การสูญเสียสัตว์เลี้ยงอันเป็นที่รัก นับเป็นช่วงเวลาที่ยากลำบากสำหรับเจ้าของสัตว์เลี้ยงหลายคน เพราะสัตว์เลี้ยงไม่ได้เป็นเพียงสัตว์ที่เลี้ยงไว้ในบ้าน แต่เปรียบเสมือนสมาชิกคนหนึ่งในครอบครัว เมื่อถึงวันที่ต้องจากลากัน การจัดการร่างสัตว์เลี้ยงหลังเสียชีวิตจึงเป็นเรื่องที่เจ้าของให้ความสำคัญไม่น้อยไปกว่าการดูแลในช่วงที่ยังมีชีวิตอยู่
ปัจจุบัน แนวคิดการจัดการร่างสัตว์เลี้ยงอย่างเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมเริ่มได้รับความสนใจมากขึ้น โดยเฉพาะการนำวัสดุจากธรรมชาติมาพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์ที่สามารถย่อยสลายและกลับคืนสู่ระบบนิเวศได้ ซึ่งนอกจากจะเป็นอีกหนึ่งทางเลือกในการอำลาสัตว์เลี้ยงแล้ว ยังเปิดโอกาสให้นำวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตรมาต่อยอดสร้างมูลค่าเพิ่มได้อีกด้วย

วันนี้ เทคโนโลยีชาวบ้าน มีโอกาสพูดคุยกับ คุณมล-ดร.จิราวรรณ คำซาว หรือที่หลายคนรู้จักกันในนามผู้ก่อตั้งกลุ่ม ‘ถิ่นนิยมเชียงดาว’ ผู้มีพื้นฐานด้านการวิจัยเชื้อราและเห็ดมาตั้งแต่ระดับปริญญาตรีจนถึงปริญญาเอก ก่อนนำองค์ความรู้ที่สั่งสมมาพัฒนานวัตกรรมโลงศพจากเส้นใยเห็ด ด้วยความตั้งใจที่จะเปลี่ยนการจากลาของสัตว์เลี้ยงให้เป็นส่วนหนึ่งของวัฏจักรธรรมชาติ พร้อมสร้างโอกาสในการเพิ่มมูลค่าวัสดุเหลือใช้จากภาคการเกษตร
จากความรักที่มีต่อ “ทองหยอด” จุดเริ่มต้นนวัตกรรมโลงศพจากเห็ด
คุณมลเล่าว่า ตนเองมีความสนใจเรื่องเห็ดและเชื้อรามาตั้งแต่สมัยเรียน โดยศึกษาวิจัยเกี่ยวกับเชื้อราอย่างต่อเนื่องจนถึงระดับปริญญาเอก ทำให้มีความรู้เกี่ยวกับคุณสมบัติและบทบาทของเห็ดราในระบบนิเวศ โดยเฉพาะกระบวนการย่อยสลายอินทรียวัตถุในธรรมชาติ
ที่ผ่านมา คนส่วนใหญ่อาจคุ้นเคยกับเห็ดในฐานะอาหาร หรือพืชเศรษฐกิจที่สามารถเพาะเลี้ยงเพื่อจำหน่ายได้ แต่สำหรับคุณมล มองว่าเห็ดและเชื้อรายังมีศักยภาพในการนำไปใช้ประโยชน์ได้อีกหลากหลายด้าน โดยเฉพาะการพัฒนาเป็นวัสดุทดแทนวัสดุสังเคราะห์
จุดเริ่มต้นสำคัญที่ทำให้คุณมลตัดสินใจนำองค์ความรู้ด้านเชื้อรามาพัฒนานวัตกรรมชิ้นนี้ กลับไม่ได้เกิดขึ้นภายในห้องปฏิบัติการ แต่เกิดจากเหตุการณ์เล็กๆ ระหว่างพาสุนัขพันธุ์ชิวาวาชื่อ “ทองหยอด” ซึ่งเป็นสุนัขของน้องชาย ออกไปเดินเล่น

