศรษฐกิจพอเพียง ปี 2558) เกษตรกรชาวสวนผลไม้ชั้นครูจากจังหวัดระยอง สูตรนี้ทำง่าย และตอบโจทย์คนรักต้นไม้ที่สุด เพราะผสมครั้งเดียวสามารถบำรุงได้ ทั้งพืชผักสวนครัว ไม้ผล ไม้ดอก ไม้ประดับ ยันไม้กระถางในบ้าน ทำอย่างไรมาดูกัน วิธีการผลิตปุ๋ยอินทรีย์ มีกระบวนการผลิต ดังนี้ 1.1 มูลสัตว์แห้งละเอียด 1 ส่วน 1.2 แกลบดำ 1 ส่วน 1.3 อินทรียวัตถุอื่นๆ ที่หาได้ง่าย เช่น แกลบ ชานอ้อย ขี้เลื่อย เปลือกถั่วลิสง เปลือกถั่วเขียว และขุยมะพร้าว เป็นต้น อย่างใดอย่างหนึ่ง หรือหลายอย่างรวมกัน 3 ส่วน 1.4 รำละเอียด 1 ส่วน 1.5 นำน้ำสกัดชีวภาพ 1 ส่วน+น้ำตาล 1 ส่วน + น้ำ 100 ส่วน คนจนละลายเข้ากันดี 1.6 กระสอบป่านเก่าๆ สำหรับคลุมปุ๋ยที่ผสมแล้ว 1.7 จอบ 1.8 พลั่ว และ 1.9 ฝักบัวรดน้ำ 2.1 เตรียมพื้นที่ผสมปุ๋ยบนพื้นซีเมนต์ หรือถ้าเป็นพื้นดินให้ปูผ้ายางเพื่อป้องกันปุ๋ยซึมลงดิน 2.2 นำเอาวัสดุต่างๆ มากองซ้อนกันเป็นชั้นๆ แล้วคลุกเคล้าจนเข้ากันดี 2.3 เอาส่วนผสม
ภาพของจังหวัดนนทบุรีที่เปลี่ยนแปลงไปอย่างรวดเร็ว จากพื้นที่สวนผลไม้ริมคลองสู่เมืองแห่งคอนโดมิเนียม ถนนสายใหม่ และศูนย์การค้าขนาดใหญ่ ยังมีพื้นที่สีเขียวบางส่วนที่ยังคงยืนหยัดรักษาวิถีเกษตรดั้งเดิมเอาไว้ หนึ่งในนั้นคือ “สวนทุเรียน 5 พี่น้อง” สวนทุเรียนนนท์ GI ที่ยังคงอนุรักษ์รูปแบบการทำสวนยกร่องแบบดั้งเดิม และสืบทอดมรดกจากบรรพบุรุษมากว่า 100 ปี ท่ามกลางความท้าทายของการขยายตัวของเมืองที่ค่อยๆ รุกคืบเข้ามาในทุกทิศทาง คุณสุดใจ ศรศิลป์ เจ้าของ 5 พี่น้อง สวนทุเรียนนนท์ เล่าว่า ปัจจุบันสวนแห่งนี้มีพื้นที่ประมาณ 20 ไร่ โดยมีพี่น้องทั้งหมด 5 คน เป็นเจ้าของร่วมกัน ถือเป็นมรดกที่ส่งต่อกันมาจากรุ่นปู่ย่าตายาย จนถึงรุ่นลูกหลานในปัจจุบัน และยังคงผลิตทุเรียนนนท์ GI คุณภาพสูงออกสู่ตลาดทุกปี เพื่อสร้างรายได้ให้กับครอบครัว พร้อมทั้งเป็นส่วนหนึ่งของการอนุรักษ์อัตลักษณ์ทุเรียนนนท์ให้คงอยู่ต่อไป “ที่ดินผืนนี้มีอายุมากกว่า 100 ปีได้ เพราะตั้งแต่เกิดมาก็เห็นสวนแห่งนี้แล้ว เป็นมรดกที่ส่งต่อกันมา” ย้อนกลับไปในอดีต จังหวัดนนทบุรีเต็มไปด้วยสวนผลไม้ที่เชื่อมต่อกันด้วยเครือข่ายลำคลอง ผู้คนสัญจรทางน้ำเป็นหลัก วิถี
