“ จังหวัดสกลนคร” เป็นแหล่งภูมิปัญญาที่สำคัญของประเทศไทย ทั้งด้านสมุนไพร ผ้าย้อมคราม และวิถีชีวิตที่เกื้อกูลธรรมชาติ เนื่องจากมีภูมิอากาศแบบร้อนชื้นมีอุณหภูมิเฉลี่ย 28 องศาเซลเซียส มีฝนตกชุก ดินส่วนใหญ่เป็นดินร่วนปนทราย มีแหล่งน้ำอุดมสมบูรณ์ ทั้งแรงงานมีทักษะ และความรู้เกี่ยวกับการปลูกพืชสมุนไพร
ปัจจุบันจังหวัดสกลนครมีนโยบายส่งเสริมการปลูกพืชสมุนไพร มีการสนับสนุนความรู้ เงินทุนและเทคโนโลยีแก่เกษตรกร โดยเฉพาะพืชสมุนไพรที่เกิดรายได้ เช่น ฟ้าทะลายโจร เกษตรกรสามารถเก็บเกี่ยวผลผลิตได้ 2-3 ครั้งต่อปี รวมทั้ง บัวบก ดาวเรือง และอัญชัน เกษตรกรสามารถเก็บเกี่ยวผลผลิตได้ตลอดปี เป็นพืชสมุนไพรที่สร้างรายได้หลักให้ชุมชนท้องถิ่น ในช่วงสถานการณ์โควิด-19 เกษตรกรสามารถจำหน่ายฟ้าทะลายโจร (สด) จากเดิมขายกิโลกรัมละ 25 บาท ขยับเป็น 150-200 บาท เมื่อมีการแปรรูปสามารถยกระดับรายได้เป็น 2,000 บาทต่อกิโลกรัม
จาก “พืชสมุนไพร” สู่ “ผลิตภัณฑ์มูลค่าสูง”
หน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการพัฒนาระดับพื้นที่ (บพท.) ภายใต้กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัย และนวัตกรรม (อว.) ให้การสนับสนุนทุนวิจัยแก่ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ วิทยาเขตเฉลิมพระเกียรติ จังหวัดสกลนคร เพื่อขับเคลื่อนโครงการสมุนไพรครบวงจร ประกอบด้วย ธุรกิจการขายเมล็ดพันธุ์ฟ้าทะลายโจร ธุรกิจผลิตต้นกล้าฟ้าทะลายโจร ธุรกิจการจำหน่ายฟ้าทะลายโจรอบแห้งสู่โรงงานยาไม่ผ่านคนกลางและธุรกิจแปรรูปฟ้าทะลายโจรผง/แคปซูล จนสามารถยกระดับรายได้ของกลุ่มเกษตรกรกลุ่มเปราะบางเพิ่มขึ้นเฉลี่ยขั้นต่ำ 10,000 ต่อครัวเรือนต่อเดือน
ที่ผ่านมา มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ วิทยาเขตเฉลิมพระเกียรติ จังหวัดสกลนคร เป็นกลไกสำคัญสร้างชุมชนการเรียนรู้การผลิตพืชสมุนไพรที่มุ่งเน้นสารสำคัญได้แก่ ฟ้าทะลายโจร อัญชัน ดาวเรืองและบัวบก พร้อมสร้างนวัตกรชุมชนเกษตรสมุนไพรเพื่อถ่ายทอดองค์ความรู้เรื่องการปลูกแปรรูปสมุนไพรได้ตามความต้องการของตลาด
รวมทั้งสนับสนุนให้เกษตรกรได้เรียนรู้การเป็นผู้ประกอบการ เชื่อมโยงการตลาดผ่านการสร้างเครือข่ายวิสาหกิจเพื่อสังคม (Social Enterprise : SE) คือ บริษัทเพื่อสังคม เอสเคเอ็นเตอร์ไพรส์-2021 จำกัด รวมถึงการสร้างนวัตกรชุมชนที่สามารถประยุกต์ใช้และถ่ายทอดเทคโนโลยีและนวัตกรรมสู่ท้องถิ่น โดยมหาวิทยาลัยร่วมพัฒนาทักษะการทำงานกับชุมชน และเป็นกลไกเชื่อมโยงภาคีเครือข่าย เพื่อสร้างการเปลี่ยนแปลงในพื้นที่ร่วมกัน