ขณะนั้นทองหยอดมีอาการไม่สบาย เมื่อเดินไปได้สักพักจึงหยุดพักอยู่ใต้ต้นจามจุรี คุณมลสังเกตเห็นเห็ดที่ขึ้นอยู่บริเวณนั้น พร้อมกับเมล็ดจามจุรีที่ร่วงหล่นลงพื้นและเริ่มงอกเป็นต้นอ่อน ภาพที่เห็นทำให้คุณมลนึกถึงความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิตในธรรมชาติ และเกิดคำถามว่า “หากวันหนึ่งทองหยอดจากไป จะมีวิธีไหนที่จะทำให้ร่างกายของสัตว์เลี้ยงกลับคืนสู่ธรรมชาติ และเป็นส่วนหนึ่งของการก่อเกิดชีวิตใหม่ได้บ้าง”
จากความคิดดังกล่าว คุณมลจึงเริ่มมองหาแนวทางในการพัฒนาวัสดุที่สามารถรองรับร่างของสัตว์เลี้ยงหลังเสียชีวิต และย่อยสลายกลับคืนสู่ดินได้ โดยมีเส้นใยเห็ดเป็นองค์ประกอบสำคัญ แนวคิดนี้จึงกลายเป็นจุดเริ่มต้นของ Mycelium Coffin ซึ่งใช้เวลาวิจัยและพัฒนามาประมาณ 4 ปี โดยคุณมลได้ร่วมทำงานกับทีมวิจัยจากไบโอเทค สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) รวมถึงนักวิจัยและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เพื่อศึกษาคุณสมบัติของเส้นใยเห็ดและพัฒนาให้สามารถขึ้นรูปเป็นผลิตภัณฑ์ที่ใช้งานได้จริง สำหรับทองหยอดเอง ก็ได้มีโอกาสใช้ผลิตภัณฑ์ที่พัฒนาขึ้นก่อนจากไป ซึ่งกลายเป็นเรื่องราวสำคัญที่อยู่เบื้องหลังนวัตกรรมชิ้นนี้

รู้จัก “เส้นใยเห็ด” วัสดุธรรมชาติที่นำมาขึ้นรูปเป็นโลงศพได้
หลายคนอาจสงสัยว่า เห็ดที่มีลักษณะอ่อนนุ่มและเปราะบาง จะสามารถนำมาผลิตเป็นโลงศพที่มีความแข็งแรงและรองรับน้ำหนักได้อย่างไร คุณมลอธิบายว่า วัสดุที่นำมาใช้ไม่ได้เป็นดอกเห็ดที่เราเห็นหรือรับประทานกันทั่วไป แต่เป็น “เส้นใยเห็ด” หรือ Mycelium ซึ่งเป็นโครงข่ายเส้นใยของเชื้อราที่สามารถเจริญเติบโตและยึดเกาะวัสดุต่างๆ เข้าด้วยกันได้
สำหรับ Mycelium Coffin มีการคัดเลือกใช้ “เห็ดกระด้าง” ซึ่งเป็นเห็ดที่ไม่ได้เพาะเลี้ยงเพื่อบริโภค แต่มีคุณสมบัติของเส้นใยที่เหมาะสมต่อการนำมาพัฒนาเป็นวัสดุ โดยเฉพาะความเหนียว ความหนาแน่น และความยืดหยุ่น ซึ่งเป็นคุณสมบัติสำคัญในการผลิตโลงศพที่ต้องสามารถรองรับน้ำหนักได้
การพัฒนาวัสดุเริ่มจากการคัดเลือกสายพันธุ์เห็ดที่พบในธรรมชาติของประเทศไทย ก่อนนำมาเพาะเลี้ยงและขยายเชื้อภายในห้องปฏิบัติการ เพื่อให้ได้เส้นใยที่มีคุณสมบัติตรงตามความต้องการ จากนั้นจึงนำมาผสมกับวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตรและขึ้นรูปตามแม่พิมพ์ที่ออกแบบไว้