เกษตรผสมผสาน คือระบบการผลิตทางการเกษตรที่รวมเอาการปลูกพืช เลี้ยงสัตว์ และการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ เข้าไว้ด้วยกันในพื้นที่เดียวกันหรือใกล้เคียงกัน โดยมีการจัดการระบบนิเวศอย่างเป็นธรรมชาติ เพื่อให้เกิดความสมดุลและยั่งยืน คุณสมพรชัย องอาจ เป็นคนที่ชอบทำเกษตรมาตั้งแต่สมัยเด็ก ไม่ว่าจะเห็นอะไรก็จะทำเรื่อยๆ แบบทีละเล็กละน้อย ต่อมาเมื่อเข้าสู่ชีวิตคู่จึงได้ย้ายไปอยู่ที่จังหวัดนครปฐมกับภรรยา ก็จะประกอบอาชีพเพาะเห็ด เลี้ยงกบ และตลาดจนการปลูกไม้ผลต่างๆ ไปด้วย คุณสมพรชัย เล่าว่า “ช่วงนั้นก็ไปอยู่ที่นครปฐมก่อน เราก็จะไปปลูกพวกไม้ผลต่างๆ เอาไว้ ต่อมาก็ผลิตกิ่งพันธุ์ขาย ไม่ว่าจะเป็นมะม่วง ม่อนเบอรี่ หน่อกล้วยทำหมด คราวนี้พอช่วงที่บึงกาฬเริ่มมีการปลูกยางพารามากขึ้น ก็เลยย้ายมาอยู่ที่บ้านเกิด ซึ่งบริเวณรอบบ้านมันจะมีพื้นที่อยู่ประมาณ 1 ไร่ เราก็คิดว่า ต้องหาอะไรมาทำให้เกิดประโยชน์ และสร้างเงินให้เราให้ได้ ก็ทำแบบผสมผสานไปเลยน่าจะดี” เนื่องจากพื้นที่บ้านของเขาไม่สามารถที่จะทำบ่อสำหรับเลี้ยงปลาได้ เขาจึงได้เลือกเลี้ยงกบแทน โดยนำกบที่อยากเลี้ยงมาออกแบบให้อยู่ในกระชังบก ที่การเลี้ยงไม่มีอะไรยุ่งยากเพียงแค่ใส
“รมช.ปิยรัฐชย์” เร่งหารือหน่วงงานที่เกี่ยวข้องเดินหน้าแก้ปัญหาหนี้ในระบบสหกรณ์แบบ Quick Win มั่นใจ เห็นผลเป็นรูปธรรมใน 6 เดือน ขณะประธานสหกรณ์นิคมอ่าวลึกวอนรัฐขอเงินกู้ดอกเบี้ยต่ำให้สมาชิกทำอาชีพเสริมเพิ่มรายได้ส่งหนี้คงค้างสหกรณ์ “อันที่จริงวันนั้นเราไปกาญจนบุรีมา เรามีความตกใจเผอิญไม่แน่ใจว่าเป็นข้อมูลที่ชัดเจนจริงๆ หรือไม่ว่าสหกรณ์มีหนี้อยู่ 60% อันนี้ช็อกมากแล้วด้วยความที่เราเป็นผู้บริหาร ดังนั้นเราไม่อยากเห็นตัวเลขที่เป็นสีแดงแน่นอน เราอยากเห็นตัวเลขที่เป็นสีเขียวและเงินปันผลให้กับพ่อแม่พี่น้อง” นางสาวปิยะรัฐชย์ ติยะไพรัช รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ให้สัมภาษณ์ภายหลังลงพื้นที่ ตรวจเยี่ยมสหกรณ์ในพื้นที่ จ.กาญจนบุรี โดยย้ำว่าอยากเห็นหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเข้าไปแก้ปัญหาหนี้สินให้กับเกษตรกรอย่างเป็นรูปธรรมภายใต้นโยบาย Quick Win ให้เห็นผลเป็นรูปธรรมภายใน 3 เดือน 6 เดือน เนื่องจากหนี้สินเป็นเรื่องใหญ่ของสมาชิกสหกรณ์ทั้งในและนอกภาคเกษตร โดยมีกรมส่งเสริมสหกรณ์เป็นหน่วยงานหลักในการแก้ปัญหา และมีกรมตรวจบัญชีสหกรณ์ให้การสนับสนุน ซึ่งขณะนี้อยู่ในระหว่างการหารือเพื่อการแก้ไขปัญหาหนี
