ปลานิล

จากกรณีที่สื่อมวลชน นำเสนอข่าวว่า เกษตรกรวังกุ้งคลองด่าน จังหวัดสมุทรปราการ พาผู้สื่อข่าวเข้าไปทอดแหจับปลาในบ่อเลี้ยง ปรากฏว่าพบปลาที่มีลักษณะผสมกันระหว่าง ปลาหมอคางดำ กับปลานิล คือ ลักษณะเหมือนปลานิลแต่ที่คางมีสีดำ ซึ่งแตกต่างจากปลานิลทั่วไป ที่มีลักษณะตัวอ้วนกลม คางไม่มีสีดำ จึงตั้งข้อสังเกตสงสัยว่าจะมีการกลายพันธุ์เป็น “ปลานิลคางดำ” หรือไม่ ถ้าหากกลายพันธุ์จริง จะมีผลกระทบกับเกษตรกรอย่างไร จึงอยากให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องลงพื้นที่มานำตัวอย่างไปวิจัยจะได้หาแนวทางป้องกันแก้ไขนั้น นายบัญชา สุขแก้ว อธิบดีกรมประมง ชี้แจงว่า ปลานิล หรือ Nile tilapia (Oreochromis niloticus) ส่วนปลาหมอคางดำ หรือ Blackchin tilapia (Sarotherodon melanotheron) เป็นปลาที่อยู่คนละสกุล (genus) ซึ่งลักษณะภายนอกที่แตกต่างกันอย่างชัดเจน คือปลานิลจะมีแก้มและตัวสีคล้ายกัน หางมนและมีลายเส้น ส่วนปลาหมอคางดำ ใต้คางจะมีจุดสีดำ หางเว้าและไม่มีลวดลาย อีกทั้งพฤติกรรมการฟักไข่และดูแลลูกปลาก็มีความแตกต่างกันด้วย โดยในปลานิล ปลาเพศเมียมีพฤติกรรมดูแลไข่และตัวอ่อน ส่วนในปลาหมอคางดำ ปลาเพศผู้มีพฤติกรรมดูแลไข่และตัวอ่อน ซึ่งความแตกต

ปลานิล (Oreochromis niloticus) เป็นปลาน้ำจืดที่มีความสำคัญทางเศรษฐกิจชนิดหนึ่ง และได้รับความนิยมในการบริโภคเป็นอย่างมากทั้งในประเทศไทยและยังมีความต้องการของตลาดโลกสูง เนื่องจากมีรสชาติดี เนื้อมีสีขาว สามารถนำมาปรุงอาหารได้หลายรูปแบบ จึงทำให้เป็นที่ต้องการของประชาชน แต่ปัญหาที่พบในการเลี้ยงปลานิลเชิงพาณิชย์ คือ ปัญหาต้นทุนการผลิตสูง ขีดความสามารถในการแข่งขันกับตลาดโลกต่ำ ซึ่งสาเหตุส่วนใหญ่มาจากการจัดการการเลี้ยงที่ไม่เหมาะสมและการใช้ปัจจัยในการเลี้ยงไม่เหมาะสม จึงได้นำแนวทางปฏิบัติการลดต้นทุนการผลิตปลานิลเพื่อให้เกษตรกรเลือกไปใช้อย่างเหมาะสมกับศักยภาพของเกษตรกรอย่างมีประสิทธิภาพต่อไป ซึ่งก่อนที่จะไปถึงเทคนิคการเลี้ยงปลานิลลดต้นทุน เกษตรกรผู้เลี้ยงปลานิลควรทราบถึงปัญหาหลักๆ ก่อนว่า ทำไมต้องลดต้นทุนการเลี้ยงปลานิล 1. เนื่องจากการเลี้ยงปลานิลของเกษตรกรค่อนข้างมีต้นทุนสูง ทำให้กำไรลดลง บางรายประสบปัญหาการขาดทุน หรือไม่สามารถดำเนินกิจการต่อได้ 2. เพื่อต้องการลดต้นทุนการผลิตลง เพิ่มโอกาสในการแข่งขันในการส่งออกสู่ตลาดต่างประเทศ 3. มีการนำเข้าปลานิลจากต่างประเทศเพื่อแปรรูปส่งออกเพิ่มขึ้น เนื่อง