“เห็ดสามารถนำมาขึ้นรูปได้หลายลักษณะ ขึ้นอยู่กับว่าเราจะนำไปใช้ทำอะไร แต่สำหรับโลงศพ จำเป็นต้องรองรับน้ำหนักได้ เราจึงต้องเลือกเส้นใยที่มีความเหนียว หนาแน่น และมีความยืดหยุ่นสูง” คุณมล กล่าว
สิ่งที่น่าสนใจคือ ผลิตภัณฑ์แต่ละชิ้นอาจมีลักษณะพื้นผิวและลวดลายแตกต่างกัน เนื่องจากการเจริญเติบโตของเส้นใยเห็ดได้รับอิทธิพลจากสภาพอากาศและอุณหภูมิระหว่างการเพาะเลี้ยง จึงเป็นลักษณะเฉพาะของวัสดุที่เกิดจากกระบวนการทางชีวภาพ
เพิ่มมูลค่า “ซังข้าวโพด-เปลือกข้าวโพด” จากวัสดุเหลือทิ้ง สู่โลงศพจากเส้นใยเห็ด
อีกหนึ่งจุดเด่นของ Mycelium Coffin คือการเลือกใช้วัสดุเหลือใช้ทางการเกษตรมาเป็นส่วนประกอบหลักในการผลิต ซึ่งนอกจากจะช่วยนำทรัพยากรกลับมาใช้ประโยชน์แล้ว ยังเป็นอีกหนึ่งช่องทางที่สามารถสร้างรายได้ให้กับเกษตรกรและชุมชนได้อีกด้วย
คุณมล เล่าว่า “วัสดุที่นำมาใช้เป็นแหล่งอาหารสำหรับการเจริญเติบโตของเส้นใยเห็ด ได้แก่ เปลือกข้าวโพด ซังข้าวโพด และก้อนขี้เลื่อยเห็ดเก่า ซึ่งล้วนเป็นวัสดุที่พบได้จากการเกษตร แทนที่จะปล่อยให้วัสดุเหล่านี้กลายเป็นของเหลือทิ้ง ก็สามารถนำกลับมาใช้เป็นวัตถุดิบสำหรับการผลิตวัสดุชีวภาพที่มีมูลค่าสูงขึ้นได้”
ที่สำคัญ คุณมลยังให้ความสำคัญกับการรับซื้อวัตถุดิบจากชุมชน แม้ว่าวัสดุเหลือใช้บางประเภทอาจสามารถขอรับจากเกษตรกรโดยไม่มีค่าใช้จ่าย การรับซื้อเป็นอีกหนึ่งวิธีที่จะช่วยให้เกษตรกรมีรายได้เพิ่มขึ้นจากสิ่งที่เคยถูกมองว่าไม่มีมูลค่า การสร้างมูลค่าเพิ่มจากวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตร ไม่จำเป็นต้องเริ่มต้นจากการแปรรูปเป็นอาหารหรือปุ๋ยเพียงอย่างเดียว แต่ยังสามารถนำมาพัฒนาเป็นวัสดุสำหรับผลิตภัณฑ์รูปแบบใหม่ได้อีกมาก หากมีองค์ความรู้และเทคโนโลยีที่เหมาะสมเข้ามาช่วยต่อยอด

เปิดขั้นตอนผลิตโลงศพจากเส้นใยเห็ด ใช้เวลาเพาะเลี้ยงเพียง 5-7 วัน
สำหรับกระบวนการผลิต Mycelium Coffin มีความแตกต่างจากการผลิตวัสดุทั่วไป เนื่องจากไม่ได้อาศัยเพียงการนำวัตถุดิบมาอัดขึ้นรูป แต่เป็นการใช้เส้นใยเห็ดซึ่งเป็นสิ่งมีชีวิตให้เจริญเติบโตและยึดเกาะวัสดุภายในแม่พิมพ์จนเกิดเป็นโครงสร้างที่ต้องการ