ยกระดับรายได้เกษตรกรในอำเภอวานรนิวาส
อำเภอวานรนิวาส จังหวัดสกลนคร มีโครงสร้างทางภูมิศาสตร์เป็นดินลูกรัง ปะปนด้วยดินเค็ม และอยู่นอกเขตชลประทาน ขาดแคลนน้ำสำหรับเพาะปลูกพืช ทำให้มีผลผลิตน้อยและมีรายได้ต่ำที่สุดในประเทศไทย ทางมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ได้นำงานวิจัยนวัตกรรมที่แม่นยำเข้าไปช่วยแก้ปัญหาเกษตรกรตั้งแต่การปรับปรุงดิน การบริหารจัดการน้ำ การคัดเลือกสายพันธุ์พืช การบริหารจัดการแปลง การดูแล และเก็บเกี่ยวผลผลิตอย่างถูกต้อง สามารถเพิ่มปริมาณผลผลิต คุณภาพ ตลอดจนสร้างมูลค่าเพิ่มสินค้าเกษตร เช่น สมุนไพรฟ้าทะลายโจรมีสารสำคัญเอนโดรกราฟาไรด์ 4-6%โดยน้ำหนัก สามารถเพิ่มมูลค่าจากกิโลกรัมละ 40-50 บาทเป็น 150-750 บาท
สร้างมูลค่าเพิ่ม “ ดาวเรือง ”
นอกจากนี้ ทีมนักวิจัยยังได้ร่วมมือกับ บริษัทเพื่อสังคม เอสเคเอ็นเตอร์ไพรส์-2021 จำกัด ขับเคลื่อนนโยบาย”การตลาดนำ นวัตกรรมเสริม เพิ่มรายได้” ยกระดับการรับซื้อดอกดาวเรืองเพื่อนำไปแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร
ในอดีตเกษตรกรขายดอกดาวเรืองได้ดอกละ 50 สตางค์ ให้แม่ค้านำไปร้อยทำพวงมาลัย แต่ทุกวันนี้ เกษตรกรขายดอกดาวเรืองสดได้มูลค่าเพิ่มมากกว่า 2 เท่า เพราะบริษัทเพื่อสังคม เอสเคเอ็นเตอร์ไพรส์-2021 จำกัด รับซื้อดอกดาวเรืองสด 600 ดอก ในราคา 300 บาท ส่วนดอกดาวเรืองที่ตากแห้ง รับซื้อที่กิโลกรัมละ 1,000-1,200 บาท เพื่อนำไปแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เพราะสารลูทีนที่สกัดจาก “ดอกดาวเรือง” มีสรรพคุณช่วยบำรุงสายตาแล้ว ยังเป็นสารเติมแต่งสีในอาหารคน อาหารสัตว์แล้ว สารลูทีน ยังเป็นสารประกอบออกฤทธิ์ทางชีวภาพ เป็นที่ต้องการของอุตสาหกรรมเครื่องสำอางอีกด้วย
“ นันทนา บุตรศรี” นวัตกรชุมชนต้นแบบ
คุณนันทนา บุตรศรี เป็นนวัตกรชุมชนและผู้นำการขับเคลื่อนเกษตรอินทรีย์ ในชื่อ กลุ่มผักสวนครัวและการปลูกผักอินทรีย์ดินมีชีวิต ในพื้นที่ตำบลนาซอ อำเภอวานรนิวาส จังหวัดสกลนคร ภายใต้โครงการวิจัยและพัฒนาพื้นที่ของ หน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการพัฒนาระดับพื้นที่ (บพท.)