“ปลานิล” เป็นสัตว์น้ำเศรษฐกิจสำคัญของเชียงราย มีพื้นที่หลายแห่งเลี้ยงปลานิล แต่แหล่งผลิตใหญ่ที่สุดอยู่ที่อำเภอพาน เนื่องจากมีระบบชลประทานแม่ลาว ชาวบ้านตำบลศรีดอนชัย อำเภอเทิง ใช้วิธีเลี้ยงปลานิลแบบต้นทุนต่ำแนวอินทรีย์ช่วยให้มีคุณภาพ ปลอดภัย พร้อมแปรรูปสร้างมูลค่า ส่งขายตลาดสุขภาพ ขุดบ่อสร้างแหล่งน้ำทำเกษตรกรรม แล้วใช้เลี้ยงปลาและสัตว์น้ำหลายชนิด คุณพิชญาภา ณรงค์ชัย ประธานกลุ่มเลี้ยงปลานิลถิ่นล้านนาสู่สากล ตำบลศรีดอนชัย อำเภอเทิง จังหวัดเชียงราย เล่าว่า จุดเริ่มต้นมาจากการที่ชาวบ้านในชุมชนประสบปัญหาน้ำเพื่อใช้ทำเกษตรกรรมไม่เพียงพอจึงร่วมกันขุดบ่อของแต่ละบ้านเอง มีขนาดเล็ก-ใหญ่ ตั้งแต่ 3 งาน ไปจน 1 ไร่ หลังจากใช้ประโยชน์แล้วก็นำปลาไปเลี้ยงในบ่อเพื่อใช้บริโภคก่อน ต่อมาได้พัฒนาวิธีเลี้ยงจนมีคุณภาพ เป็นที่ต้องการของตลาด จึงรวมกลุ่มกันเลี้ยงเป็นอาชีพเพื่อเป็นรายได้ จากเริ่มที่จำนวน 6 บ่อ จนถึงวันนี้มีจำนวน 130 บ่อ ปลาที่เลี้ยงเป็นชนิดกินพืช อย่างปลานิล ปลาตะเพียน โดยไปซื้อพันธุ์ปลามาจากอำเภอต่างๆ รวมถึงที่ศูนย์เพาะพันธุ์ปลาด้วย แล้วเริ่มเลี้ยงกันจนถึงวันนี้เป็นเวลากว่า 4 ปี ใช้พืชผักเป็นอาหา

คุณจำนงค์ บุญเลิศ ปราชญ์ปลานิลแห่งบ้านป่ากว๋าว อำเภอพาน จังหวัดเชียงราย จบเพียง ป.4 แต่มีความรู้ความเชี่ยวชาญด้านการเพาะพันธุ์ปลานิล คิดค้นเทคนิค และอุปกรณ์ในการเลี้ยงปลานิลได้อย่างน่าทึ่ง ทำให้ได้รับการยกย่องให้เป็นเกษตรกรดีเด่นแห่งชาติ และรางวัลเกียรติยศอีกมากมาย “เริ่มทำฟาร์มเพาะเลี้ยงปลานิลมาตั้งแต่ปี 2522 โดยเริ่มต้นจากการทำบ่อเลี้ยงปลานิลขนาดเล็ก ไปพร้อมกับการเรียนรู้จากประสบการณ์ของผู้รู้ในท้องถิ่น อ่านจากในตำรา ลองผิดลองถูกมาหลายครั้งจนเกิดเป็นองค์ความรู้ สามารถนำความรู้และประสบการณ์ที่สั่งสมมายาวนาน นำมาใช้ได้อย่างมีประสิทธิภาพและขยายรูปแบบการเพาะเลี้ยงเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง” ตามปกติแล้วรูปร่างลักษณะภายนอกของปลานิลตัวผู้และตัวเมียจะมีลักษณะคล้ายคลึงกันมาก แต่จะสังเกตได้โดยการดูอวัยวะเพศที่บริเวณใกล้กับช่องทวาร ตัวผู้จะมีอวัยวะเพศลักษณะเรียวยื่นออกมา ส่วนตัวเมียจะมีลักษณะเป็นรูค่อนข้างใหญ่และกลม ขนาดของปลาที่ดูลักษณะเพศได้ชัดเจนนั้น ต้องมีขนาดยาวตั้งแต่ 10 เซนติเมตรขึ้นไป ในกรณีที่ปลามีขนาดโตเต็มที่แล้วนั้น อาจจะสังเกตเพศได้ด้วยการดูสีที่ลำตัว เพราะปลาตัวผู้จะมีสีเข้มตรงบริเวณ

