หากพูดถึง “ผลไม้ป่า” ที่คนรุ่นใหม่อาจไม่คุ้นชื่อ “มะพอก” นับเป็นอีกหนึ่งพืชพื้นถิ่นที่น่าสนใจ เพราะแม้รูปลักษณ์ภายนอกจะดูเป็นเพียงไม้ยืนต้นธรรมดาที่พบในป่า แต่เมื่อพิจารณาให้ละเอียดจะพบว่า มะพอกเป็นพืชที่มีการใช้ประโยชน์ได้หลายส่วน ทั้งผลที่รับประทานได้ เมล็ดที่มีน้ำมัน รวมถึงเนื้อไม้ที่นำไปใช้ประโยชน์ได้
มะพอกมีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Parinari anamensis Hance อยู่ในวงศ์ Chrysobalanaceae เป็นไม้ต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่ โดยข้อมูลจากสารานุกรมพืชในประเทศไทยของกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช ระบุว่ามีชื่อเรียกแตกต่างกันไปตามแต่ละท้องถิ่น เช่น พอก มะคลอก มะมื่อ หมักมื่อ หมากรอก ท่าลอก และประดงเลือด เป็นต้น
จุดเด่นของมะพอกจึงไม่ได้อยู่ที่การเป็น “ผลไม้ป่า” เพียงอย่างเดียว แต่เป็นตัวอย่างของพืชพื้นบ้านที่สะท้อนให้เห็นว่า ทรัพยากรในป่าหลายชนิดสามารถนำมาใช้ประโยชน์ได้หลากหลาย หากรู้จักและใช้ให้ถูกวิธี
มะพอก ไม้ต้นใหญ่ที่อยู่คู่กับป่า
มะพอกเป็นไม้ยืนต้นที่สามารถเติบโตได้สูงประมาณ 10-20 เมตร และมีรายงานพบได้ทั้งในป่าดิบ ป่าเบญจพรรณ และป่าเต็งรัง โดยสามารถพบได้ในประเทศไทย รวมถึงประเทศในภูมิภาคอินโดจีน ลำต้นมีเปลือกสีน้ำตาลปนเทาและแตกเป็นร่อง ใบเป็นใบเดี่ยวเรียงสลับ รูปรีหรือรูปไข่ ส่วนด้านล่างของใบมีขนละเอียดสีขาวหรือน้ำตาลอ่อนปกคลุมค่อนข้างหนา ซึ่งเป็นลักษณะที่ช่วยให้สังเกตต้นมะพอกได้ง่ายขึ้น
ส่วนที่สะดุดตาอีกอย่างคือ “ผล” ซึ่งมีรูปร่างค่อนข้างกลมหรือรี ขนาดประมาณ 3-4 เซนติเมตร ผิวผลมีลักษณะหยาบและมีสะเก็ดหรือจุดสีน้ำตาลปกคลุม ทำให้ดูแตกต่างจากผลไม้ทั่วไป เมื่อผลสุก เนื้อด้านนอกบริเวณรอบเมล็ดสามารถรับประทานได้ และมีรสหวาน โดยแหล่งข้อมูลด้านพืชเศรษฐกิจในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ระบุว่า ทั้งเนื้อชั้นนอกของผลและเมล็ดสามารถนำมาใช้เป็นอาหารได้
ผลมะพอก กินได้ รสหวานหอมแบบผลไม้ป่า
เสน่ห์ของมะพอกอยู่ที่ผลสุก ซึ่งแม้จะมีเปลือกหยาบและหน้าตาไม่เหมือนผลไม้ที่วางขายทั่วไป แต่เนื้อบริเวณรอบเมล็ดมีรสหวานและมีกลิ่นหอมเฉพาะตัว ภายในผลมีเมล็ดขนาดใหญ่ และมีชั้นเนื้อหรือเส้นใยหุ้มเมล็ดอยู่ การรับประทานจึงแตกต่างจากผลไม้ทั่วไปที่เราคุ้นเคย โดยภูมิปัญญาท้องถิ่นบางพื้นที่นำเนื้อผลสุกไปบดผสมกับแป้งและน้ำตาล ทำเป็นขนมพื้นบ้านได้ด้วย