คุณนันทนาเล่าให้ฟังว่า ครอบครัวเธอทำนาแบบดั้งเดิม มีรายได้ต่อปีไม่มาก จึงสนใจปลูกดาวเรือง เพื่อเพิ่มรายได้ เนื่องจากดาวเรืองใช้ระยะเวลาการปลูกสั้นเพียง 45-50 วันก็สามารถเก็บขายได้ ทำให้มีรายได้เร็ว ผลผลิตที่ได้เน้นส่งขายกลุ่มร้อยมาลัยเป็นหลัก ตอนแรกเธอปลูกดาวเรืองโดยใช้สารเคมี แต่ทุกอย่างเปลี่ยนไป หลังมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ วิทยาเขตเฉลิมพระเกียรติ จังหวัดสกลนครเข้ามาให้ความรู้และถ่ายทอดเทคนิคการปลูกดาวเรืองโดยไม่ใช้สารเคมี ทำให้ลดต้นทุนค่าสารเคมีแล้ว ยังได้ผลผลิตดีขึ้น ขายสินค้าได้ราคาสูงขึ้น จากเดิมที่มีรายได้หลักหมื่นต้นๆ ก็ขยับขึ้นเป็น 2-3 หมื่นบาทในแต่ละรอบการเก็บเกี่ยว
หลังหันมาปลูกดาวเรืองแบบอินทรีย์ ไม่ใช่แค่เรื่องรายได้ที่เพิ่มขึ้น ยังช่วยเพิ่มช่องทางการตลาดใหม่ๆ อีกด้วย เช่น ขายดอกดาวเรืองตากแห้งให้กับกลุ่มย้อมผ้า หลังเข้าร่วมโครงการนี้ ทำให้เธอได้เรียนรู้ว่า ในดอกดาวเรืองมีสารสำคัญคือ สารลูทีน และซีแซนทีน มีสรรพคุณช่วยบำรุงสายตา และจอกระจกตา ทางโรงพยาบาลพระอาจารย์ฝั้น อาจาโร ได้เข้ามารับซื้อดอกดาวเรืองกับทางกลุ่ม เพราะปลูกดาวเรืองแบบไม่ใช้สารเคมี และได้รับมาตรฐาน GAP เพื่อนำไปผสมกับสมุนไพรตัวอื่น ทำเป็นแคปซูลบำรุงสายตาให้กับผู้ป่วย
เทคนิคปลูกดูแลดาวเรือง
การเตรียมดิน
คุณนันทนาจะไถเตรียมดินครั้งที่ 1 แล้วปล่อยทิ้งไว้ 2 สัปดาห์ ไถครั้งที่ 2 คราดและปรับระดับ ทำแปลงยกสูงขนาดกว้าง 1 เมตร ยาว 10 เมตร ทำร่องระบายน้ำรอบแปลงปลูก
การเตรียมพันธุ์
เพาะเมล็ดพันธุ์ดาวเรือง ในวัสดุปลูก วางเมล็ด 1 เมล็ดต่อหลุม และกลบเมล็ดด้วยวัสดุปลูก วางถาดเพาะไว้ใต้ตาข่ายพรางแสง 70-80% รดน้ำวันละ 2 ครั้ง
การปลูก
เตรียมต้นกล้าอายุ 30 วัน ย้ายปลูกลงแปลง โดยใช้ระยะปลูก 25×25 เซนติเมตร ปลูก 1 ต้นต่อหลุม
การให้น้ำ
ใช้ระบบน้ำหยด ให้น้ำวันละ 2 ครั้ง
การให้ปุ๋ย
ใส่ปุ๋ยไส้เดือนในวันที่ย้ายปลูกที่อัตรา 1,600 กิโลกรัม ต่อไร่ ร่วมกับฮิวมิก
การเด็ดยอด
หลังปลูก 7-10 วัน เด็ดยอดโดยปลิดยอดใหญ่ตรงกลางทิ้งเพื่อให้มีการแตกกิ่งแขนงข้างและคอยกำจัดวัชพืช เดือนละ 1 ครั้ง