ปลานิล เป็นสัตว์น้ำเศรษฐกิจที่ตลาดยังนิยมบริโภค เพราะนอกจากจะนำมาประกอบอาหารได้หลายเมนูแล้ว ยังสามารถทำการแปรรูปได้อีกด้วย ซึ่งการเลี้ยงปลานิลเชิงเป็นการค้าจะนิยมใช้ปลาที่ผ่านการแปลงเพศเป็นตัวผู้เป็นหลัก เพราะเวลาเลี้ยงจะมีอัตราการแลกเนื้อมากกว่าปลานิลที่เป็นเพศเมีย ลูกพันธุ์ปลานิลแปลงเพศจึงเป็นสิ่งสำคัญของการเลี้ยงปลาทางธุรกิจสำหรับเกษตรกร ถ้ามีลูกพันธุ์ปลาที่ดี น้ำดี และอาหารที่ให้เปอร์เซ็นต์การแลกเนื้อสูง ก็จะช่วยให้การเลี้ยงปลานิลมีผลกำไรและเป็นอาชีพที่ยั่งยืนได้ไม่ยาก คุณจิรทีปต์ คงทอง เกษตรกรเพาะพันธุ์ปลานิล เจ้าของ เจ๊ตาพันธุ์ปลา ตั้งอยู่บ้านเลขที่ 6/1 หมู่ที่ 4 ตำบลหนองตีนก อำเภอบ้านโพธิ์ จังหวัดฉะเชิงเทรา เป็นอีกหนึ่งแหล่งเพาะพันธุ์ปลานิลที่มีคุณภาพ โดยการเพาะพันธุ์แห่งนี้ดำเนินการมาตั้งแต่รุ่นคุณแม่ ต่อมาเขาได้มารับช่วงต่อทางธุรกิจจึงมีการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง ทำให้ลูกพันธุ์ปลาเป็นที่รู้จักและตลาดมีความต้องการ เพราะด้วยประสบการณ์ที่สั่งสมชื่อเสียงมากว่า 20 ปี คุณจิรทีปต์ เล่าให้ฟังว่า ช่วงแรกครอบครัวของเขาทำการเลี้ยงปลานิลเป็นปลาเนื้อเพื่อส่งจำหน่าย ต่อมาปลามีการขยายพันธุ์เองตา

ปลานิล มีนิสัยหากินตามพื้นบ่อที่อาศัยอยู่ และคลุกเคล้าขุดบ่อตื้นๆ ที่พื้นก้นบ่อส่งผลให้กลิ่นโคลนซึมซับเข้าไปในตัวปลาเมื่อถึงวัยที่ต้องจับส่งขายตลาด ทั้งนี้ วิธีลดกลิ่นสาบโคลนในตัวปลานิลที่เกษตรกรใช้กันอยู่ คือ ก่อนส่งจำหน่าย ให้นำปลามาเลี้ยงในบ่อซีเมนต์ หรือเลี้ยงในกระชังในแหล่งน้ำสะอาด แล้วให้อาหารเม็ด เป็นเวลา 3-5 วัน จะทำให้กลิ่นสาบโคลนหายไป กรณีดังกล่าว แม้ว่าจะทำให้ต้นทุนการผลิตเพิ่มขึ้นก็ตาม แต่ถ้าหากเลี้ยงปลาให้ได้ขนาดและคุณภาพตามที่ตลาดต้องการแล้วละก็ ลูกค้าคงไม่ว่ากระไร ขอให้คุณปฏิบัติตามคำแนะนำข้างต้น ผมมั่นใจว่า ปัญหาดังกล่าวย่อมหมดไปอย่างแน่นอนครับ เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรก เมื่อวันพุธที่ 2 พฤศจิกายน พ.ศ. 2559

