“การพัฒนาระบบการเลี้ยงทำให้ประสิทธิภาพการผลิต ผลผลิตต่อไร่ของกุ้งขาวต่อฟาร์มในจ.ฉะเชิงเทราอยู่ที่ 800 – 1,500 ก.ก. และมีบางฟาร์มที่พัฒนาการเลี้ยงสามารถเพิ่มผลผลิต ไปถึง 2 ตัน โดยภาพรวมทั้งจังหวัดมีประมาณเดือนละประมาณ 2,000 ตัน หรือปีละ 24,000 ตัน ซึ่งอาจจะเรียกได้ว่า กุ้งเป็นสินค้าหลักอย่างหนึ่งของจังหวัดฉะเชิงเทรา ถ้าวัดความเป็นท็อป กุ้งขาวน่าจะเป็น 1 เลย สร้างรายได้ที่ดี และก็เร็วด้วย” คนึง คมขำ ประมงจังหวัดฉะเชิงเทรา เล่าในถึงสถานการณ์การเลี้ยงกุ้งในปัจจุบัน
คุณคนึง คมขำ ได้ถ่ายทอดประสบการณ์ในช่วง 3 ปี หลังจากเข้ามารับตำแหน่ง “ประมงจังหวัดฉะเชิงเทรา” ให้ฟังว่า ในช่วง 3 ปีที่ผ่านมา พื้นที่เลี้ยงกุ้งในฉะเชิงเทรา ทรงตัวอยู่ที่ประมาณ 55,000 ไร่ ทั้งจังหวัด เดิมเกษตรกรรายย่อยผู้เลี้ยงกุ้ง ประสบปัญหาเรื่องต้นทุนการเลี้ยงสูงขึ้น ทำให้เกษตรกรรายย่อยที่จะอยู่ได้ จะต้องมีทุนมากพอที่จะเลี้ยง และดูแล
ขยายความ “ต้นทุน” ที่เพิ่มขึ้น
ปัญหาต้นทุนที่เพิ่มขึ้น สาเหตุหลักมาจากค่าพลังงาน วัตถุดิบและปัจจัยการผลิตต่างๆ เพราะการเลี้ยงปัจจุบัน ต้องมีการใช้จุลินทรีย์บำบัด ตั้งแต่วันแรกที่เราปล่อย ทั้งคลุกอาหารให้กิน มีความจำเป็นที่ต้องใช้ต้นทุนที่สูงขึ้น เฉลี่ยต้นทุนต่อกิโลน่าจะประมาณ ใกล้เคียง 100 บาท ยังไม่รวมค่าแรงตัวเอง
ในส่วนของความเร็วรอบของการเลี้ยงอาจจะมาเสริมให้เกษตรกรซึ่งแต่เดิมมีความมเร็วรอบในการเลี้ยงได้ 3 รอบครึ่ง – 4 รอบต่อปี แต่ตอนหลังปรับเปลี่ยนมาใช้สายพันธุ์กุ้งต้านทานโรค โดยเฉพาะโรคประจำถิ่น คือ โรคขี้ขาว ซึ่งจะใช้เวลาเลี้ยงต่อรอบนานขึ้น ประมาณสักครึ่งเดือน จึงทำให้เลี้ยงได้ 3 รอบต่อปี จำนวนรอบลดลง รายได้ลดลง
อีกด้านหนึ่ง ปัจจัยเรื่องราคาขายมีผลต่อการเลี้ยงอย่างมาก ตอนนี้ราคากุ้งไม่แรงเหมือนเดิม เช่น ขนาด 50 ตัว/กก. ราคา 160 – 170 บาท จากสมัยก่อนเคยขายได้ราคา 200 – 300 บาท เมื่อราคาที่ไม่จูงใจ ถ้าหากขายได้ 250-300 บาท คงเป็นราคาที่จูงใจให้เกษตรกรเลี้ยงมากขึ้น
สถานการณ์ปลาหมอคางดำในพื้นที่
“ที่ในบ่อเลี้ยงกุ้งไม่เจอปัญหาปลาหมอคางดำ แต่ในพื้นที่ของจังหวัดฉะเชิงเทรามีพบปลาหมอคางดำใน 4-5 อำเภอ คือ อำเภอเมือง,บางปะกง, บ้านโพธิ์, บางคล้า และคลองเขื่อน เจอในร่องน้ำ ในน้ำธรรมชาติที่เป็นพื้นที่ชุ่มน้ำรกๆ น้ำนิ่งในคลองเล็ก คลองซอย แต่ในแม่น้ำบางปะกงไม่เจอ เพราะน้ำเชี่ยว และลึก”
คุณคนึงย้ำว่า “ปัจจัยความท้าทายคือเรื่องต้นทุนเยอะกว่า ถ้าเทียบกับปัญหาปลาหมอคางดำไม่มีเลยที่ฉะเชิงเทรา”