ศัตรูสำคัญและการป้องกันกำจัด
คุณนันทนา กล่าวว่า ศัตรูพืชที่สำคัญของดาวเรือง คือ โรคเหี่ยวจากเชื้อรา ป้องกันกำจัดโดยถอนต้นที่เป็นโรคเผาทำลายทิ้ง ส่วนเพลี้ยไฟ ป้องกันกำจัดโดยใช้น้ำหมักเหล้าขาว หรือน้ำหมักพริก กระเทียมหมักที่มีรสเผ็ดร้อน ฉีดไล่สลับกัน น้ำหมักแบคทีเรีย บีที ต่อเนื่อง 3 วัน ดูแลแบบนี้จนกระทั่งดอกดาวเรืองบาน ส่วนหนอนผีเสื้อกลางคืนเข้าทำลายในขณะที่ดอกเริ่มบาน การป้องกันกำจัดโดยใช้สารชีวภัณฑ์กำจัดศัตรูพืช
การเก็บเกี่ยว
อายุการเก็บเกี่ยว 55-75 วัน ขึ้นกับสายพันธุ์ ตัดดอกที่บาน 80-90% โดยใช้กรรไกร ตัดดอกให้ติดก้านดอกยาว ประมาณ 5-10 เซนติเมตร เพื่อให้มีอายุการเก็บรักษาได้นานขึ้น และหลังเก็บเกี่ยวดอกต่อได้อีก ประมาณ 30-45 วัน
การปฎิบัติหลังการเก็บเกี่ยว
นำดอกดาวเรืองที่เก็บได้มาล้าง ทำความสะอาดเก็บใบเหลือง เศษวัชพืชอื่นๆ ออก นำดอกดาวเรืองที่ล้างสะอาดแล้ว นำมาทำแห้งในตู้อบพลังงานแสงอาทิตย์ ก่อนรวบรวมผลผลิตส่งขาย
หลังจากคุณนันทนาได้รับองค์ความรู้จากมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ วิทยาเขตเฉลิมพระเกียรติ จังหวัดสกลนคร ทำให้เธอมีภูมิปัญญาผสมผสานกับเทคโนโลยีที่เป็นจุดแข็งช่วยยกระดับอาชีพ และรายได้ ทำให้ชีวิตความเป็นอยู่ที่ดีขึ้นตามลำดับ
การปลูกมะนาวนอกฤดูในวงบ่อซีเมนต์ เป็นเทคนิคการผลิตมะนาวนอกฤดูแบบไม่ใช้สารควบคุมการเจริญเติบโตของพืช สามารถบังคับมะนาวออกดอกติดผลนอกฤดูได้เกือบ 100% ปลูกได้เกือบทุกพื้นที่ ซึ่งเป็นที่โล่งแจ้ง ให้ผลตอบแทนสูงและคืนทุนได้เร็ว หากใครสนใจปลูกมะนาวด้วยวิธีนี้ ภาควิชาพืชสวน คณะเกษตร มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ แนะนำ 12 ขั้นตอนการผลิตมะนาวนอกฤดูในวงบ่อซีเมนต์ ดังนี้ 1. การคัดเลือกพันธุ์ : มะนาวที่ปลูกในวงบ่อซีเมนต์ใช้ได้ทุกพันธุ์ สำคัญต้องเป็นพันธุ์ที่ตลาดต้องการ ติดผลง่าย ให้ผลดก ผลมีขนาดใหญ่เปลือกบาง มีน้ำมาก มีกลิ่นหอมและทนทานต่อโรคและแมลง พันธุ์ที่ตลาดนิยม ได้แก่ พันธุ์แป้นรำไพ แป้นจริยา