การรวมกลุ่มเพื่อสร้างความเข้มแข็งให้กับเกษตรกรในชุมชน เป็นสิ่งที่เกษตรกรในพื้นที่บ้านห้วยใหญ่ ตำบลอ่าวตง อำเภอวังวิเศษ จังหวัดตรัง หันมาให้ความสำคัญ และสิ่งนี้ช่วยสร้างความเข้มแข็งให้กลุ่มและชุมชน ทั้งยังเป็นศูนย์กลางในการแลกเปลี่ยนเรียนรู้และแก้ปัญหาให้กับสมาชิกในชุมชนได้เป็นอย่างดี คุณบุญรอด บุญช่วย ประธานวิสาหกิจชุมชนกลุ่มทำการเกษตรบ้านห้วยใหญ่อ่าวตง เล่าว่า อดีตที่ผ่านมาเกษตรกรส่วนใหญ่ของชุมชน ประกอบอาชีพทำสวนยางพาราและปาล์มน้ำมันเป็นหลัก แต่ด้วยราคายางพาราและปาล์มน้ำมันมีความไม่แน่นอน ส่งผลกระทบต่อรายได้ของสมาชิกในชุมชน ตนเองและกรรมการหมู่บ้านจึงมีแนวความคิดที่จะส่งเสริมให้สมาชิกประกอบอาชีพเสริมเพื่อให้มีรายได้ที่มั่นคงมากขึ้น อีกทั้งบ้านห้วยใหญ่มีทรัพยากรธรรมชาติที่มีความเหมาะสมสำหรับการเลี้ยงปลา ได้แก่ อ่างเก็บน้ำหลุมพอลาย ซึ่งมีพื้นที่ผิวน้ำประมาณ 28 ไร่ ซึ่งถือเป็นต้นทุนด้านแหล่งน้ำที่มีความอุดมสมบูรณ์ สำนักงานเกษตรอำเภอวังวิเศษ จังหวัดตรัง ได้เข้าไปส่งเสริมและถ่ายทอดความรู้ด้านการรวมกลุ่ม ส่งผลให้สมาชิกในชุมชนเกิดการรวมหุ้นกันเพื่อเลี้ยงปลาในกระชังและเข้าร่วมเป็นสมาชิกของวิสา

ณ บริเวณลานโพธิ์ กรมประมง เขตจตุจักร กรุงเทพมหานคร นายจรัลธาดา กรรณสูต องคมนตรี ให้เกียรติเป็นประธานในพิธีน้อมรำลึกในพระมหากรุณาธิคุณของพระบาทสมเด็จ มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ซึ่งกรมประมงกำหนดจัดขึ้นภายในงาน “ปลานิลของพ่อ หล่อเลี้ยงชีวี” เนื่องในโอกาสครบรอบที่ทรงพระราชทานปลานิลให้เป็นอาหารโปรตีนแก่ปวงชนชาวไทย โดยมีข้าราชการกรมประมง กลุ่มองค์กรนักเรียน นิสิต นักศึกษา และประชาชนทั่วไป สนใจร่วมงานกว่า 400 คน นายเฉลิมชัย สุวรรณรักษ์ อธิบดีกรมประมง กล่าวว่า ด้วยวันที่ 17 มีนาคม 2509 พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ได้ทรงพระราชทานพันธุ์ปลานิลจำนวน 10,000 ตัว ที่เลี้ยงไว้จากบ่อปลาสวนจิตรลดาให้แก่กรมประมงนำไปเพาะเลี้ยงและขยายพันธุ์ที่สถานีประมงต่าง ๆ ทั่วประเทศ เพื่อแจกจ่ายให้แก่ราษฎร โดยพันธุ์ปลานิลดังกล่าวเป็นปลาที่พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ได้รับมาจากสมเด็จพระจักรพรรดิอากิฮิโต ในขณะที่พระองค์ยังดำรงพระอิสริยยศมกุฎราชกุมาร แห่งประเทศญี่ปุ่น ซึ่งได้น้อมถวายพันธุ์ปลานิล จำนวน 50 ตัว เมื่อวันที่ 25 มีนาคม 2508 นับ