นอกจากเนื้อผลแล้ว “เมล็ด” ก็มีส่วนที่รับประทานได้เช่นกัน โดยมีข้อมูลระบุว่าเนื้อในเมล็ดมีรสมันคล้ายถั่ว จึงทำให้มะพอกมีความน่าสนใจในฐานะผลไม้ป่าที่ให้ทั้งเนื้อผลและเมล็ดที่นำมาใช้เป็นอาหารได้
ตรงนี้เองที่ทำให้มะพอกน่าสนใจในมุมของ อาหารจากความหลากหลายทางชีวภาพ เพราะพืชพื้นบ้านบางชนิดอาจไม่ได้มีบทบาทในตลาดผลไม้กระแสหลัก แต่กลับมีคุณค่าในวิถีชีวิตและวัฒนธรรมอาหารของชุมชน
เมล็ดมะพอกมี “น้ำมัน” ใช้ประโยชน์ได้มากกว่าที่คิด
อีกหนึ่งจุดเด่นที่หลายคนอาจไม่รู้ คือ เมล็ดมะพอกมีน้ำมัน และในอดีตมีการนำไปใช้ประโยชน์หลายด้าน ข้อมูลจาก PROSEA ซึ่งรวบรวมข้อมูลทรัพยากรพืชในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ระบุว่า น้ำมันจากเมล็ดมะพอกเป็นน้ำมันชนิดที่สามารถแห้งตัวได้ และมีการนำไปใช้เคลือบเครื่องเงิน ใช้กับร่มกระดาษ รวมถึงเป็นส่วนประกอบในการทำสบู่ วัสดุประสาน สี หมึก และเครื่องเขิน
สำหรับภูมิปัญญาท้องถิ่นของไทย มีการใช้น้ำมันมะพอกกับงานทำร่ม โดยนำไปทาบนกระดาษสาที่หุ้มร่ม เพื่อช่วยให้หยดน้ำไม่เกาะค้างบนกระดาษและเพิ่มคุณสมบัติในการกันน้ำของร่ม กระบวนการดังกล่าวสะท้อนให้เห็นว่าพืชพื้นบ้านไม่ได้มีคุณค่าเฉพาะในฐานะอาหาร แต่ยังเชื่อมโยงกับงานหัตถกรรมและภูมิปัญญาของชุมชนด้วย
นี่จึงเป็นอีกมุมที่น่าสนใจของมะพอก เพราะ “เมล็ด” ที่หลายคนอาจมองว่าเป็นเพียงส่วนเหลือจากการรับประทานผล กลับมีคุณค่าทางการใช้ประโยชน์ในระดับภูมิปัญญาและงานหัตถกรรม
เนื้อไม้แข็ง ใช้ประโยชน์ในงานก่อสร้างได้
นอกจากผลและเมล็ดแล้ว มะพอกยังเป็นไม้ยืนต้นที่มีเนื้อไม้ค่อนข้างแข็ง โดยมีข้อมูลระบุว่าสามารถนำไม้ที่มีลำต้นเหมาะสมไปใช้ในงานก่อสร้างและงานโครงสร้างบางประเภทได้ โดยเฉพาะการใช้งานภายในอาคาร อย่างไรก็ตาม เนื้อไม้ค่อนข้างทำงานยากและไม่ได้มีความต้านทานต่อแมลงสูง จึงต้องเลือกใช้ให้เหมาะสมกับลักษณะงาน
ดังนั้น หากจะมองมะพอกในภาพรวม จะเห็นได้ว่าเป็นไม้ที่มีคุณค่าหลายด้าน ตั้งแต่อาหาร วัตถุดิบจากเมล็ด ไปจนถึงเนื้อไม้
จาก “ผลไม้ป่า” สู่โอกาสสร้างมูลค่า
