เชื่อว่าหลายท่านคงพอรู้จักเจ้าชันโรง ผึ้งจิ๋วแต่แจ๋วกันมาบ้างแล้ว เพราะด้วยประโยชน์และคุณสมบัติที่หลากหลาย ทั้งช่วยผสมเกสรและเพิ่มผลผลิตทางการเกษตร หรือจะเลี้ยงเป็นอาชีพเสริมและอาชีพหลักก็น่าสนใจ
นอกจากบทบาทสำคัญในการผสมเกสรแล้ว ชันโรงยังผลิตน้ำผึ้ง รวมถึงชันและพรอพอลิส ออกมาจำหน่ายสร้างรายได้ อีกทั้งยังสามารถขยายรังเพื่อจำหน่ายพันธุ์ได้อีกด้วย ทำให้อาชีพเลี้ยงชันโรงได้รับความนิยมมากขึ้นเรื่อยๆ นอกจากนี้ วงการวิจัยยังให้ความสำคัญและนำน้ำผึ้งชันโรงไปศึกษาต่อยอดเพื่อหาสารออกฤทธิ์ทางชีวภาพที่เป็นประโยชน์ต่อสุขภาพ เรียกได้ว่าเป็นอีกหนึ่งอาชีพเกษตรที่น่าจับตามองไม่น้อยเลยทีเดียว

พี่อ้น-กฤษณ์ อุ่นพิกุล เจ้าของ ฟาร์มพินพันธ์ (Farm Pin Pan) ตั้งอยู่ที่ตำบลหนองบัวบาน อำเภอหนองวัวซอ จังหวัดอุดรธานี อดีตวิศวกรไฟฟ้าที่ผันตัวสู่บทบาทเกษตรกรวัยเกษียณ โดยรับช่วงต่อและพัฒนาสวนไม้ผลดั้งเดิมของครอบครัวภรรยา ด้วยการนำชันโรงมาเลี้ยงเพื่อช่วยผสมเกสร เพิ่มผลผลิต และต่อยอดสร้างรายได้เสริม
โดยได้มีการประยุกต์ใช้ความรู้ด้านวิศวกรรมไฟฟ้าเข้ามาพัฒนาระบบการเลี้ยง จนเกิดเป็นฟาร์มชันโรงอัจฉริยะที่ใช้งบประมาณไม่สูง แต่สามารถเก็บข้อมูลสภาพแวดล้อมอย่างอุณหภูมิและความชื้นมาใช้วางแผนการจัดการได้อย่างแม่นยำ ประกอบกับการนำเทคโนโลยี AI มาช่วยออกแบบผังสวน ทำให้จัดสรรพื้นที่ขนาดจำกัดได้อย่างลงตัวและสวยงาม ช่วยให้ทำงานสะดวก และสร้างระบบนิเวศที่ดีให้เจ้าผึ้งจิ๋วเติบโตได้อย่างแข็งแรง
พี่อ้นเล่าต่อว่า แต่เดิมสวนแห่งนี้เป็นสวนเกษตรผสมผสานของครอบครัวภรรยา บนพื้นที่ 13 ไร่ โดยเน้นปลูกไม้ผลเป็นหลัก ได้แก่ ลำไย ลิ้นจี่ มะม่วง มะขาม มะพร้าว กล้วย และกระท้อน

