ไม่กี่เดือนก่อน ภาพปลาหมอคางดำที่ถูกจับได้ครั้งละหลายร้อยกิโลกรัมยังเป็นข่าวใหญ่ กรมประมงลงพื้นที่ นักการเมืองลงพื้นที่ สื่อมวลชนลงพื้นที่ คำว่า “วาระแห่งชาติ” ถูกใช้ซ้ำแล้วซ้ำอีก
แต่เมื่อเวลาผ่านไป กระแสเริ่มเงียบลง ข่าวลดลง กิจกรรมลดลง งบประมาณลดลง มีเพียงอย่างเดียวที่ดูเหมือนจะไม่ลดลง คือจำนวนปลาหมอคางดำในสายตาของคนที่ยังต้องอยู่กับมันทุกวัน
ตลอดช่วง 1-2 เดือนที่ผ่านมา สื่อสังคมออนไลน์ยังคงปรากฏภาพเดิมซ้ำแล้วซ้ำเล่า อวนที่เต็มไปด้วยปลาหมอคางดำ คลองที่มองเห็นฝูงปลาว่ายอยู่ริมตลิ่ง ชาวบ้านที่บ่นว่าเคยมีจุดรับซื้อ แต่วันนี้ไม่มีแล้ว ชาวประมงที่บอกว่าจับได้มาก แต่ไม่รู้จะขายให้ใคร
คำถามเริ่มเกิดขึ้นในหลายพื้นที่ ปลาหมอคางดำกลับมาเพิ่มขึ้นจริง หรือเป็นเพราะคนที่เคยกำจัดมันเริ่มหายไป ในทางวิทยาศาสตร์ ไม่มีใครยืนยันได้ในวันนี้ว่าประชากรปลาหมอคางดำทั่วประเทศกำลังเพิ่มขึ้นอีกระลอก
แต่ในทางสังคม ความรู้สึกของคนในพื้นที่กำลังส่งสัญญาณบางอย่าง พวกเขาไม่เชื่อว่าปัญหาจบแล้วเพราะพวกเขายังเห็นปลาอยู่ทุกวัน นี่คือจุดที่น่าสนใจที่สุดของปัญหาปลาหมอคางดำ
2 ปีที่ผ่านมา ประเทศไทยทุ่มทรัพยากรจำนวนมากไปกับคำว่า “กำจัด” แต่แทบไม่มีใครกล้าพูดว่า การกำจัดสัตว์น้ำต่างถิ่นที่ตั้งประชากรได้แล้วในธรรมชาติ เป็นภารกิจที่แทบเป็นไปไม่ได้ยิ่งเมื่อสัตว์ชนิดนั้นสามารถอาศัยอยู่ได้ทั้งน้ำจืด น้ำกร่อย และน้ำเค็ม ขยายพันธุ์ได้รวดเร็ว ปรับตัวเก่ง และแทบไม่มีศัตรูตามธรรมชาติ
คำถามจึงไม่ใช่จะกำจัดให้หมดอย่างไร แต่คือจะควบคุมมันอย่างไรให้อยู่ในระดับที่ธรรมชาติและชุมชนยังรับมือได้ และนั่นทำให้หลายฝ่ายเริ่มหันกลับมามองแนวคิดที่ครั้งหนึ่งเคยถูกมองเป็นเพียงมาตรการเสริม
นั่นคือ “การสร้างมูลค่า” เพราะในโลกความเป็นจริง คนจะจับปลาอย่างต่อเนื่องก็ต่อเมื่อปลาตัวนั้นมีราคา ไม่ใช่เพราะมีคำสั่งจากรัฐ ไม่ใช่เพราะมีโครงการชั่วคราว แต่เพราะการจับปลาสามารถสร้างรายได้กลับคืนมาได้จริง นี่คือ เหตุผลที่ผ่านมา เราเริ่มเห็นปลาหมอคางดำเดินทางออกจากคลองไปสู่โรงงานและสายการผลิตในรูปแบบที่หลายคนไม่เคยคาดคิด
