อุตสาหกรรมกุ้งไทยกำลังเผชิญความท้าทายรอบด้าน ทั้งปัญหาโรคระบาดเรื้อรัง ต้นทุนการเลี้ยงที่สูงขึ้น ความไม่แน่นอนของตลาดส่งออก และล่าสุดคืออุทกภัยครั้งใหญ่ที่สร้างความเสียหายต่อฟาร์มเลี้ยงกุ้งในหลายพื้นที่ของประเทศ ส่งผลให้สถานการณ์ที่เปราะบางอยู่แล้ว ยิ่งทวีความรุนแรงมากขึ้น
พื้นที่ภาคตะวันออกซึ่งเป็นแหล่งผลิตกุ้งสำคัญ คิดเป็นราว 20% ของพื้นที่เลี้ยงกุ้งทั้งหมดของประเทศ ได้รับผลกระทบจากน้ำท่วมอย่างหนัก หลายฟาร์มไม่สามารถรับมือได้ทัน ขณะที่พื้นที่ภาคใต้ยังอยู่ระหว่างการฟื้นตัวจากอุทกภัยก่อนหน้า ส่วนภาคกลางยังคงเผชิญความเสี่ยงจากมวลน้ำที่ไหลลงมาจากภาคเหนือ ทำให้ภาพรวมการผลิตกุ้งของประเทศเต็มไปด้วยความไม่แน่นอน การจะพลิกฟื้นไปถึงเป้าหมายจึงดูเลือนราง
น้ำท่วมเสียหายเฉียด 2 หมื่นล้าน
ล่าสุดนายสมประสงค์ เนตรทิพย์ นายกสมาคมกุ้งตะวันออกไทย พร้อมพันธมิตร นายบรรจง นิสภวาณิชย์ ประธานสมาพันธ์การเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำไทย และที่ปรึกษาสมาคมกุ้งไทยและคณะ แถลงข่าวประเมินความเสียหายเบื้องต้น จากน้ำท่วมจังหวัดฉะเชิงเทรา ปราจีนบุรี ชลบุรี ระยอง และสมุทรปราการ ไว้ที่ 16,500-22,000 ล้านบาท ซึ่งสอดคล้องกับข้อมูลกรมประมง ล่าสุดเมื่อวันที่ 14 ต.ค.69 ระบุว่ามูลค่าความเสียหาย 17,503 ล้านบาท โดยมีเกษตรกรได้รับผลกระทบ 18,774 ราย พื้นที่เพาะเลี้ยงเสียหาย 140,092 ไร่ ความเสียหายครั้งนี้ ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงจำนวนกุ้งที่ตายหรือหลุดออกจากบ่อ แต่น้ำท่วมยังส่งผลต่อคุณภาพน้ำ ระบบไฟฟ้า และอุปกรณ์การเลี้ยงจำนวนมาก บ่อเลี้ยงหลายแห่งต้องใช้เวลาฟื้นฟูก่อนจะสามารถกลับมาเริ่มการเลี้ยงรอบใหม่ได้
น้ำท่วมปัจจัยลบทุบซ้ำ EMS โรคกุ้ง
ยิ่งไปกว่านั้นปัญหาน้ำท่วมเป็นเพียงวิกฤตล่าสุดที่เข้ามาซ้ำเติมอุตสาหกรรมกุ้งไทยที่ต้องเผชิญปัญหาโรคระบาดมายาวนาน จากโรคตายด่วน (EMS) นับตั้งแต่ปี 2554 ต่อเนื่องถึงโรคตัวแดงดวงขาวและโรคขี้ขาว ซึ่งยังคงเป็นความเสี่ยงสำคัญของผู้เลี้ยงกุ้ง ทำให้ผลผลิตกุ้งไทยลดลงอย่างมีนัยสำคัญ จาก 600,000 ตันต่อปี เหลือเพียงราว 250,000 ตันต่อปี ความสามารถในการแข่งขันของไทยก็ลดลงเมื่อเทียบกับประเทศคู่แข่งในภูมิภาค