สำหรับจุดเริ่มต้นของการเลี้ยงชันโรง เดิมทีตั้งใจเลี้ยงไว้เพื่อช่วยผสมเกสรให้พืชผักและไม้ผลในสวนเท่านั้น แต่เมื่อเลี้ยงไปสักระยะจึงเริ่มมองเห็นโอกาสในการสร้างรายได้เสริมอีกหลายช่องทาง จึงตัดสินใจศึกษาเรื่องชันโรงอย่างจริงจัง
“ยกตัวอย่างช่วงที่ลำไยออกดอก ก็จะมีผึ้งมาตอมและช่วยผสมเกสรจนติดผล แต่จุดเด่นของการเลี้ยงชันโรงในกล่องคือ นอกจากช่วยผสมเกสรแล้ว เรายังเก็บน้ำผึ้งชันโรงได้อีกด้วย แนวคิดเริ่มต้นก็มาจากตรงนี้
แต่เนื่องจากลำไย มะม่วง รวมถึงไม้ผลอื่นๆ จะออกดอกเพียงบางช่วง ไม่ได้ออกดอกตลอดทั้งปี ที่สวนจึงต้องปลูกไม้ดอกเสริมเพื่อเป็นแหล่งอาหารให้ผึ้งอย่างต่อเนื่อง ซึ่งปัจจุบันนอกจากจะได้เก็บน้ำผึ้งไว้บริโภคในครอบครัวและแบ่งขายบ้างเล็กน้อยแล้ว เรายังต่อยอดสร้างรายได้จากการขยายและจำหน่ายรังชันโรงอีกด้วย แถมบางคนที่แวะเข้ามาเยี่ยมชมฟาร์ม พอเห็นไม้ดอกสวยๆ ที่เราปลูกไว้เป็นอาหารผึ้ง ก็มักจะขอซื้อติดมือกลับไปด้วย กลายเป็นรายได้ที่ช่วยเกื้อหนุนกันไปเรื่อยๆ”
ชันโรงขนเงิน สายพันธุ์ยอดนิยม
แข็งแรง ปรับตัวง่าย ประโยชน์หลากหลาย
พี่อ้นอธิบายว่า ปัจจุบันทางฟาร์มเลี้ยงผึ้งโพรงมาเป็นเวลา 3 ปี ส่วนชันโรงเริ่มต้นเลี้ยงมาประมาณ 1 ปี ซึ่งถือเป็นผึ้งจิ๋วที่มหัศจรรย์มาก จากการศึกษาข้อมูลและงานวิจัยพบว่า ชันโรงมีนิสัยรักถิ่นฐานและไม่ทิ้งรัง อีกทั้งน้ำผึ้งชันโรงยังมีสรรพคุณทางยาสูงกว่าน้ำผึ้งทั่วไป ปัจจุบันนักวิจัยทั่วโลกกำลังให้ความสนใจศึกษา ‘น้ำตาลทรีฮาลูโลส’ (Trehalulose) ซึ่งเป็นน้ำตาลหายากที่พบในน้ำผึ้งชันโรง โดยมีค่าดัชนีน้ำตาลต่ำ ย่อยช้า และไม่ทำให้ระดับน้ำตาลในเลือดพุ่งสูงอย่างรวดเร็ว จึงเป็นความหวังใหม่สำหรับผู้ป่วยเบาหวานหรือผู้ที่ต้องควบคุมระดับน้ำตาล ทำให้ตลาดและวงการวิจัยต่างต้องการรับซื้อน้ำผึ้งชันโรงไปต่อยอดอย่างต่อเนื่อง

สำหรับสายพันธุ์ที่ฟาร์มเลือกเลี้ยงมีเพียง ‘สายพันธุ์ขนเงิน’ เพียงอย่างเดียว เนื่องจากสภาพอากาศในภาคอีสานค่อนข้างร้อนจัด จึงยังไม่ทดลองเลี้ยงสายพันธุ์อื่นอย่าง อิตาม่า (Itama) หรือ ทอราซิกา (Thoracica) ที่นิยมในภาคใต้ เพราะต้องศึกษารายละเอียดเรื่องการปรับตัวในกล่องเลี้ยงเพิ่มเติม ซึ่งหากสภาพอากาศไม่เหมาะสมอาจเลี้ยงไม่สำเร็จ
ในทางกลับกัน จุดเด่นของสายพันธุ์ขนเงินคือสามารถเลี้ยงได้ทั่วประเทศ ปรับตัวเก่ง และทนต่อสภาพอากาศร้อนแล้งของภาคอีสานได้ดี เพียงแค่ช่วยทำร่มเงาพรางแสงให้ในช่วงเดือนเมษายนที่อากาศร้อนจัด นอกนั้นแทบไม่ต้องดูแลอะไรเป็นพิเศษเลย
ในด้านผลผลิต โดยธรรมชาติชันโรงจะเก็บเกสรถึง 80 เปอร์เซ็นต์ และเก็บน้ำผึ้ง 20 เปอร์เซ็นต์ ประกอบกับพันธุ์ขนเงินมีขนาดตัวเล็ก จึงให้น้ำผึ้งต่อรังไม่มากนัก หากต้องการเน้นเก็บน้ำผึ้งจำหน่ายจำเป็นต้องเลี้ยงในปริมาณมาก แต่จุดแข็งคือ สามารถขยายรังได้รวดเร็ว หากมีแหล่งพืชอาหารที่สมบูรณ์ ใน 1 ปี สามารถขยายเพิ่มจาก 1 รัง เป็น 2 รัง และเพิ่มเป็น 4 รังได้ไม่ยาก