เริ่มจากอาหารสำหรับคน จากปลาที่เคยถูกมองว่าเป็นผู้ร้ายของระบบนิเวศ วันนี้หลายชุมชนในจังหวัดชายฝั่งนำมาผลิตเป็นปลาแดดเดียว ปลาหวาน ลูกชิ้นปลา และปลาร้า บางพื้นที่พัฒนาเป็นกุนเชียงปลา บางพื้นที่ผลิตเป็นน้ำปลา
ที่น่าสนใจคือ เมื่อตัดอคติเรื่องชื่อออกไป เนื้อปลาหมอคางดำกลับมีคุณภาพใกล้เคียงปลานิล มีโปรตีนสูง ไขมันต่ำ และสามารถนำมาแปรรูปได้หลากหลาย ปลาแดดเดียวจากสมุทรสงครามและเพชรบุรีเริ่มมีตลาดของตัวเอง น้ำปลาจากปลาหมอคางดำถูกพัฒนาจนมีรสชาติใกล้เคียงน้ำปลาทะเล ปลาร้าปลาหมอคางดำกลายเป็นสินค้าของชุมชนหลายแห่ง สิ่งเหล่านี้อาจไม่ใช่การแก้ปัญหาระดับประเทศในทันที แต่กำลังสร้างแรงจูงใจให้คนจับปลาออกจากระบบนิเวศมากขึ้น
ในอีกด้านหนึ่ง ปลาหมอคางดำกำลังกลายเป็นวัตถุดิบสำคัญของอุตสาหกรรมอาหารสัตว์ ปลาหลายล้านกิโลกรัมถูกส่งเข้าสู่โรงงานปลาป่น เปลี่ยนจากปลาในคลองให้กลายเป็นอาหารกุ้ง อาหารปลา อาหารไก่ และอาหารสุกร แม้มูลค่าต่อหน่วยจะไม่สูงนัก แต่ข้อดีคือสามารถรองรับปริมาณปลาจำนวนมหาศาลได้ ซึ่งเป็นสิ่งที่ระบบการจัดการปลาหมอคางดำต้องการมากที่สุด
ไม่ต่างจากแนวคิดการเปลี่ยนปลาหมอคางดำให้เป็นอาหารปูทะเล โครงการนำร่องหลายแห่งในภาคใต้พบว่า ปลาที่เคยสร้างปัญหา สามารถกลายเป็นวัตถุดิบเลี้ยงปูขาวที่มีมูลค่าสูงกว่าเดิมหลายเท่า จากปลาไร้ราคาในคลอง กลายเป็นปูทะเลที่มีมูลค่าหลักร้อยบาทต่อกิโลกรัม
ในภาคเกษตร เรื่องราวยิ่งน่าสนใจกว่านั้น ปลาหมอคางดำจำนวนมหาศาลถูกนำไปผลิตน้ำหมักชีวภาพ สวนยางพารา สวนปาล์ม และสวนผลไม้หลายแห่งเริ่มใช้ผลิตภัณฑ์เหล่านี้แทนปุ๋ยเคมีบางส่วน ขณะที่กากปลาที่เหลือยังสามารถนำไปผลิตเป็นปุ๋ยอินทรีย์ได้อีกทอดหนึ่ง แทบไม่มีส่วนใดของปลาที่ต้องถูกทิ้ง
หากมองไปไกลกว่านั้น อนาคตที่น่าสนใจอาจอยู่ในสิ่งที่คนส่วนใหญ่มองไม่เห็น นั่นคือ “ก้างปลา” นักวิจัยหลายสถาบันพบว่า ก้างปลาหมอคางดำมีปริมาณแคลเซียมสูง และสามารถสกัดเป็นผงแคลเซียมคุณภาพสูงได้ จากสัตว์น้ำที่เคยถูกมองว่าเป็นขยะทางนิเวศ กำลังถูกพัฒนาไปสู่วัตถุดิบสำหรับอุตสาหกรรมอาหารสุขภาพเป็นการเพิ่มมูลค่าจากหลักบาท สู่หลักสิบ หรือหลักร้อยบาทต่อกิโลกรัม
