ภาวะโลกรวน (Climate Change) ทำให้แมลงศัตรูพืชเพิ่มจำนวนและระบาดหนักขึ้น เพราะอุณหภูมิสูงขึ้น ทำให้แมลงเผาผลาญพลังงานเร็วขึ้น กินพืชมากขึ้น ขยายพันธุ์ได้เร็วขึ้นแล้ว ยังขยายพื้นที่ระบาดไปยังพื้นที่ที่ไม่เคยมีมาก่อน นอกจากนี้ อุณหภูมิที่สูงขึ้นยังทำให้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชสลายตัวเร็วขึ้น ลดประสิทธิภาพในการกำจัดแมลง ทำให้เกษตรกรหลายคนประสบปัญหา แมลงศัตรูพืช “ ดื้อยา-ไม่ตาย” หลังพ่นใช้สารเคมีป้องกันกำจัดในอัตราส่วนเข้มข้นเท่าเดิมหรือมากกว่าเดิม
ที่มาของ “การดื้อยา”
“การดื้อยา” หรือ การที่ศัตรูพืชต้านทานสารเคมี เกิดขึ้นได้จากการใช้สารเคมีที่ผิดวิธี หรือใช้ในอัตราที่ไม่เหมาะสม ทำให้ศัตรูพืชสร้างกลไกการต้านทานขึ้น เพื่อต้านทานสารเคมีชนิดนั้นๆ ส่งผลให้เกิดการดื้อยาในศัตรูพืชรุ่นลูกและรุ่นหลาน ทำให้สารเคมีที่เกษตรกรเคยใช้ไม่ได้ผล ไม่สามารถจำกัดแมลงได้อีกต่อไป ส่งผลกระทบต่อต้นทุนการผลิต เนื่องจากต้องพ่นสารเคมีซ้ำหรือใช้ในปริมาณที่มากขึ้น แต่ผลผลิตที่ได้กลับมีคุณภาพและปริมาณลดลง
วิธีป้องกันศัตรูพืชดื้อยา
กองส่งเสริมการอารักขาพืชและจัดการดินปุ๋ย กรมส่งเสริมการเกษตร ได้แนะนำวิธีป้องกันศัตรูพืชดื้อยาว่า ควรป้องกันกำจัดศัตรูพืชแบบผสมผสานหรือ IPM ได้แก่ ใช้วิธีกล เขตกรรม ชีววิธี หรือใช้สารเคมี เป็นต้น ซึ่งเป็นวิธีที่ส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมน้อยที่สุด และสามารถควบคุมศัตรูพืชได้อย่างยั่งยืน โดยจะต้องสำรวจประชากรของแมลงศัตรูพืชก่อนป้องกันกำจัด เพื่อเลือกใช้วิธีการที่เหมาะสมกับระดับความรุนแรงของปริมาณศัตรูพืช หากพบศัตรูพืชระบาดจำนวนมากควรใช้สารเคมีในอัตราตามคำแนะนำของฉลาก ไม่เพิ่มหรือลดอัตราสารเคมีเอง เพราะจะเป็นสาเหตุให้ศัตรูพืชดื้อยามากยิ่งขึ้น
นอกจากนี้ ควรพ่นสารเคมีในช่วงเวลาที่เหมาะสม เช่น ช่วงแมลงอ่อนแอ ช่วงตัวอ่อนของศัตรูพืชหรือระยะหนอน และไม่พ่นสารเคมีกลุ่มเดิมซ้ำอย่างต่อเนื่อง แต่ควรพ่นสารเคมีแบบหมุนเวียน โดยพ่นสารเคมีแบบสลับกลุ่มสารตามกลไกการทำลายหรือการออกฤทธิ์ที่แตกต่างกัน เช่น สลับกลุ่มสารเคมีที่มีผลกระทบกับระบบประสาทและระบบกล้ามเนื้อ กลุ่มที่ยับยั้งขบวนการเจริญเติบโต หรือกลุ่มที่มีผลกับระบบทางเดินอาหารส่วนกลาง เป็นต้น โดยสังเกตตัวเลขกลุ่มสารเคมีบนฉลาก