คุณมลอธิบายขั้นตอนการผลิตว่า “เริ่มจากการเตรียมวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตร เช่น ซังข้าวโพด เปลือกข้าวโพด และก้อนขี้เลื่อยเห็ดเก่า ก่อนนำมาผสมกับเส้นใยเห็ดที่ผ่านการคัดเลือกและเพาะเลี้ยงไว้ จากนั้นนำส่วนผสมบรรจุลงในแม่พิมพ์ที่ออกแบบให้มีรูปร่างตามผลิตภัณฑ์ที่ต้องการ เมื่อบรรจุวัสดุลงในแม่พิมพ์แล้ว จะเข้าสู่กระบวนการเพาะเลี้ยง โดยต้องควบคุมอุณหภูมิและสภาพแวดล้อมให้เหมาะสม เพื่อให้เส้นใยเห็ดเจริญเติบโตและแผ่ขยายไปตามวัสดุ จนสามารถยึดเกาะกันเป็นโครงสร้างที่มีความแข็งแรง หากเส้นใยเห็ดเจริญเติบโตได้ดี จะใช้เวลาประมาณ 5-7 วัน ในขั้นตอนการเพาะเลี้ยง หลังจากนั้นต้องนำผลิตภัณฑ์ไปผ่านกระบวนการทำให้แห้ง เพื่อหยุดการเจริญเติบโตของเส้นใยเห็ด และทำให้วัสดุพร้อมสำหรับการนำไปใช้งาน”
“กระบวนการผลิตลักษณะนี้มีต้นทุนที่ต้องคำนึงถึงหลายส่วน ทั้งค่าวัตถุดิบ ค่าแม่พิมพ์ รวมถึงค่าใช้จ่ายในการดูแลและควบคุมสภาพแวดล้อม เพราะเส้นใยเห็ดเป็นสิ่งมีชีวิตที่ต้องอาศัยสภาวะเหมาะสมในการเจริญเติบโต จึงไม่สามารถผลิตด้วยวิธีเดียวกับการอัดขึ้นรูปวัสดุทั่วไปได้ทั้งหมด แม้ว่าจะใช้วัสดุเหลือใช้ทางการเกษตรเป็นวัตถุดิบหลัก แต่การพัฒนาให้กลายเป็นผลิตภัณฑ์ที่ใช้งานได้จริงยังต้องอาศัยองค์ความรู้ด้านชีววิทยา เทคโนโลยีการผลิต และการออกแบบผลิตภัณฑ์ควบคู่กันไป” คุณมล กล่าว

ย่อยสลายประมาณ 60 วัน เปลี่ยนการจากลาให้กลายเป็นสารอาหารคืนสู่ดิน
จุดเด่นที่ทำให้ Mycelium Coffin แตกต่างจากโลงศพทั่วไป คือความสามารถในการย่อยสลายทางชีวภาพ โดยคุณมลระบุว่า หลังนำผลิตภัณฑ์ไปฝังลงในดิน ตัวโลงจะใช้เวลาย่อยสลายประมาณ 60 วัน ทั้งนี้ ระยะเวลาที่เกิดขึ้นจริงอาจแตกต่างกันตามสภาพแวดล้อมและความชื้นในดิน
เมื่อโลงศพสัมผัสกับความชื้น วัสดุจากเส้นใยเห็ดและส่วนประกอบทางการเกษตรจะค่อยๆ เข้าสู่กระบวนการย่อยสลายตามธรรมชาติ นอกจากนี้ ตัววัสดุยังมีคุณสมบัติช่วยดูดซับความชื้นและของเหลวจากร่างสัตว์เลี้ยง คล้ายกับฟองน้ำ ก่อนที่วัสดุจะค่อยๆ ย่อยสลายและคืนสารอาหารกลับสู่ดิน

คุณมลอธิบายเพิ่มเติมว่า เจ้าของสัตว์เลี้ยงสามารถนำโลงศพไปฝังลงในดินและปลูกต้นไม้ไว้ด้านบนได้ โดยมีแนวคิดให้สารอาหารที่เกิดจากกระบวนการย่อยสลายหมุนเวียนกลับไปเป็นส่วนหนึ่งของการเจริญเติบโตของพืช