ทั้งหมดนี้อาจไม่ใช่คำตอบสุดท้าย แต่กำลังสะท้อนความจริงข้อหนึ่ง การจัดการปลาหมอคางดำอาจไม่ควรผูกติดอยู่กับคำว่า “กำจัด” เพียงอย่างเดียวเพราะการกำจัดต้องใช้งบประมาณ ต้องใช้เจ้าหน้าที่ ต้องใช้โครงการ และเมื่อโครงการจบ การกำจัดก็มักจบตามไปด้วย
แต่ถ้าปลาตัวนี้มีมูลค่า การจับปลาจะไม่ขึ้นอยู่กับงบประมาณรัฐอีกต่อไป ชาวบ้านจะจับเพราะมีรายได้ โรงงานจะรับซื้อเพราะมีวัตถุดิบ ผู้ประกอบการจะพัฒนาเพราะมีตลาดและระบบเศรษฐกิจจะกลายเป็นกลไกควบคุมประชากรปลาโดยธรรมชาติ
สุดท้ายแล้ว ปัญหาปลาหมอคางดำอาจไม่ได้อยู่ที่ปลา แต่อยู่ที่ว่าเราจะเลือกมองมันเป็นอะไร เป็นภาระที่ต้องใช้งบประมาณไล่กำจัดไปตลอด หรือเป็นทรัพยากรที่สามารถดึงออกจากระบบนิเวศ พร้อมสร้างมูลค่ากลับคืนสู่ชุมชน เพราะในวันที่การกำจัดเริ่มสะดุด คำตอบของปัญหาอาจไม่ได้อยู่ที่อวนผืนใหญ่ขึ้น แต่อยู่ที่การทำให้ปลาหมอคางดำมีราคามากพอ จนคนอยากจับมันขึ้นมาจากน้ำทุกวัน
ปลานิล เป็นปลาน้ำจืดที่ได้รับความนิยมทั่วทุกภูมิภาคของประเทศไทย ซึ่งสามารถนำมาประกอบอาหารได้หลากหลายเมนู เพราะเนื้อปลามีรสชาติที่อร่อยราคาขายไม่แพงมาก และหาซื้อได้ง่ายตามท้องตลาด จึงทำให้ยังมีคนนิยมบริโภคเป็นที่ต้องการของตลาด ส่งผลให้มีการเลี้ยงปลานิลกันอย่างแพร่หลายเพื่อเป็นอาชีพ การที่จะได้ปลานิลให้เป็นปลาเนื้อที่มีคุณภาพนั้น สิ่งที่สำคัญขาดเสียไม่ได้คือ เรื่องของลูกพันธุ์ปลานิล ต้องมีการเพาะพันธุ์ที่ดี พร้อมทั้งมีการลดต้นทุนในเรื่องของการเลี้ยงเข้ามาช่วยอีกหนึ่งช่องทาง ก็จะส่งผลให้การเลี้ยงปลานิลสร้างผลกำไรให้กับเกษตรกรผู้เลี้ยงได้อย่างยั่งยืน คุณจิรทีปต์ คงทอง อยู่บ้านเลขที่ 6/1 หมู่ที่ 4 ตำบลหนองตีนก อำเภอบ้านโพธิ์ จังหวัดฉะเชิงเทรา เป็นอีกหนึ่งเกษตรกรที่เพาะพันธุ์ปลานิลที่มีคุณภาพ ทำให้ลูกพันธุ์ปลาที่ได้เป็นที่ต้องการของตลาด เกิดเป็นรายได้ให้กับคุณจิรทีปต์มากว่า 20 ปีทีเดียว โดยมีการผลิตเป็นแบบปลานิลแปลงเพศและปลานิลแบบปกติที่ลูกค้าสามารถนำไปเลี้ยงเป็นพ่อแม่พันธุ์ต่อไปได้ จากผู้เลี้ยงปลาเนื้อ สู่ผู้ผลิตลูกพันธุ์ปลานิลคุณภาพ คุณจิรทีปต์ เล่าให้ฟังว่า ผู้ที่ริเริ่มมาดำเนินการประกอบอ