สารป้องกันกำจัดศัตรูพืชแบ่งได้ 36 กลุ่ม
สารป้องกันกำจัดศัตรูพืชตามกลไกการออกฤทธิ์แบ่งออกเป็น 36 กลุ่ม เช่น สารกลุ่มยับยั้งเอนไซม์อะเซทิลโคลินเอสเทอเรสที่ออกฤทธิ์ต่อระบบประสาท ได้แก่ สารคาร์บาเมท สารออร์แกโนฟอสเฟต เป็นต้น สารกลุ่มที่ปรับการทำงานของช่องโซเดียม ซึ่งสารกลุ่มนี้ออกฤทธิ์ได้รวดเร็วทำให้แมลงตายทันทีเมื่อแมลงได้รับสาร หรือเรียกอาการตายทันทีนี้ว่า knockdown ได้แก่ สารไพรีทริน สารไพรีทรอยด์ สารดีดีที และสารเมท็อกซีคลอร์ เป็นต้น
และสารกลุ่มที่เป็นตัวยับยั้งการขนส่งอิเล็กตรอนที่คอมเพล็กซ์ 4 ในไมโตคอนเดรีย สารกลุ่มนี้ช่วยยับยั้งกระบวนการผลิตพลังงานในรูป ATP ทำให้แมลงตายเนื่องจากขาดพลังงาน ได้แก่ สารฟอสไฟด์ สารไซยาไนด์ เป็นต้น
ตัวอย่างการออกแบบการใช้สารป้องกันกำจัดศัตรูพืชแบบหมุนเวียนกลุ่มกลไกการออกฤทธิ์ เพื่อลดปัญหาความต้านทานของศัตรูพืช ต้องเข้าใจถึงหลักการใช้สารแบบหมุนเวียนอย่างแม่นยำ คือการใช้สารกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง ในช่วงเวลาใดเวลาหนึ่ง เช่น ช่วงเวลา 1 ชั่วอายุขัยของแมลง ใช้สารกลุ่มใดกลุ่มหนึ่งไม่เกิน 3 ครั้ง โดยพิจารณาสารที่มีประสิทธิภาพระดับต่างๆ โดยดูจากเปอร์เซ็นต์ประสิทธิภาพ และพิจารณาจากข้อมูลความยาวนานในการป้องกันกำจัด และในครั้งถัดไปให้หลีกเลี่ยงการใช้สารกลุ่มเดิมที่ใช้ในช่วงเวลาแรก ไม่ควรสลับกลุ่มสารทุกครั้งที่พ่นสาร
หากจำเป็นต้องใช้สารแบบผสมเพื่อให้สามารถกำจัดแมลงที่ต้านทานได้มีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น ควรผสมสารกลุ่มที่มีกลไกการออกฤทธิ์แตกต่างกันคือ ควรใช้สารกลุ่มยับยั้งเอนไซม์ ผสมกับสารกลุ่มที่ปรับการทำงานของช่องโซเดียม แต่ไม่ควรใช้สารจำนวน 2 สารในกลุ่มยับยั้งเอนไซม์เหมือนกันมาผสมเข้าด้วยกันเพราะจะทำให้ศัตรูพืชปรับตัวต่อต้านและดื้อยาได้นั่นเอง