ปัจจุบันทางฟาร์มใช้ประโยชน์จากชันโรงได้ 2 ส่วนหลัก คือ น้ำผึ้งชันโรง และ ชัน (Propolis) ที่ผึ้งใช้สร้างถ้วยน้ำผึ้งและโครงสร้างรัง ซึ่งสามารถนำไปต่อยอดแปรรูปเป็นสเปรย์พ่นคอ ผลิตภัณฑ์เพื่อสุขภาพ หรือนำไปใช้อุดรอยรั่วเครื่องไม้เครื่องมือตามภูมิปัญญาโบราณได้อีกด้วย
เทคนิคจัดสรรพื้นที่และการเลี้ยงชันโรงยุคใหม่
ใช้ AI ออกแบบสวน ผสานวิศวกรรมไฟฟ้าวางระบบ
สำหรับการจัดสรรพื้นที่เลี้ยงชันโรงของ ฟาร์มพินพันธ์ เน้นความสะอาด เป็นระเบียบ ทำงานง่าย และสวยงาม โดยพี่อ้นนำเทคโนโลยี AI เข้ามาช่วยออกแบบผังสวน ให้สอดคล้องกับพื้นที่จริงและพฤติกรรมตามธรรมชาติของชันโรง ซึ่งมีรัศมีหากินไม่เกิน 300 เมตร จึงไม่จำเป็นต้องรื้อถอนหรือขยับขยายไม้ผลดั้งเดิมของครอบครัว เพียงแค่ตัดแต่งกิ่งให้ต้นไม้ผลิดอกตามฤดูกาลอย่างเหมาะสม

นอกจากนี้ ฟาร์มพินพันธ์ยังได้รับการรับรอง มาตรฐาน GAP เป็นฟาร์มชันโรงแห่งแรกของจังหวัดอุดรธานี โดยออกแบบโรงเรือนให้ตรงตามข้อกำหนด เช่น ตั้งอยู่ห่างจากแหล่งระบายน้ำทิ้ง ปราศจากการใช้สารเคมีในบริเวณใกล้เคียง และมีสภาพแวดล้อมที่โปร่งโล่ง อากาศถ่ายเทสะดวก เพื่อป้องกันปัญหาเชื้อราสะสมในกล่องเลี้ยง
สร้างแหล่งอาหารและน้ำให้พร้อมก่อนลงรัง เทคนิคสำคัญของทางฟาร์มคือ “สร้างแหล่งอาหารก่อนสร้างโรงเรือน” เพื่อให้ชันโรงมีอาหารกินทันทีที่ย้ายเข้ามาอยู่ ซึ่งหากแหล่งอาหารสมบูรณ์ ชันโรงจะขยายรังได้รวดเร็วและให้น้ำผึ้งมากขึ้น โดยภายในสวนได้ปลูกพืชอาหารที่ออกดอกตลอดทั้งปีและมีเกสรสูงไว้รอบๆ โรงเรือน เช่น ต้นรักแรกพบสีเหลือง ทองอุไร เก๊กฮวย ดอกเข็ม รวมถึงไม้กระถางอย่างหลิวไต้หวันและหลิวญี่ปุ่น เสริมกับไม้ผลหลักอย่างมะพร้าวและกล้วย ส่วนแหล่งน้ำสะอาดก็จัดเตรียมไว้ใกล้ๆ ทั้งอ่างบัวและน้ำที่ค้างตามกาบใบของสับปะรดสีที่ปลูกประดับไว้ใต้โรงเรือน ซึ่งเพียงพอต่อการเลี้ยงชันโรงทั้ง 90-100 รัง

โรงเรือนสองชั้นลดความร้อน ผสานระบบอัจฉริยะและฐานข้อมูลรายรัง ตัวโรงเรือนสร้างเป็นศาลาทรงจั่วขนาดกะทัดรัดจากวัสดุไม้ที่มีอยู่ในสวน โดยยกชั้นวางล่างสุดให้สูงจากพื้นประมาณ 70 เซนติเมตร ถึง 1 เมตร เพื่อป้องกันความชื้นและศัตรูธรรมชาติอย่างมด จิ้งจก และแมงมุม ปัจจุบันเลี้ยงอยู่ประมาณ 90 กล่อง และมีเทคนิคพิเศษคือการนำกระเบื้องมาวางคลุมบนกล่องเลี้ยงอีกชั้น คล้ายหลังคาบ้านสองชั้นเพื่อช่วยลดความร้อนสะสม