จากปัจจัยเสี่ยงทั้งหมดจึงมีส่วนทำให้ ฟาร์มกุ้งเกิดการแปรผันจากรายย่อยทุนน้อยเข้าสู่การทำฟาร์มขนาดใหญ่ และช่วยให้มีการพัฒนา “ระบบการเลี้ยงที่มีความทันสมัยขึ้น” และมีระบบป้องกันดีขึ้น มีความพิถีพิถัน มีความละเอียดมากยิ่งขึ้น
ยกระดับการพัฒนาฟาร์ม
ผู้เลี้ยงกุ้งใน จ.ฉะเชิงเทรา ส่วนใหญ่ใช้วิธีเลี้ยงแบบพัฒนาโครงสร้างฟาร์ม จะมีปรับให้มีบ่อพักน้ำ และบ่อเลี้ยงกุ้ง มีการนำน้ำเข้าบ่อ เราจะมีการกรอง 2 ชั้น คือ กรองน้ำเข้าบ่อพักก่อน เพื่อปรับปรุงคุณภาพน้ำ 2-3 วัน ไปจนถึง 1 สัปดาห์ เสร็จแล้วก่อนจะนำน้ำเข้าบ่อเลี้ยง ก็จะมีการกรองอีกชั้นหนึ่ง ตั้งแต่นท่อทางเข้า แล้วก็ปลายท่อ สามารถกรองได้ทั้งตัวแล้วก็ทั้งไข่ปลา ไม่มีการปล่อยน้ำเข้าบ่อเลี้ยงเลย ยิ่งเมื่อเป็นเกษตรกรรายใหญ่ ได้ลงทุนการป้องกัน จากเดิมเป็นบ่อดินเปลือย ก็จะเป็นบ่อที่ปูด้วยพลาสติก PE บางฟาร์มเป็นบ่อลักษณะเป็น “มุ้ง” ป้องกันนก และปู แบบพิถีพิถันมากขึ้น
“นอกจากนี้ ฉะเชิงเทราโชคดีว่าเราเป็นเมืองปลากะพงขาว ในแม่น้ำบางปะกงจะมีปลากะพงขาวเยอะมาก และมีปลาหางกิ่ว ตระกูลปลา ม้า ซึ่งเป็นปลานักล่าที่กินสัตว์น้ำ ก็ช่วยกำจัดปลาหมอคางดำไปในตัว”
ส่วนอีกเรื่อง คือ การใช้ประโยชน์จากปลาหมอคางดำที่จับได้ เราพบว่า ชาวบ้านในพื้นที่มีการจับปลาหมอคางดำนำไปประกอบอาหารบริโภคเป็นประจำ เราจึงมองว่าสถานการณ์นี้ทางฉะเชิงเทราไม่มีผลกระทบจากปลาหมอคางดำ
บทบาทของภาครัฐในการส่งเสริมเกษตรกร
คุณคนึงยอมรับว่าภาครัฐเองก็ยังสนองตอบต่อความต้องการของเกษตรกรยังไม่ถึงเท่าที่ควร เพราะมีงานหลายด้านและงบประมาณน้อยนิด ทั้งที่ในส่วนของประมงก็ต้องทำหน้าที่เหมือนกับสัตวแพทย์ของกรมปศุสัตว์ คือ เข้าไปดูแล้วก็ตรวจสอบวินิจฉัยโรคอะไรเสร็จแล้ว ก็ต้องมีปัจจัยให้เค้าด้วย ให้คำแนะนำ ไม่ใช่ว่าเราควบคุมอย่างเดียว ห้ามใช้สารเคมีที่ห้ามใช้ในการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ แต่ในการส่งเสริมการต่อยอดอาจจะยังไม่เพียงพอ
ส่วนแนวทางการพัฒนายกระดับฟาร์มกุ้งในอนาคต เขาบอกว่า การส่งเสริมเกษตรกรผลิตกุ้งแบบคาร์บอนต่ำ ซึ่งได้เริ่มมีการดำเนินการอยู่บ้างแต่ยังไม่มากนัก เพราะการผลิตกุ้งคาร์บอนต่ำ อาจต้องเป็นเกษตรกรที่ประสบความสำเร็จและมีทุนมีปัจจัยพอสมควรอยู่แล้ว เพราะหากต้องมีการลงทุนปรับปรุงบ่อ เกษตรกรรายย่อยน่าจะทำได้ลำบาก ดังนั้น ภาครัฐจะต้องมีการสนับสนุนในเรื่องของการเข้าถึงแหล่งเงินทุนในการพัฒนาการเลี้ยงระบบคาร์บอนต่ำให้มากกว่านี้ โดยอาจจะเชื่อมโยงแหล่งเงินทุนให้ ไม่ใช่ให้เฉพาะเรื่องความรู้อย่างเดียว