ปัญหาปลาหมอคางดำ สร้างความปวดหัวให้แก่ชาวประมงอย่างมากเพราะเป็นสัตว์ต่างถิ่นที่ปรับตัวได้เก่ง สามารถอยู่ได้ในแหล่งน้ำทุกประเภท สามารถแพร่พันธุ์ได้อย่างรวดเร็ว กำจัดเท่าไหร่ก็ไม่หมดไม่สิ้น ในรายการ เปลี่ยนมุมคิด สถานีโทรทัศน์รัฐสภา วันที่ 25 พฤษภาคม 2569 เวลา 20.15 น.คุณธวัช สุระบาล ประธานคณะกรรมาธิการการเกษตรและสหกรณ์ วุฒิสภา กล่าวตอนหนึ่งว่า ปัญหาปลาหมอคางดำไม่ควร “หาคนผิด” เพราะมีหลายปัจจัยไม่รู้ว่ามาจากอะไร กรณีปัญหาการลักลอบนำเข้าสัตว์ต่างถิ่นรวมทั้งประเด็นความรับผิดชอบคงต้องรอฟังข้อเท็จจริงจากกระบวนการศาล ทุกวันนี้ หลายพื้นที่ประสบปัญหาเรื่องคุณภาพน้ำอยู่แล้ว จำเป็นต้องจัดการทั้งระบบนิเวศ ไม่ใช่มองแค่ปัญหาปัญหาหมอคางดำเพียงอย่างเดียว ปัญหาเฉพาะหน้าที่ต้องเร่งเดินหน้าจัดการก็คือ ช่วยเหลือเกษตรกรที่ได้รับผลกระทบ รวมทั้งควบคุมการแพร่ระบาด ลดประชากรปลา ผ่านโมเดล “จับ-ลด-ใช้ประโยชน์” พร้อมเปลี่ยนมุมมอง หมอคางดำ จากวายร้ายเป็นทรัพยากร ที่สามารถ นำไปใช้ประโยชน์ได้หลากหลายทั้ง อาหารคน อาหารสัตว์ อาหารพืช ปลาป่น วัตถุดิบเลี้ยงปูขาว และสินค้าโอท็อป เพื่อสร้างห่วงโซ่เศรษฐกิจใหม่ให้ชุมชน
ในวันที่โลกกำลังเผชิญวิกฤตสภาพภูมิอากาศ ทั้งภัยแล้ง อุณหภูมิสูง ดินเสื่อม และต้นทุนการผลิตที่พุ่งสูงขึ้น การทำเกษตรจึงยากกว่าที่เคย โดยเฉพาะปัญหาราคาปุ๋ยและคุณภาพดินที่ถดถอยต่อเนื่อง จนเกษตรกรจำนวนมากต้องลงทุนเพิ่ม แต่ผลผลิตกลับไม่เพิ่มตาม “ไบโอชาร์” จึงถูกมองว่าเป็นหนึ่งในทางรอดสำคัญของภาคเกษตรยุคใหม่ เพราะไม่ใช่เพียงถ่านธรรมดา แต่คือคาร์บอนจากชีวมวลพืชที่มีโครงสร้างรูพรุนสูง ช่วยฟื้นฟูดินถึงระดับโครงสร้างพื้นฐาน ทำให้ดินร่วนซุย อุ้มน้ำได้ดี ลดการสูญเสียธาตุอาหาร และช่วยให้จุลินทรีย์ที่มีประโยชน์เติบโตได้มากขึ้น และสิ่งที่น่าสนใจคือ เกษตรกรสามารถผลิตไบโอชาร์ใช้เองได้จากเศษวัสดุในไร่นา ไม่ว่าจะเป็นฟางข้าว ใบอ้อย กิ่งไม้ ซังข้าวโพด หรือเศษพืชจากสวนผลไม้ เพราะพืชทุกชนิดล้วนมีคาร์บอนเป็นองค์ประกอบ เมื่อนำมาเผาภายใต้สภาวะออกซิเจนจำกัด ก็จะได้ไบโอชาร์ที่สามารถนำกลับไปฟื้นดินในแปลงของตัวเองได้อีกครั้ง คุณประสาน สุขสุทธิ์ อดีตหัวหน้ากลุ่มอารักขาพืช สำนักงานเกษตรจังหวัดสระแก้ว และเจ้าของสวนไผ่โป๋ยแจ่ม สระแก้ว ได้ให้มุมมองในเรื่องของไบโอชาร์ไว้ว่า แม้ไบโอชาร์จะไม่ใช่ยาวิเศษที่แก้ได้ทุกปัญหาในทั