พันธุ์พิจิตร เป็นต้น 2. การเตรียมวงบ่อซีเมนต์ : ควรใช้บ่อซีเมนต์ที่มีขนาดเส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 80-100 เซนติเมตร สูง 40-60 เซนติเมตร ก้นบ่อควรมีฝาซีเมนต์วงกลมรองรับอยู่ด้านล่าง เพื่อป้องกันไม่ให้รากมะนาวหยั่งลงดินนอกก้นบ่อ บังคับออกผลนอกฤดูได้ยาก 3. การวางบ่อซีเมนต์ : เพื่อความสะดวกในการปฏิบัติงานควรวางวงบ่อเป็นแถวเป็นแนว ถ้ามีพื้นที่จำกัดควรวางแถวเดี่ยวระยะระหว่างต้น 2 เมตร แต่ถ้ามีพื้นที่มาก ควรวางวงท่อแบบแถ
“ผมล้างหนี้ 10 ล้านได้ เพราะรายได้จากฟาร์มเห็ดนี่แหละ เห็ดเป็นพืชเศรษฐกิจที่สร้างอาชีพและทำเงินดีมาก” เรื่องเล่าจากประสบการณ์ตรงของ คุณศักดิ์ชัย พลชัย เจ้าของสวนเห็ดตระการ อำเภอตระการพืชผล จังหวัดอุบลราชธานี เห็ด พืชเศรษฐกิจทำเงิน คุณศักดิ์ชัยเล่าให้ฟังว่า ผมเป็นคนนครปฐมทำไร่ทำนาเป็นหลัก ต่อมาหันมาทำฟาร์มเห็ด สร้างรายได้เป็นกอบเป็นกำ จึงนำผลกำไรจากธุรกิจฟาร์มเห็ดไปต่อยอดธุรกิจหลายอย่าง ลงทุนทำธุรกิจใหม่ด้วยความไม่ชำนาญ ทำให้ธุรกิจล้มเหลว มีภาระหนี้สินก้อนโตถึง 10 ล้านบาทในปี 2539 จึงตัดสินใจย้ายถิ่น มาทำมาหากินที่จังหวัดอุบลราชธานี ด้วยเงินทุนติดกระเป๋า 500 บาทกับรถเก๋งเก่าๆ 1 คัน คุณศักดิ์ชัยใช้เงินทุนหลักร้อยทำธุรกิจซื้อมาขายไป สะสมผลกำไรไปเรื่อยๆ ช่วงปี 2541-2542 ตัดสินใจทำธุรกิจฟาร์มเห็ดอีกครั้งโดยใช้พื้นที่เล็กๆ ข้างบ้านเป็นโรงเรือนเพาะเห็ดนางฟ้า เห็ดนางรม จำนวน 1,000 ก้อน ขายเห็ดในชุมชนรอบบ้านเป็นหลัก ต่อมาเพิ่มสินค้าตัวใหม่คือ เห็ดขอนขาว ฟาร์มแห่งนี้ขายเห็ดสดคุณภาพดี เป็นที่ต้องการของตลาด กิจการก้าวหน้า มีรายได้หลักแสนในระยะเวลา 4-5 ปีต่อมา ทุกวันนี้ สวนเห็ดตระการดำเนินธุรกิจแ
พื้นที่ 10 ไร่ ที่ดอนสูง คุณคงศักดิ์ นาคคุ้ม เกษตรกรหัวไวใจสู้ นำโอ่งขนาดใหญ่ หรือชาวภาคอีสานเรียกว่า “โอ่งแดง” ตั้งเรียงยาว แถวละ 10 ลูก 3 แถว ต่อท่อน้ำให้เชื่อมกันจากนั้นสูบน้ำใต้ดินให้เต็มโอ่งเพื่อเป็นการให้ความชื้นแก่พืชที่ปลูกแบบผสมผสานโดยใช้ฝรั่งกิมจูเป็นหลัก คุณคงศักดิ์ อยู่บ้านเลขที่ 