“การตายไม่ได้หมายถึงการสิ้นสุดของทุกสิ่ง แต่เป็นการเปลี่ยนรูปแบบของชีวิต เมื่อร่างกายของสิ่งมีชีวิตตายลง ก็สามารถกลับเข้าสู่กระบวนการทางธรรมชาติ และกลายเป็นสารอาหารให้กับสิ่งมีชีวิตอื่นได้” คุณมลอธิบายถึงแนวคิดเบื้องหลังผลิตภัณฑ์
โดยเปรียบเทียบให้เห็นภาพว่า ร่างกายของสิ่งมีชีวิตอาจเปรียบเสมือนโทรศัพท์มือถือที่วันหนึ่งย่อมหมดอายุการใช้งาน แต่สิ่งสำคัญบางอย่างยังสามารถส่งต่อไปยังสิ่งอื่นได้ เช่นเดียวกับกระบวนการธรรมชาติที่สารอาหารจากสิ่งมีชีวิตหนึ่งสามารถหมุนเวียนกลับไปเป็นประโยชน์ต่อสิ่งมีชีวิตอื่น
แนวคิดดังกล่าวจึงเป็นที่มาของคำว่า “ผู้ชุบชีวิตจากความตาย” ซึ่งสะท้อนความตั้งใจของคุณมลที่ต้องการให้การจากลาของสัตว์เลี้ยงไม่ได้จบลงเพียงการฝังร่าง แต่ยังสามารถเป็นส่วนหนึ่งของการหมุนเวียนทรัพยากรในธรรมชาติได้ อย่างไรก็ตาม ระยะเวลาย่อยสลายประมาณ 60 วันที่กล่าวถึงเป็นข้อมูลของตัวผลิตภัณฑ์ ไม่ใช่ระยะเวลาย่อยสลายทั้งหมดของร่างสัตว์เลี้ยง ซึ่งยังขึ้นอยู่กับปัจจัยด้านสภาพแวดล้อมด้วย
โลงศพจากเห็ด ราคาเริ่มต้นตัวอย่างที่ 7,000 บาท เจาะตลาดคนรักสัตว์เลี้ยง
สำหรับ Mycelium Coffin ที่คุณมลนำมาจัดแสดง มีขนาดประมาณ 30×60 เซนติเมตร ราคาจำหน่ายอยู่ที่ประมาณ 7,000 บาทต่อชิ้น โดยกลุ่มลูกค้าหลักในปัจจุบันเป็นเจ้าของสัตว์เลี้ยง โดยเฉพาะผู้เลี้ยงสุนัขและแมวที่กำลังมองหาทางเลือกในการจัดการร่างสัตว์เลี้ยงอย่างเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม
ปัจจุบัน Mycelium Coffin ยังอยู่ในช่วงพัฒนาต้นแบบและขยายกำลังการผลิต ทำให้มีข้อจำกัดด้านการผลิตและการจัดส่ง โดยเฉพาะลูกค้าที่ต้องการนำผลิตภัณฑ์ไปใช้อย่างเร่งด่วน เนื่องจากการจัดส่งจากจังหวัดเชียงใหม่อาจไม่ทันต่อความต้องการในบางกรณี ด้วยเหตุนี้ คุณมลจึงอยู่ระหว่างประสานความร่วมมือกับ สุริยา หีบศพ เพื่อพัฒนาช่องทางกระจายสินค้าและจัดเก็บสต็อกในพื้นที่ต่างๆ ให้ลูกค้าสามารถเข้าถึงผลิตภัณฑ์ได้สะดวกยิ่งขึ้น
นอกจากนี้ ยังมีแนวคิดขยายช่องทางจำหน่ายผ่านเครือข่ายที่เกี่ยวข้อง เช่น โรงพยาบาลสัตว์และตัวแทนจำหน่าย เพื่อเพิ่มโอกาสให้ผลิตภัณฑ์สามารถเข้าถึงกลุ่มผู้เลี้ยงสัตว์ได้มากขึ้นในอนาคต อีกหนึ่งข้อได้เปรียบของผลิตภัณฑ์ คือสามารถเก็บรักษาไว้ล่วงหน้าในสถานที่แห้งได้ จึงมีลูกค้าบางรายเลือกซื้อเก็บไว้ก่อน เพื่อลดข้อจำกัดเรื่องระยะเวลาการจัดส่งเมื่อจำเป็นต้องใช้งาน