“ถั่วแระญี่ปุ่น” คือถั่วเหลืองฝักสด เป็นพืชล้มลุก มีทรงพุ่ม ผลเป็นฝัก มีลักษณะทรงแบน ยาวรี โค้งงอเล็กน้อย มีขนอ่อนๆ ฝักมีสีเขียว ฝักจะนูนขึ้น มีเมล็ดโตเรียงกันอยู่ข้างใน เมล็ดไม่แก่ไม่อ่อนเกินไป เมล็ดสีเขียว มีรสชาติหวานมันกว่าเมล็ดใหญ่กว่า นุ่มกว่า มีถิ่นกำเนิดในประเทศญี่ปุ่น ต่อมาได้มีปลูกกันมากในหลายประเทศทั่วโลก ญี่ปุ่น จีน และเกาหลี มีประวัติการบริโภคถั่วเหลืองในระยะฝักไม่อ่อนและไม่แก่เกินไป ชาวญี่ปุ่นนิยมรับประทานถั่วแระเป็นกับแกล้มเบียร์ หรืออาหารว่างเกือบทุกครัวเรือน จึงมีการพัฒนาปรับปรุงพันธุ์ถั่วเหลืองให้มีฝักและเมล็ดใหญ่กว่าถั่วเหลืองธรรมดา 2 เท่า เมล็ดนุ่ม รสชาติหวานมัน ทั้งนี้ เพื่อประโยชน์สำหรับบริโภคฝักสดเพียงอย่างเดียว และมีความพยายามปลูกถั่วแระส่งตลาดตลอดทั้งปี ซึ่งความต้องการบริโภคถั่วแระญี่ปุ่น หรือถั่วเหลืองฝักสด (Vegetable Soybean) ของชาวญี่ปุ่น ประมาณปีละ 150,000 ตัน แต่สามารถผลิตภายในประเทศได้เพียง 100,000-110,000 ตัน จึงต้องนำเข้าจากต่างประเทศ ถั่วแระญี่ปุ่นเป็นพืชโปรตีนสูง (ถั่วแระญี่ปุ่น มีโปรตีน 12.7% ถั่วฝักยาว มีโปรตีน 2.4%) รสชาติอร่อย สามารถนำไปประกอบอาหา
หลายคนมีความฝันอยากเป็นนายตัวเอง ที่ไม่ต้องทำงานประจำไปจนถึงวัยเกษียณ ไม่ต้องเป็นลูกจ้างใคร มีเวลาอิสระ หนึ่งในนั้นเขาประสบความสำเร็จจาก ‘ธุรกิจการเกษตร’ ที่ เริ่มต้นจากศูนย์ โดยอดีตเขาเป็นหนุ่มวิศวะที่กลับมาพลิกโฉมพื้นที่ 2 ไร่ของตัวเอง ด้วยแนวคิด ‘ผู้ประกอบการในการทำเกษตร’ ที่จะสร้างรายได้จากพื้นที่ตรงนี้ยังไงให้คุ้มค่าที่สุด คุณพันธ์-คำพันธ์ แก้วมา เจ้าของ สองไร่ สโลว์ไลฟ์ ฟาร์ม จุดเริ่มต้นมาจากอยากมีธุรกิจที่เป็นของตัวเอง คุณพันธ์มีความคิดแรกเริ่มว่า ตนเองมีที่ดินแต่เป็นต้นทุนพื้นฐาน แต่จะทำอย่างไงให้ก่อเกิดรายได้ จึงกลายเป็นจุดเริ่มต้นที่กลับไปพัฒนาที่ดินและผันตัวทำเกษตรตามแนวคิดเกษตรทฤษฎีใหม่ ที่มีการจัดสรรพื้นที่แบ่งเป็น 4 ส่วน โดยส่วนที่หนึ่งเป็นบ่อกักเก็บน้ำ 30 เปอร์เซ็นต์ ปลูกข้าว 30 เปอร์เซ็นต์ ปลูกพืชเลี้ยงสัตว์ 30 เปอร์เซ็นต์ และที่อยู่อาศัย 10 เปอร์เซ็นต์ ใน 1 พื้นที่ จุดเริ่มต้นของ “สองไร่ สโลว์ไลฟ์ ฟาร์ม” คุณพันธ์ เล่าว่า “ผมมองตัวผมเป็นผู้ประกอบการ โดยเอาแนวคิดของผู้ประกอบการมาใช้ ผมไม่ได้เป็นเกษตรกรแต่อาชีพที่ทำอิงมาจากเกษตรกร โดยผมคิดเหมือนคนญี่ปุ่นเวลาที่ทำเกษตร ป