ยิ่งไปกว่านั้น พี่อ้นยังนำความรู้ด้านวิศวกรรมไฟฟ้ามาพัฒนาเป็น ระบบฟาร์มอัจฉริยะ โดยใช้พลังงานแสงอาทิตย์ โซลาร์เซลล์ร่วมกับเซ็นเซอร์ตรวจวัดอุณหภูมิและความชื้น หากอุณหภูมิในโรงเรือนสูงเกิน 38 องศาเซลเซียส ระบบจะแจ้งเตือน ทางฟาร์มก็จะพ่นน้ำบนหลังคาเพื่อลดความร้อน พร้อมกันนี้ยังทำ ระบบ QR Code ติดไว้ทุกกล่อง เพื่อสแกนบันทึกข้อมูลลงใน Google Forms เป็นฐานข้อมูลระยะยาว ทั้งประวัติสายพันธุ์แม่รัง จำนวนครั้งที่แยกขยาย และอัตราการเติบโต ทำให้สามารถวางแผนการจัดการฟาร์มได้อย่างแม่นยำ

เทคนิคการขยายรังและการเก็บเกี่ยวน้ำผึ้งเดือนห้า
พี่อ้นเล่าว่า การเลี้ยงชันโรงไม่ยุ่งยาก แต่ขั้นตอนที่ต้องอาศัยความประณีตคือ การแยกขยายรัง ซึ่งต้องย้ายไข่และนำชันจากรังเดิมมาทาในกล่องใหม่เพื่อสร้างฟีโรโมนและกลิ่นที่คุ้นเคย จากนั้นชันโรงจะสร้างนางพญาขึ้นมาใหม่เอง โดยจะหลีกเลี่ยงการแยกรังในช่วงฤดูฝนซึ่งเป็นช่วงขยายพันธุ์ตามธรรมชาติ
สำหรับการเก็บผลผลิต ทางฟาร์มจะเก็บน้ำผึ้งเพียงปีละ 1 ครั้ง ในช่วงฤดูร้อนราวเดือนมีนาคมถึงเมษายน หรือที่เรียกว่า “น้ำผึ้งเดือนห้า” เนื่องจากช่วงนี้น้ำผึ้งมีความชื้นต่ำ ช่วยป้องกันการเกิดเชื้อราและเก็บรักษาคุณค่าทางสารอาหารได้นาน โดยชันโรง 1 รังจะให้น้ำผึ้งไม่เกิน 300 มิลลิลิตรต่อปี ต่างจากผึ้งโพรงที่เก็บน้ำหวานและเกสรในสัดส่วน 50:50 ทำให้ได้น้ำผึ้งมากถึง 4-5 ขวด (ขวดละ 750 มิลลิลิตร) ต่อรังต่อปี
รสชาติซับซ้อนเป็นเอกลักษณ์ ต่อยอดสู่งานวิจัย ความพิเศษของน้ำผึ้งชันโรงฟาร์มพินพันธ์คือกลิ่นหอมและรสชาติเปรี้ยวอมหวานที่ซับซ้อนไม่ซ้ำกันในแต่ละปี ขึ้นอยู่กับชนิดดอกไม้ที่ผึ้งไปเก็บเกสร ประกอบกับกระบวนการบ่มตามธรรมชาติในถ้วยน้ำผึ้งที่ทำจากชันและยางไม้ยาวนานร่วมปี และนำมาบ่มต่ออีกประมาณ 45-60 วันก่อนจำหน่าย
ปัจจุบันผลผลิตส่วนหนึ่งถูกจำหน่ายให้แก่คณะอาจารย์และนักวิจัยเพื่อนำไปศึกษาต่อยอดในราคาซีซีละ 3 บาท หรือขวดละ 300 บาท ขนาด 100 มิลลิลิตร โดยปีที่ผ่านมาเก็บผลผลิตได้ประมาณ 600 ซีซี แบ่งไว้บริโภคในครอบครัว 300 ซีซี และอีกส่วนเก็บไว้ต้อนรับผู้ที่มาเยี่ยมชมสวนและทำเวิร์กช็อปได้ทดลองชิมความอร่อยจากธรรมชาติ