วัสดุเหลือทิ้งอาจไม่ใช่ของไร้ค่า หากรู้จักนำมาต่อยอดด้วยองค์ความรู้
ก่อนจบบทสนทนา คุณมลฝากแนวคิดถึงคนรุ่นใหม่ที่สนใจนำวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตรมาพัฒนาเป็นนวัตกรรมว่า ประเทศไทยยังมีทรัพยากรอีกจำนวนมากที่รอการนำมาใช้ประโยชน์ โดยเฉพาะวัสดุเหลือใช้ที่เกษตรกรพบเห็นอยู่ในชีวิตประจำวัน ซึ่งอาจกลายเป็นวัตถุดิบสำคัญสำหรับการผลิตสินค้าในอนาคตได้
สิ่งสำคัญคือการกล้าคิด กล้าทดลอง และศึกษาคุณสมบัติของวัสดุแต่ละชนิดให้เข้าใจ ก่อนนำมาต่อยอดให้เกิดประโยชน์ในรูปแบบต่างๆ พร้อมเปิดโอกาสให้ผู้ที่มีความเชี่ยวชาญด้านอื่นเข้ามาร่วมพัฒนา
เรื่องราวของ Mycelium Coffin จึงเป็นอีกหนึ่งตัวอย่างที่สะท้อนให้เห็นว่า การเพิ่มมูลค่าวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตร ไม่จำเป็นต้องจำกัดอยู่เพียงการนำกลับมาใช้ประโยชน์ในแปลงปลูกเท่านั้น แต่ยังสามารถนำองค์ความรู้ด้านวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และนวัตกรรมเข้ามาช่วยพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์ที่ตอบโจทย์ความต้องการของผู้บริโภคยุคใหม่ได้
จากซังข้าวโพด เปลือกข้าวโพด และก้อนขี้เลื่อยเห็ดเก่า ซึ่งเดิมอาจมีมูลค่าทางเศรษฐกิจไม่สูงนัก เมื่อผ่านกระบวนการวิจัยและพัฒนา กลับสามารถกลายเป็นผลิตภัณฑ์ที่มีเอกลักษณ์และสร้างโอกาสทางธุรกิจได้
เหนือไปกว่านั้น Mycelium Coffin ยังสะท้อนแนวคิดที่ว่า การสร้างนวัตกรรมไม่จำเป็นต้องเริ่มต้นจากปัญหาใหญ่เสมอไป แต่อาจเกิดจากความรัก ความผูกพัน และความตั้งใจเล็กๆ ที่ต้องการเปลี่ยนสิ่งหนึ่งให้ดีขึ้น เช่นเดียวกับเรื่องราวของทองหยอด สุนัขตัวเล็กที่กลายเป็นแรงบันดาลใจสำคัญในการพัฒนานวัตกรรม ซึ่งเชื่อมโยงความรักที่มีต่อสัตว์เลี้ยงเข้ากับการใช้ทรัพยากรอย่างคุ้มค่าและการดูแลสิ่งแวดล้อม
สำหรับผู้ที่สนใจนวัตกรรม “Mycelium Coffin” โลงศพจากเส้นใยเห็ดสำหรับสัตว์เลี้ยง หรือต้องการสอบถามรายละเอียดเกี่ยวกับผลิตภัณฑ์ ราคา การสั่งซื้อ รวมถึงพูดคุยแลกเปลี่ยนความรู้เกี่ยวกับการนำเส้นใยเห็ดและวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตรมาต่อยอดเป็นผลิตภัณฑ์รักษ์โลก สามารถติดต่อสอบถามข้อมูลเพิ่มเติมได้ทาง Instagram : @myceliumcoffin.tinniyom หรือคลิก Mycelium Coffin เพื่อพูดคุยกับทีมผู้พัฒนาผลิตภัณฑ์ได้โดยตรง