ความท้าทายในการควบคุมโรค จำเป็นต้องอาศัยการจัดการฟาร์มที่มีประสิทธิภาพ ทั้งด้านคุณภาพน้ำ ลูกพันธุ์ การเฝ้าระวัง และการใช้ความรู้ทางวิทยาศาสตร์ แต่เมื่อเกิดน้ำท่วม ระบบการจัดการทั้งหมดก็ได้รับผลกระทบ ทำให้การฟื้นฟูฟาร์มไม่ใช่เพียงการสูบน้ำออกจากบ่อเท่านั้น แต่ต้องตรวจสอบความพร้อมของระบบทั้งหมดก่อนเริ่มการเลี้ยงใหม่ เพื่อป้องกันการเกิดความเสียหายซ้ำ
ตลาดส่งออกทรุด กดทับราคากุ้ง
นอกจากปัญหาด้านการผลิตแล้ว อุตสาหกรรมกุ้งไทยยังเผชิญ “แรงกดดันจากตลาดส่งออก” หลังมาเลเซียประกาศระงับการนำเข้ากุ้งไทย 5 สายพันธุ์ ได้แก่ กุ้งลายเสือ กุ้งแชบ๊วย กุ้งขาวแวนนาไม กุ้งกุลาดำ และกุ้งน้ำเงิน ตั้งแต่วันที่ 1 มิถุนายน 2569 มาตรการดังกล่าวส่งผลกระทบต่อการส่งออก โดยปริมาณการนำเข้ากุ้งไทยของมาเลเซียในเดือนมิถุนายนลดลงถึง 81% เมื่อเทียบกับช่วงเดียวกันของปีก่อน ขณะที่เดือนกรกฎาคมและสิงหาคมลดลง 40% และ 22% ตามลำดับ
เมื่อช่องทางการส่งออกสะดุด ผู้ประกอบการจำเป็นต้องเร่งหาตลาดใหม่รองรับผลผลิต ขณะที่กุ้งบางส่วนอาจไหลกลับเข้าสู่ตลาดภายในประเทศมากขึ้น ส่งผลให้ราคาหน้าฟาร์มเผชิญแรงกดดัน โดยเฉพาะในช่วงที่ผลผลิตออกสู่ตลาดพร้อมกัน สถานการณ์ดังกล่าวทำให้เกษตรกรต้องเผชิญทางเลือกที่ยากลำบาก ระหว่างการขายกุ้งในราคาที่อาจไม่คุ้มทุน หรือการเลี้ยงต่อซึ่งต้องแบกรับต้นทุนอาหารสัตว์ ค่าไฟฟ้า และความเสี่ยงจากโรคระบาดที่เพิ่มขึ้น โดยอาจจะเรียกได้ว่าวิกฤตครั้งนี้ เป็น “วิกฤตเชิงระบบที่เชื่อมโยงกันทั้งห่วงโซ่การผลิต ตั้งแต่ฟาร์ม ผู้ผลิตลูกพันธุ์ โรงงานแปรรูป ผู้ส่งออก ไปจนถึงแรงงานในภาคอุตสาหกรรม”
วอนรัฐปรับหลักเกณฑ์ช่วยเกษตรกร
ในด้านการบรรเทาความเดือดร้อนจากอุทกภัย สมาคมเสนอให้ภาครัฐปรับปรุงหลักเกณฑ์การเยียวยาให้สอดคล้องกับสภาพความเสียหายจริงมากขึ้น โดยเสนอให้ลดข้อจำกัดด้านเอกสาร ลดปัญหาจากเงื่อนไขทะเบียนเกษตรกร ขยายเพดานพื้นที่ที่ได้รับการชดเชย และเร่งรัดกระบวนการอนุมัติเงินช่วยเหลือให้ถึงมือเกษตรกรภายใน 15-30 วันหลังเกิดเหตุ