ปัญหาปลาหมอคางดำ สร้างความปวดหัวให้แก่ชาวประมงอย่างมากเพราะเป็นสัตว์ต่างถิ่นที่ปรับตัวได้เก่ง สามารถอยู่ได้ในแหล่งน้ำทุกประเภท สามารถแพร่พันธุ์ได้อย่างรวดเร็ว กำจัดเท่าไหร่ก็ไม่หมดไม่สิ้น ในรายการ เปลี่ยนมุมคิด สถานีโทรทัศน์รัฐสภา วันที่ 25 พฤษภาคม 2569 เวลา 20.15 น.คุณธวัช สุระบาล ประธานคณะกรรมาธิการการเกษตรและสหกรณ์ วุฒิสภา กล่าวตอนหนึ่งว่า ปัญหาปลาหมอคางดำไม่ควร “หาคนผิด” เพราะมีหลายปัจจัยไม่รู้ว่ามาจากอะไร กรณีปัญหาการลักลอบนำเข้าสัตว์ต่างถิ่นรวมทั้งประเด็นความรับผิดชอบคงต้องรอฟังข้อเท็จจริงจากกระบวนการศาล ทุกวันนี้ หลายพื้นที่ประสบปัญหาเรื่องคุณภาพน้ำอยู่แล้ว จำเป็นต้องจัดการทั้งระบบนิเวศ ไม่ใช่มองแค่ปัญหาปัญหาหมอคางดำเพียงอย่างเดียว ปัญหาเฉพาะหน้าที่ต้องเร่งเดินหน้าจัดการก็คือ ช่วยเหลือเกษตรกรที่ได้รับผลกระทบ รวมทั้งควบคุมการแพร่ระบาด ลดประชากรปลา ผ่านโมเดล “จับ-ลด-ใช้ประโยชน์” พร้อมเปลี่ยนมุมมอง หมอคางดำ จากวายร้ายเป็นทรัพยากร ที่สามารถ นำไปใช้ประโยชน์ได้หลากหลายทั้ง อาหารคน อาหารสัตว์ อาหารพืช ปลาป่น วัตถุดิบเลี้ยงปูขาว และสินค้าโอท็อป เพื่อสร้างห่วงโซ่เศรษฐกิจใหม่ให้ชุมชน
ในวันที่โลกกำลังเผชิญวิกฤตสภาพภูมิอากาศ ทั้งภัยแล้ง อุณหภูมิสูง ดินเสื่อม และต้นทุนการผลิตที่พุ่งสูงขึ้น การทำเกษตรจึงยากกว่าที่เคย โดยเฉพาะปัญหาราคาปุ๋ยและคุณภาพดินที่ถดถอยต่อเนื่อง จนเกษตรกรจำนวนมากต้องลงทุนเพิ่ม แต่ผลผลิตกลับไม่เพิ่มตาม “ไบโอชาร์” จึงถูกมองว่าเป็นหนึ่งในทางรอดสำคัญของภาคเกษตรยุคใหม่ เพราะไม่ใช่เพียงถ่านธรรมดา แต่คือคาร์บอนจากชีวมวลพืชที่มีโครงสร้างรูพรุนสูง ช่วยฟื้นฟูดินถึงระดับโครงสร้างพื้นฐาน ทำให้ดินร่วนซุย อุ้มน้ำได้ดี ลดการสูญเสียธาตุอาหาร และช่วยให้จุลินทรีย์ที่มีประโยชน์เติบโตได้มากขึ้น และสิ่งที่น่าสนใจคือ เกษตรกรสามารถผลิตไบโอชาร์ใช้เองได้จากเศษวัสดุในไร่นา ไม่ว่าจะเป็นฟางข้าว ใบอ้อย กิ่งไม้ ซังข้าวโพด หรือเศษพืชจากสวนผลไม้ เพราะพืชทุกชนิดล้วนมีคาร์บอนเป็นองค์ประกอบ เมื่อนำมาเผาภายใต้สภาวะออกซิเจนจำกัด ก็จะได้ไบโอชาร์ที่สามารถนำกลับไปฟื้นดินในแปลงของตัวเองได้อีกครั้ง คุณประสาน สุขสุทธิ์ อดีตหัวหน้ากลุ่มอารักขาพืช สำนักงานเกษตรจังหวัดสระแก้ว และเจ้าของสวนไผ่โป๋ยแจ่ม สระแก้ว ได้ให้มุมมองในเรื่องของไบโอชาร์ไว้ว่า แม้ไบโอชาร์จะไม่ใช่ยาวิเศษที่แก้ได้ทุกปัญหาในทั