ถอดสูตรสร้างรายได้รอบด้าน
จากการเลี้ยงชันโรงพื้นที่จำกัด
สำหรับแผนการสร้างรายได้ของฟาร์มพินพันธ์ พี่อ้นเล่าว่า เริ่มต้นจากการนำชันโรงเข้ามาช่วยผสมเกสรเพื่อเพิ่มผลผลิตไม้ผลในสวน ก่อนจะต่อยอดมาสู่การเก็บน้ำผึ้งจำหน่าย ซึ่งปัจจุบันกลุ่มคนที่แวะเวียนมาเที่ยวชมสวนส่วนใหญ่จะเป็นผู้ที่สนใจและหลงใหลในน้ำผึ้งชันโรงอยู่แล้ว
แต่เมื่อได้เข้ามาเห็นการจัดสรรพื้นที่จริงที่ใช้เนื้อที่ไม่มาก แต่จัดสวนได้สวยงามและเป็นระเบียบ หลายคนจึงเปลี่ยนความสนใจจากแค่อยากซื้อผลผลิต มาเป็นอยากทดลองเลี้ยงดูบ้าง ทำให้ทางฟาร์มสามารถต่อยอดสร้างรายได้จากการจำหน่ายรังชันโรง (หรือรังแม่พันธุ์) ในราคารังละ 1,200 บาท รวมถึงไม้ดอกและพืชอาหารผึ้งที่ลูกค้ามักขอซื้อติดไม้ติดมือกลับไปด้วย

เท่ากับว่าปัจจุบันฟาร์มมีรายได้หมุนเวียนจากหลากหลายช่องทาง ทั้งการขายน้ำผึ้ง ขายรังแม่พันธุ์ และขายต้นไม้พืชอาหาร ซึ่งพี่อ้นมองว่า ในช่วงเริ่มต้นอย่าเพิ่งคาดหวังเรื่องตัวเงินมากเกินไป แต่ให้โฟกัสที่การลงมือทำให้ดีและได้มาตรฐาน เมื่อผลผลิตมีคุณภาพ รายได้จะตามมาเอง เพราะชันโรงเป็นสัตว์เศรษฐกิจที่สร้างมูลค่าได้แทบทุกองค์ประกอบ
ฝากถึงเกษตรกรมือใหม่ เริ่มจาก 1-2 รัง
เข้าใจธรรมชาติ แล้วค่อยขยายพันธุ์
สำหรับผู้ที่สนใจอยากเริ่มต้นเลี้ยงชันโรง พี่อ้นฝากคำแนะนำถึงเกษตรกรมือใหม่ว่า โดยพื้นฐานแล้วหน้าที่หลักของชันโรงคือการช่วยผสมเกสรให้พืชผลทางการเกษตรอยู่แล้ว ดังนั้นอาจเริ่มต้นจากการทำแปลงขนาดเล็ก งดใช้สารเคมี และปลูกพืชอาหารไว้รองรับ
ในช่วงแรกแนะนำให้ทดลองเลี้ยงเพียง 1-2 รังก่อน เพื่อสังเกตและเรียนรู้พฤติกรรมตามธรรมชาติของผึ้ง เมื่อเข้าใจวิธีการดูแลเป็นอย่างดีแล้วจึงค่อยแยกขยายพันธุ์เพิ่มทีละรังสองรัง เหมือนกับที่ฟาร์มพินพันธ์ซึ่งเริ่มต้นจากการเลี้ยงเพียง 3 รัง แล้วค่อยๆ ขยายเพิ่มเป็น 10 รัง ผลลัพธ์ที่เห็นได้ชัดคือในปีที่ผ่านมา ไม้ผลในสวนอย่างกระท้อนติดผลดกมากจนเก็บขายแทบไม่ทัน ซึ่งถือเป็นผลพลอยได้ที่คุ้มค่าจากการมีชันโรงช่วยผสมเกสร
หากท่านใดสนใจสอบถามรายละเอียดเพิ่มเติมได้ที่เพจเฟซบุ๊ก : ฟาร์มพินพันธ์ : Farm Pin Pan โทร. 099-702-2228