ข้อเสนอดังกล่าวสะท้อนความต้องการสำคัญของผู้เลี้ยงกุ้งที่ต้องการเงินทุนหมุนเวียนอย่างเร่งด่วน เพื่อฟื้นฟูฟาร์มและกลับเข้าสู่กระบวนการผลิตได้โดยเร็ว นอกจากนี้ ยังมีการระดมความช่วยเหลือผ่านกองทุนฟื้นฟูเกษตรกร เพื่อสนับสนุนลูกพันธุ์กุ้งและปัจจัยการผลิต รวมถึงการเชิญชวนภาคเอกชนเข้ามามีส่วนร่วมในการช่วยเหลือผู้ประสบภัย อีกหนึ่งแนวทางที่อยู่ระหว่างการผลักดันคือความร่วมมือกับสถาบันการศึกษาอาชีวศึกษาและวิทยาลัยเทคนิคในการจัดตั้งศูนย์ซ่อมฟื้นฟูอุปกรณ์ที่เสียหายจากน้ำท่วม เพื่อช่วยลดต้นทุนและระยะเวลาในการฟื้นฟูฟาร์ม
กรมประมง มีงบช่วยเหลือน้อย
ด้านนายมานพ หนุนสอน รองอธิบดีกรมประมง เปิดเผยว่า มูลค่าความเสียหายจากการประเมินของกรมฯ เบื้องต้น 17,503 ล้านบาท ขณะที่วงเงินช่วยเหลือคงเหลือ 561.46 ล้านบาท ซึ่งเกษตรกรต้องปฏิบัติตามหลักเกณฑ์ตามมาตรการปี 2569 กำหนดอัตราชดเชยเบื้องต้น 3 ประเภท ได้แก่ การเลี้ยงกุ้งก้ามกราม กุ้งทะเล หรือหอยทะเล ช่วยเหลือไร่ละ 12,350 บาท ไม่เกิน 5 ไร่ต่อราย การเลี้ยงปลาและสัตว์น้ำอื่นในบ่อดิน นาข้าว หรือร่องสวน ช่วยเหลือไร่ละ 4,890 บาท ไม่เกิน 5 ไร่ต่อราย และการเลี้ยงสัตว์น้ำในกระชังหรือบ่อซีเมนต์ ช่วยเหลือตารางเมตรละ 390 บาท ไม่เกิน 80 ตารางเมตรต่อราย
โดยเกษตรกรต้องขึ้นทะเบียนหรือปรับปรุงทะเบียนเกษตรกรกับกรมประมงก่อนเกิดภัย และอยู่ในพื้นที่ที่ประกาศเขตให้ความช่วยเหลือผู้ประสบภัยพิบัติกรณีฉุกเฉิน หน่วยงานที่เกี่ยวข้องต้องดำเนินการช่วยเหลือให้แล้วเสร็จภายใน 90 วัน
บทเรียนจากน้ำท่วมครั้งนี้จึงไม่ใช่เพียงภัยธรรมชาติ แต่เป็นบททดสอบสำคัญของระบบช่วยเหลือเกษตรกรและศักยภาพในการฟื้นฟูอุตสาหกรรมกุ้งไทยทั้งระบบ หากแก้ไขเพียงปัญหาเฉพาะหน้า โดยไม่ลดความเปราะบางด้านโรคและตลาด อุตสาหกรรมก็อาจเผชิญวิกฤตลักษณะเดิมซ้ำอีกในอนาคต ในทางกลับกันหากรัฐสามารถแก้ไขและพัฒนาระบบเฝ้าระวังโรคที่เข้มแข็ง ดูแลต้นทุนการผลิตเชิงโครงสร้าง ฟื้นฟูตลาดส่งออกควบคู่กับการกระจายความเสี่ยงไปยังตลาดส่งออกใหม่ ก็จะช่วยให้อุตสาหกรรมกุ้งไทยมีโอกาสกลับมาเติบโตได้อย่างยั่งยืนได้
จากพืชยอดฮิตของมาดากัสการ์ สู่พืชเศรษฐกิจใหม่ที่น่าจับตาในไทย ปัจจุบันการปลูกวานิลลาไม่ได้จำกัดอยู่แค่พื้นที่อากาศเย็นทางภาคเหนือเท่านั้น แต่เริ่มขยายวงกว้างไปทั้งภาคอีสาน ภาคใต้ และภาคกลาง ซึ่งพิสูจน์แล้วว่าสามารถให้ผลผลิตได้ดีไม่แพ้กัน ถือเป็นโอกาสทองของคนปลูก เพราะอุตสาหกรรมอาหารในประเทศยังต้องการวัตถุดิบตัวนี้อีกมาก