“ถั่วแระญี่ปุ่น” คือถั่วเหลืองฝักสด เป็นพืชล้มลุก มีทรงพุ่ม ผลเป็นฝัก มีลักษณะทรงแบน ยาวรี โค้งงอเล็กน้อย มีขนอ่อนๆ ฝักมีสีเขียว ฝักจะนูนขึ้น มีเมล็ดโตเรียงกันอยู่ข้างใน เมล็ดไม่แก่ไม่อ่อนเกินไป เมล็ดสีเขียว มีรสชาติหวานมันกว่าเมล็ดใหญ่กว่า นุ่มกว่า มีถิ่นกำเนิดในประเทศญี่ปุ่น ต่อมาได้มีปลูกกันมากในหลายประเทศทั่วโลก ญี่ปุ่น จีน และเกาหลี มีประวัติการบริโภคถั่วเหลืองในระยะฝักไม่อ่อนและไม่แก่เกินไป ชาวญี่ปุ่นนิยมรับประทานถั่วแระเป็นกับแกล้มเบียร์ หรืออาหารว่างเกือบทุกครัวเรือน จึงมีการพัฒนาปรับปรุงพันธุ์ถั่วเหลืองให้มีฝักและเมล็ดใหญ่กว่าถั่วเหลืองธรรมดา 2 เท่า เมล็ดนุ่ม รสชาติหวานมัน ทั้งนี้ เพื่อประโยชน์สำหรับบริโภคฝักสดเพียงอย่างเดียว และมีความพยายามปลูกถั่วแระส่งตลาดตลอดทั้งปี ซึ่งความต้องการบริโภคถั่วแระญี่ปุ่น หรือถั่วเหลืองฝักสด (Vegetable Soybean) ของชาวญี่ปุ่น ประมาณปีละ 150,000 ตัน แต่สามารถผลิตภายในประเทศได้เพียง 100,000-110,000 ตัน จึงต้องนำเข้าจากต่างประเทศ ถั่วแระญี่ปุ่นเป็นพืชโปรตีนสูง (ถั่วแระญี่ปุ่น มีโปรตีน 12.7% ถั่วฝักยาว มีโปรตีน 2.4%) รสชาติอร่อย สามารถนำไปประกอบอาหา
กรมส่งเสริมการเกษตร ส่งเสริมให้เกษตรกรสามารถลดต้นทุนและเพิ่มรายได้ในการทำการเกษตรมาอย่างต่อเนื่อง รวมถึงประสิทธิภาพการพ่นสารเคมีป้องกันกำจัดศัตรูพืช ส่วนหนึ่งขึ้นอยู่กับสภาพแวดล้อมที่ต้องคำนึงถึงหลายปัจจัย ได้แก่ ทิศทางและความเร็วลม อุณหภูมิ ความชื้นสัมพัทธ์ และโอกาสการเกิดฝนตกในขณะพ่นสาร ซึ่งปัจจัยต่างๆ ล้วนส่งผลโดยตรงต่อการตกค้างของละอองสารในพื้นที่เป้าหมายและการป้องกันกำจัดศัตรูพืชได้อย่างมีประสิทธิภาพ ก่อนพ่นสารเคมีฯ ควรใช้สารเคมีป้องกันกำจัดศัตรูพืชตามหลัก 3 ถูก เพื่อประสิทธิภาพสูงสุดในการควบคุมศัตรูพืช คือ 1. ถูกเวลา โดยพ่นในตอนเช้าหรือเย็นซึ่งมีอุณหภูมิต่ำและความชื้นสัมพัทธ์สูงกว่า 70% เพื่อให้พืชดูดซึมสารได้ดีที่สุด ควรตรวจสอบสภาพอากาศ และหลีกเลี่ยงการพ่นสารเมื่อมีแนวโน้มว่าฝนจะตกภายใน 1-4 ชั่วโมงข้างหน้า เพื่อป้องกันการชะล้างสารไปโดยไร้ประโยชน์ 2. ถูกชนิด หากจำเป็นต้องพ่นสารในฤดูฝนหรือช่วงที่ฝนตกบ่อย ควรเลือกสารประเภทดูดซึม (Systemic) ซึ่งพืชจะดูดซึมเข้าไปในเนื้อเยื่อได้ภายใน 1-4 ชั่วโมง ทำให้ป้องกันกำจัดศัตรูพืชได้ดีกว่าสารประเภทสัมผัสตาย ที่สารอาจถูกฝนชะล้างไปก่อนจะสัมผัสและ