ปัจจุบันผู้บริโภคเริ่มให้ความสนใจกับอาหารพื้นถิ่น วัตถุดิบตามฤดูกาล และพืชที่มีเรื่องราวมากขึ้น มะพอกจึงมีโอกาสถูกมองในมุมใหม่ จากเดิมที่เป็นเพียง “ผลไม้ป่า” อาจต่อยอดไปสู่ผลิตภัณฑ์อาหารหรือสินค้าชุมชนได้ หากมีการพัฒนาอย่างเหมาะสม
ตัวอย่างที่เห็นได้จากภูมิปัญญาดั้งเดิม คือการนำเนื้อผลสุกมาทำขนม และการใช้ประโยชน์จากน้ำมันเมล็ดในงานหัตถกรรม ขณะที่ในปัจจุบันสามารถต่อยอดเรื่องราวของมะพอกผ่านแนวคิด “อาหารพื้นถิ่น–วัตถุดิบท้องถิ่น–ภูมิปัญญาชุมชน” ได้
หัวใจสำคัญจึงไม่ใช่การนำมะพอกไปแข่งขันกับผลไม้เศรษฐกิจหลัก แต่คือการสร้างคุณค่าให้กับสิ่งที่มีอยู่ในท้องถิ่น และทำให้คนรุ่นใหม่รู้จักพืชพื้นบ้านมากขึ้น
มะพอก ไม้พื้นบ้านที่ไม่ควรถูกมองข้าม
แม้มะพอกอาจไม่ได้เป็นผลไม้ที่พบเห็นได้ทั่วไปตามตลาด แต่เมื่อมองให้ลึกลงไปจะพบว่าไม้ต้นนี้มีเรื่องราวที่น่าสนใจไม่น้อย ทั้งในฐานะอาหารจากป่า แหล่งน้ำมันจากเมล็ด วัตถุดิบในงานหัตถกรรม และไม้ที่สามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้
สิ่งสำคัญกว่านั้นคือ มะพอกสะท้อนให้เห็นถึงคุณค่าของ “พืชพื้นบ้าน” ที่ครั้งหนึ่งเคยเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิต แต่กำลังถูกบดบังด้วยพืชเศรษฐกิจและอาหารสมัยใหม่
การรู้จักพืชเหล่านี้จึงไม่ใช่เพียงเรื่องของการเพิ่มรายชื่อผลไม้แปลก ๆ ให้กับเรา แต่ยังเป็นการเรียนรู้ว่า ทรัพยากรท้องถิ่นหนึ่งต้นสามารถเชื่อมโยงได้ทั้งอาหาร ภูมิปัญญา งานหัตถกรรม และเศรษฐกิจชุมชน
และบางที “มะพอก” อาจเป็นอีกหนึ่งตัวอย่างที่ทำให้เราเห็นว่า ของดีในบ้านเราไม่จำเป็นต้องเป็นของใหม่เสมอไป แต่อาจเป็นของเดิมที่เรากำลังลืมคุณค่าของมันไปแล้ว
ขอบคุณภาพและข้อมูลจาก : botany.dnp.go.th/ , กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช – สารานุกรมพืช , ฐานข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพของประเทศไทย (TH-BIF) – สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม
นางสาวแนน บุณย์ธิดา เปิดงาน Digital Durian Market จากสวนสู่ชั้นวาง ภายใต้โครงการทุเรียนดิจิทัลระบุ กระทรวงดีอี และ ดีป้า ต้องวางแผนว่าจะทำอย่างไร ให้ภาคเกษตรกรรมไทยสามารถก้าวไปสู่การเป็น Modern Farm พร้อมให้ความสำคัญกับการรักษาคุณภาพผลผลิต ชี้แนวทางการทำงานของกระทรวงเปรียบเสมือนระบบหลังบ้าน โดยบูรณาการการทำงานกับทุกหน่วยงาน เพื่อให้ประชาชนไทยได้รับประโยชน์สูงสุด นางสาวแนน บุณย์ธิดา สมชัย รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม (กระทรวงดีอี) เป็นประธานเปิดงาน ‘Digital Durian Market จากสวนสู่ชั้นวาง’ กิจกรรมภายใต้โครงการทุเรียนดิจิทัล โดยมี ดร.ศุภกร สิทธิไชย รักษาการแทนผู้อำนวยการใหญ่ สำนักงานส่งเสริมเศรษฐกิจดิจิทัล หรือ ดีป้า ดร.จุฑารัตน์ พัฒนาทร ผู้อำนวยการอาวุโสฝ่ายประกันคุณภาพและกำกับดูแลกฎหมายและผลิตภัณฑ์ บริษัท ซีพี แอ็กซ์ตร้า จำกัด (มหาชน) นายวาฤทธิ์ ศิริพิทยาโรจน์ ผู้อำนวยการฝ่ายส่งเสริมและสนับสนุนการพัฒนาการเกษตรสมัยใหม่ ดีป้า คณะผู้บริหารจากเครือข่ายพันธมิตรทั้งภาครัฐ ภาคเอกชน พร้อมด้วยเกษตรกรชาวสวนทุเรียนในโครงการทุเรียนดิจิทัล และประชาชนที่สนใจร่วมงานโดยพร้อมเพร
มันสำปะหลังถือเป็นพืชเศรษฐกิจสำคัญ ที่สร้างรายได้ให้กับเกษตรกรในหลายพื้นที่ของประเทศ แต่การจะทำให้มันสำปะหลังให้ผลผลิตดีและมีคุณภาพ ไม่ได้ขึ้นอยู่กับการเลือกพันธุ์เพียงอย่างเดียว เพราะตั้งแต่การเตรียมดิน ท่อนพันธุ์ การให้น้ำ การใส่ปุ๋ย ไปจนถึงการป้องกันโรค ล้วนมีส่วนสำคัญต่อผลผลิตที่จะได้ในช่วงเก็บเกี่ยว โดยเฉพาะในช่วงที่สภาพอากาศแปรปรวน การรอเพียงน้ำฝนอาจทำให้การเจริญเติบโตของมันสำปะหลังไม่สม่ำเสมอ เกษตรกรบางรายจึงเริ่มนำระบบน้ำเข้ามาช่วยจัดการแปลง ซึ่งระบบน้ำหยดเป็นอีกหนึ่งเทคโนโลยีที่น่าสนใจ เพราะสามารถควบคุมทั้งน้ำและการให้ปุ๋ยได้ตามความต้องการของพืช และหากบริหารจัดการอย่างเหมาะสม ก็ช่วยให้ต้นมันสำปะหลังเติบโตเร็วขึ้นและเก็บเกี่ยวได้ตรงตามช่วงเวลาที่ต้องการ กรมส่งเสริมการเกษตร เดินหน้าคุมโรคใบด่าง นางอัญชลี สุวจิตตานนท์ อธิบดีกรมส่งเสริมการเกษตร กล่าวว่า จังหวัดกาญจนบุรีเป็นหนึ่งในพื้นที่ปลูกมันสำปะหลังสำคัญของไทย โดยได้ติดตามผลการดำเนินงานตาม 6 แนวทางหลัก เพื่อควบคุมและลดพื้นที่การระบาดของโรคใบด่างมันสำปะหลัง แนวทางสำคัญเริ่มตั้งแต่การเฝ้าระวังและสำรวจแปลงอย่างสม่ำเสมอทุก 2-4 สัปด