อย่างไรก็ตาม สิ่งที่คนปลูกต้องเน้นย้ำคือ “คุณภาพ” เพราะในตลาดวานิลลา ผลผลิตที่ได้มาตรฐานเท่านั้นถึงจะไปต่อได้อย่างยั่งยืน คุณอ้อ-สาวิตตรี สระทองเทียน เจ้าของ The Vanilla House แห่งอำเภอกำแพงแสน จังหวัดนครปฐม นักพัฒนาสูตรอาหารที่มองเห็นโอกาสการเติบโตของวานิลลาจากประสบการณ์ในสายงานที่คลุกคลีมานาน จึงตัดสินใจพลิกพื้นที่ข้างบ้านเพียง 1 งาน มาทดลองปลูกวานิลลาด้วยตัวเอง เพื่อศึกษาเรียนรู้ตั้งแต่วิธีการปลูกไปจนถึงการเก็บเกี่ยว โดยมีเป้าหมายในการนำผลผลิตมาต่อยอดใช้กับอาชีพนักพัฒนาสูตรอาหาร และพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์จากวานิลลาเพื่อสร้างรายได้ในอนาคต คุณอ้อเล่าว่า เส้นทางการปลูกวานิลลาของเธอ ไม่ได้เริ่มจากการทำเกษตรเป็นอาชีพหลัก แต่เกิดจากความตั้งใจเล็กๆ ที่อยากสร้างพื้นที่สีเขียวภายใ
การทำเกษตรให้ประสบความสำเร็จ ไม่ได้ขึ้นอยู่กับการเลือกเลี้ยง หรือปลูกสิ่งที่มีราคาดีในตลาดเพียงอย่างเดียว แต่ต้องเริ่มจากการทำความเข้าใจธรรมชาติ และค้นหาว่าสภาพแวดล้อมแบบใดเหมาะสมกับสิ่งที่เราต้องการเลี้ยงหรือปลูก เพราะเมื่อเข้าใจความต้องการของสิ่งมีชีวิต และเลือกใช้ทรัพยากรที่มีอยู่ได้อย่างเหมาะสม ก็อาจกลายเป็นจุดเริ่มต้นของการสร้างอาชีพและมูลค่าเพิ่มทางการเกษตรได้ เช่นเดียวกับการเลี้ยง “ชันโรง” บน “เกาะช้าง” จังหวัดตราด ที่ได้นำความอุดมสมบูรณ์ของผืนป่ามาเป็นส่วนสำคัญ ในการพัฒนาการเลี้ยงแมลงผสมเกสรชนิดนี้ให้เติบโตตามธรรมชาติ คุณต้น – ขจรพงศ์ ชูปัญญานนท์ เจ้าของนิรามิสสุข เกษตรกรจังหวัดตราด เป็นอีกหนึ่งท่านที่นำประสบการณ์จากการทำสวนผลไม้มาต่อยอดสู่การเลี้ยงชันโรง โดยเริ่มจากการทดลองเลี้ยงหลายสายพันธุ์ ก่อนจะสังเกตเห็นความเปลี่ยนแปลงของรังและเรียนรู้ว่า แม้ชันโรงจะเป็นแมลงที่มีประโยชน์ต่อการเกษตร แต่การนำมาเลี้ยงให้ประสบความสำเร็จ จำเป็นต้องคำนึงถึงความเหมาะสมของสภาพแวดล้อมด้วย ประสบการณ์ครั้งนั้นทำให้คุณต้นเริ่มมองหาพื้นที่ใหม่ จนพบว่าผืนป่าบนเกาะช้าง อาจเป็นคำตอบสำคัญของการเลี้ยงชันโร