การทำประมงในเรื่องของการเลี้ยงปลาเป็นการค้านั้น เกษตรกรได้ให้ความสำคัญในเรื่องของการลดต้นทุนเป็นอย่างมาก เพราะผลกำไรจะได้มากหรือน้อยนั้น ขึ้นอยู่ที่กระบวนการจัดการว่าจะเลี้ยงอย่างไรให้มีต้นทุนที่ลดลง การเลี้ยงปลานิลก็เช่นกันมีเกษตรกรให้ความสนใจในเรื่องของการเลี้ยงแบบประหยัดต้นทุน นอกจากปลานิลจะได้คุณภาพแล้ว ไซซ์ขนาดยังได้ตรงตามที่ตลาดต้องการอีกด้วย คุณวีรยุทธ คล้ายสุวรรณ์ หรือ คุณอาร์ฟ อยู่บ้านเลขที่ 252 หมู่ที่ 12 ตำบลคลองด่าน อำเภอบางบ่อ จังหวัดสมุทรปราการ ได้มารับช่วงต่อในเรื่องของการเลี้ยงปลาจากครอบครัว โดยเขาได้ประหยัดต้นทุนในเรื่องของอาหาร จึงทำให้การลดต้นทุนต่ำลง และมีผลกำไรเพิ่มขึ้น ทำเป็นอาชีพที่มั่นคงมาถึงปัจจุบัน คุณอาร์ฟ เล่าว่า เดิมทีการเลี้ยงปลาเนื้อเป็นการค้าทำมาตั้งแต่สมัยคุณพ่อคุณแม่ของเขาแล้ว แต่สมัยก่อนนั้นการเลี้ยงยังไม่ได้ผลกำไรมากนัก เพราะมีการเลี้ยงที่เป็นวิธีการเดิมๆ เมื่อเขาตกลงปลงใจที่จะดำเนินการต่อ จึงได้ขอครอบครัวมาทำการเลี้ยงในแบบวิธีของเขา 1 บ่อ ทดลองเลี้ยงโดยใช้อาหารลดต้นทุน ผลปรากฏว่าประสบผลสำเร็จ และขยายการเลี้ยงออกไปเรื่อยๆ จนครอบครัวไว้วางใจให้ทำทั้งห

เมื่อครั้งที่ลงใต้สุดแดนสยามไปที่อำเภอเบตง จังหวัดยะลา ในใจคือไกลสุดไกล แต่เมื่อไปแล้วใจบอกเลยว่า คุ้มที่ได้มาเยือนอำเภอเบตงแห่งนี้ เพราะมีหลายสิ่งที่น่าสนใจ น่าติดตาม น่าศึกษา และอีกหลายๆ ประการที่บรรยายออกมาได้ไม่หมด ว่าเหตุผลใดที่ควรมายังอำเภอนี้ พื้นที่อำเภอเบตง มีลักษณะเป็นหัวหอกยื่นเข้าไปในประเทศมาเลเซีย ตั้งอยู่ในแนวเทือกเขาสันกาลาคีรี ด้วยภูมิประเทศของอำเภอเบตงส่วนใหญ่เป็นภูเขาสูง จึงทำให้เบตงมีอากาศดีและมีหมอกตลอดปี ข้อดีส่วนนี้นี่เอง ที่ทำให้พื้นที่อำเภอเบตง มีเรื่องของการทำเกษตรกรรมที่มีลักษณะพิเศษ คุณศักดิ์ศรี สง่าราศรี ชายหนุ่มวัยเหมาะแก่การทำงานหนัก เจ้าของสวนทุเรียนมูซังคิง และผลไม้อีกหลายชนิดในพื้นที่อำเภอเบตง นัดพบกับ “เทคโนโลยีชาวบ้าน” เพื่อให้ข้อมูลเกี่ยวกับการเลี้ยงปลานิลในสายน้ำไหล ที่คุณศักดิ์ศรีช่วยกันกับคุณพ่อ เพื่อทำเป็นรายได้เสริมกึ่งรายได้หลัก ที่ต้องบอกเช่นนี้ เพราะเริ่มแรก การเลี้ยงปลานิล เป็นแนวคิดที่ต้องการใช้เวลาที่เหลือสร้างรายได้เสริม แต่เมื่อดำเนินมาได้สักระยะ รายได้เสริมที่คาดการณ์ไว้ กลับกลายเป็นรายได้หลักที่ดีตัวหนึ่ง “ผมเริ่มเลี้ยงปลานิล เมื่อ 12-