มะเขือเทศ โซลาริโน่ (Solarino) สายพันธุ์เนเธอร์แลนด์ เด่นที่รสชาติหวานอมเปรี้ยวเป็นเอกลักษณ์ เหมาะกับการกินผลสด ทรงผลยาว สีแดงสวย เนื้อแน่นกรอบ ไม่มีกลิ่นฉุน กำลังเป็นที่นิยมในประเทศไทย โดยเฉพาะในกลุ่มคนรักสุขภาพและกลุ่มคนที่มีกำลังซื้อสูง เหมาะสำหรับปลูกเป็นพืชสร้างรายได้เสริม ปลูกไม่ต้องเยอะสามารถทำรายได้ต่อสัปดาห์ไม่น้อย คุณศิริลักษณ์ เอกประทุมชัย หรือ คุณเก็ต เจ้าของฟาร์ม Miss Melon Farm ตั้งอยู่ที่ 14/3 หมู่ที่ 8 ตำบลบึงบา อำเภอหนองเสือ จังหวัดปทุมธานี อดีตมนุษย์เงินเดือนอิ่มตัวจากงานประจำ ผันตัวเป็นเกษตรกรเจ้าของสวนเมล่อน พร้อมกับการต่อยอดสร้างรายได้ นำมะเขือเทศโซลาริโน่ ที่เป็นสายพันธุ์กินผลสดมาปลูกเก็บขายได้เงินค่ากับข้าวสัปดาห์ละ 3,000 บาท คุณเก็ต เล่าให้ฟังว่า ก่อนที่จะมาเป็นเกษตรกร ตนเองเคยทำงานเป็นพนักงานออฟฟิศมาก่อน จนถึงจุดอิ่มตัวกับรูปแบบการทำงานประจำ และต้องการอยากที่จะกลับมาดูแลพ่อกับแม่ที่มีอายุมากขึ้น โดยการกลับมาอยู่บ้านในครั้งนี้ไม่เพียงแค่กลับมาดูแลพ่อแม่ แต่เป็นการกลับมาเริ่มต้นทำสิ่งใหม่ๆ ด้วยแนวคิดอยากปลูกผักปลอดภัยในโรงเรือน จึงได้เริ่มต้นหาความรู้จากงานสัมมนา
เทคโนโลยีการปรับแต่งพันธุกรรม (Genome Editing: GEd) เป็นกุญแจสำคัญในการแก้ปัญหาความมั่นคงทางอาหาร การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ และความต้องการพลังงานสะอาด ชูจุดเด่นปรับปรุงพันธุ์พืชได้แม่นยำไร้ DNA แปลกปลอม พร้อมระบุประเทศไทยเป็นหนึ่งในผู้นำด้านระเบียบข้อบังคับที่ก้าวหน้าในภูมิภาค ในการเสวนาเรื่อง Gene Editing จากการวิจัยสู่การใช้ประโยชน์ จัดโดยคณะกรรมการเพิ่มมูลค่าพืชเกษตร สภาหอการค้าแห่งประเทศไทย เมื่อเร็วๆนี้ ได้มีการแลกเปลี่ยนมุมมองว่า ปัจจุบันภาคการเกษตรทั่วโลกกำลังเผชิญกับความท้าทายหลัก 3 ประการ ได้แก่ 1. ความจำเป็นในการเพิ่มผลผลิตเพื่อความมั่นคงทางอาหารและโภชนาการ 2. สภาพอากาศที่เปลี่ยนแปลงซึ่งทำให้การเพาะปลูกทำได้ยากขึ้นจากการระบาดของศัตรูพืชและโรคพืช และ 3. การเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานทางเลือก เช่น เชื้อเพลิงชีวภาพ (Biofuel) ดังนั้น เทคโนโลยีการปรับแต่งพันธุกรรม (Genome Editing หรือ Gene Editing หรือ GEd ) จึงถูกมองว่าเป็นเครื่องมือแห่งอนาคตที่จะเข้ามาช่วยนักปรับปรุงพันธุ์พืชในการสร้างความหลากหลายทางพันธุกรรมเพื่อตอบโจทย์เหล่านี้ ความแตกต่าง GEd ไม่ใช่ GMOs ดร. Valasubramanian Rama