กรมส่งเสริมการเกษตร ผนึกกำลังคณะเกษตร มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ลงพื้นที่ติดตามสถานการณ์อุทกภัย รับฟังปัญหาเกษตรกร พร้อมถ่ายทอดความรู้ “กู้พืช หยุดโรค ฟื้นราก หลังน้ำลด” ผ่าน Facebook Live กรมส่งเสริมการเกษตร มุ่งให้เจ้าหน้าที่และเกษตรกรนำองค์ความรู้จากผู้เชี่ยวชาญไปใช้ฟื้นฟูพืช ดิน และรากพืชอย่างถูกวิธี ลดความเสียหายจากโรคและศัตรูพืชหลังน้ำลด และช่วยให้เกษตรกรกลับมาประกอบอาชีพได้โดยเร็ว นายรพีทัศน์ อุ่นจิตตพันธ์ รองอธิบดีกรมส่งเสริมการเกษตร กล่าวว่า สำหรับสถานการณ์อุทกภัยตั้งแต่วันที่ 1 กันยายน – 7 ตุลาคม 2569 ส่งผลกระทบต่อพื้นที่การเกษตรใน 50 จังหวัด มีเกษตรกรคาดว่าจะได้รับความเสียหายประมาณ 170,000 ราย และมีพื้นที่คาดว่าเสียหายรวมประมาณ 1.81 ล้านไร่ แบ่งเป็นนาข้าวประมาณ 1.38 ล้านไร่ พืชไร่และพืชผักประมาณ 303,000 ไร่ และไม้ผลไม้ยืนต้นประมาณ 29,878 ไร่ กรมส่งเสริมการเกษตรจึงติดตามสถานการณ์และความคืบหน้าการสำรวจความเสียหาย การช่วยเหลือเยียวยา และการฟื้นฟูพื้นที่การเกษตรอย่างใกล้ชิด เพื่อให้เกษตรกรได้รับความช่วยเหลืออย่างต่อเนื่อง เพราะการที่น้ำลดไม่ได้หมายความว่าปัญหาจะสิ้นสุดซึ่งพืชที่ผ่า
โครงการพัฒนาน้ำบาดาลเพื่อการเกษตรแปลงใหญ่ พื้นที่ 500 ไร่ บ้านเขาหินตั้ง หมู่ที่ 2 ตำบลสมเด็จเจริญ อำเภอหนองปรือ จังหวัดกาญจนบุรี ภายใต้การสนับสนุนกรมทรัพยากรน้ำบาดาล กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (ทส.) ทำให้ชีวิตชาวบ้านดีขึ้น มีรายได้ตลอดปี ส่งพืชสวนครัวทั้งพริกขี้หนูสวน ผักชี ขึ้นฉ่าย ไปตลาดไท ตลาดสี่มุมเมือง ตลาดราชบุรี นายสันติ ใจชื้น ชาวบ้านบ้านเขาหินตั้ง หมู่ที่ 2 กล่าวว่า ในพื้นที่บ้านเขาหินตั้ง หมู่ที่ 2 เดิมขาดแคลนน้ำมาก อาศัยแต่น้ำฝน แต่อย่างไรก็ตามในพื้นที่มีลักษณะเป็นหลุบเขาขนาบซ้ายขวา พอลมมาพัดเอาเมฆฝนไปตกที่อื่นหมด ทำให้ไม่ค่อยมีน้ำ แม้จะมีการทำฝนเทียม แต่ก็ไปตกในพื้นที่อื่น พอกรมทรัพยากรน้ำบาดาลมาทำโครงการ ในปี 2564 ทำให้ชาวบ้านมีความหวัง ที่สำคัญเมื่อมีน้ำ ชาวบ้านสามารถกำหนดได้ว่าเมื่อเพาะปลูกพืช จะได้รับผลตอบแทนในอัตราที่แน่นอน เพราะมีน้ำ ต่างจากเมื่อครั้งที่ยังไม่มีการทำโครงการ ชาวบ้านเมื่อไม่มีน้ำก็ขาดความมั่นใจในการทำการเกษตร ทำไปก็มีแต่หนี้ เมื่อมีโครงการขึ้นมาทำให้ชีวิตชาวบ้านดีขึ้นจากหน้ามือเป็นหลังมือและจะดียิ่งขึ้นไปอีก เพราะทำแล้วได้ตามที่คิด เพราะมีน้