547 หมู่ที่ 5 บ้านนิคม ตำบลนิเวศน์ อำเภอธวัชบุรี จังหวัดร้อยเอ็ด จบการศึกษาจากช่างกลอุเทนถวาย สาขาช่างก่อสร้าง ทำงานภาคเอกชน มีภรรยาที่ร้อยเอ็ด จึงปักหลักที่ “ร้อยเอ็ดเพชรอีสาน พลาญชัยบึงงาม เรืองนามพระสูงใหญ่ ผ้าไหมชั้นดี สตรีโสภา ทุ่งกุลาสดใส งานใหญ่บุญผะเหวด” แม้จะเปลี่ยนมาเป็น “สิบเอ็ดประตูเมืองงาม เรืองนามพระสูงใหญ่ ผ้าไหมสาเกต บุญผะเหวดประเพณี มหาเจดีย์ชัยมงคล งามน่ายลบึงพลาญชัย เขตกว้างไกลทุ่งกุลา โลกลือชาข้าวหอมมะลิ” เขาก็รักร้อยเอ็ด เพราะเป็นเมืองน่าอยู่ ผู้คนน่ารัก ฟูมฟักตำนานเมือง มาวันนี้ ชายวัย 69 ปีแล้วครับ 1 ไร่ ได้แสน คือ แสนสุขใจ แสนสุขใจ แสนร่าเริง รายได้เป็นแสน คุณคงศักดิ์ บอกว่า ตนเองไม่ได้จบการศึกษาทางการเกษตร “ใจรักชอบศึกษา” การเกษตรอินทรีย์ ระบบน้ำหยด การให้น้ำแบบประหยัด ตนเ
ชันโรง หรือ ผึ้งจิ๋ว คือแมลงผสมเกสรที่มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อระบบนิเวศ เนื่องจากชันโรงไวต่อสิ่งแวดล้อมและสารเคมีกำจัดศัตรูพืช การพบชันโรงในพื้นที่จึงเป็นดัชนีชี้วัดความอุดมสมบูรณ์และความปลอดภัยของธรรมชาติรอบตัวได้เป็นอย่างดี นอกจากบทบาทผู้ช่วยธรรมชาติ ชันโรงยังเป็น “สัตว์เศรษฐกิจสร้างรายได้ครบวงจร” ที่ช่วยยกระดับผลผลิตในแปลงเกษตร ทั้งไม้ผล พืชผัก และไม้ดอก ให้ติดผลดกและมีคุณภาพดียิ่งขึ้น ที่สำคัญ ผลิตภัณฑ์จากชันโรงยังสามารถสร้างมูลค่าเพิ่มได้หลากหลายช่องทาง คุณป๋อง-พิพัฒพงษ์ ตาแก้ว เจ้าของ “จงใจฟาร์มชันโรง” ตั้งอยู่ที่ ต.หนองธง อ.ป่าบอน จ.พัทลุง เล่าถึงจุดเปลี่ยนจากเกษตรกรสวนไม้ผลสู่ผู้เชี่ยวชาญด้านชันโรงว่า เดิมทีที่บ้านทำสวนผลไม้ โดยมี “สละ” เป็นพืชสร้างรายได้หลัก แต่ช่วงหลายปีหลังประสบวิกฤตทั้งปัญหาราคาตกต่ำและโรคระบาด จึงต้องมองหาทางรอดและอาชีพเสริมเพื่อสร้างรายได้ใหม่ พี่ป๋องเริ่มเลี้ยงชันโรงมาตั้งแต่ปี 2555 แต่ในช่วงแรกเน้นเลี้ยงไว้ช่วยผสมเกสรพืชผักและไม้ผลภายในสวนเท่านั้น จนกระทั่งเมื่อพืชหลักเริ่มไม่ทำกำไร จึงหันมาศึกษาและเอาจริงเอาจังกับการเลี้ยงชันโรงสร้างรายได้ “เมื่อก่อนตลา