“ผักเหลียง” ได้ชื่อว่าเป็นราชินีผักพื้นบ้านภาคใต้ เป็นอาหารที่ดีต่อสุขภาพ นำไปประกอบอาหารได้สารพัดเมนู เช่น ผัดผักเหลียงใส่ไข่ ผักเหลียงต้มกะทิ หรือแกงเลียงผักเหลียงใส่กุ้ง ฯลฯ เมนูผักเหลียงมีรสชาติอร่อยแถมอุดมไปด้วยคุณค่าทางโภชนาการ ผักเหลียง100 กรัม มีเส้นใยอาหารสูง วิตามินซีและให้เบต้าแคโรทีนสูง มากกว่าผักบุ้งไทย 5-10 เท่า ทั้งมีสารต้านอนุมูลอิสระ ช่วยป้องกันมะเร็ง และควบคุมระดับน้ำตาลในเส้นเลือดได้อีกด้วย ทั้งเป็นพืชสมุนไพร ช่วยบำรุงร่างกาย บำรุงสายตา แก้โรคซางในเด็ก ส่วนยางจากลำต้นช่วยบำรุงผิวหน้าขาวใส เหลียงใบใหญ่ พืชทำเงิน ผักเหลียง เป็นไม้พุ่มสูงประมาณ 1-2 เมตร ทนทานต่อทุกสภาพอากาศ ดูแลง่าย ปลูกเพียง 2 ปี สามารถเก็บยอดของผักเหลียงมารับประทานหรือขายได้ ผักเหลียงมีหลายสายพันธุ์ เดิมเกษตรกรนิยมปลูกผักเหลียงใบเล็ก แต่ทุกวันนี้ เกษตรกรหันมาปลูกผักเหลียงใบใหญ่มากขึ้นเพราะมีขนาดใบใหญ่ รสชาติหวาน มัน สามารถแตกยอดและเก็บผลผลิตได้ทั้งปี ตลาดในพื้นที่ภาคใต้มีความต้องการสูงไม่ต่ำกว่า 500 กิโลกรัมต่อวัน ผักเหลียงใบใหญ่ เดิมทีเป็นผักพื้นบ้านของอินโดนีเซีย ถูกนำเข้ามาปลูกในประเทศไทยเ
ในยุคที่ปุ๋ยแพงจนแบกต้นทุนไม่ไหว ทางรอดเดียวของเกษตรกรคือการพึ่งพาตัวเอง วันนี้เทคโนโลยีชาวบ้านพาไปเปิดสูตรปุ๋ยอินทรีย์สารพัดประโยชน์จาก คุณสมศักดิ์ เครือวัลย์ (ปราชญ์เกษตรเศรษฐกิจพอเพียง ปี 2558) เกษตรกรชาวสวนผลไม้ชั้นครูจากจังหวัดระยอง สูตรนี้ทำง่าย และตอบโจทย์คนรักต้นไม้ที่สุด เพราะผสมครั้งเดียวสามารถบำรุงได้ ทั้งพืชผักสวนครัว ไม้ผล ไม้ดอก ไม้ประดับ ยันไม้กระถางในบ้าน ทำอย่างไรมาดูกัน วิธีการผลิตปุ๋ยอินทรีย์ มีกระบวนการผลิต ดังนี้ 1.1 มูลสัตว์แห้งละเอียด 1 ส่วน 1.2 แกลบดำ 1 ส่วน 1.3 อินทรียวัตถุอื่นๆ ที่หาได้ง่าย เช่น แกลบ ชานอ้อย ขี้เลื่อย เปลือกถั่วลิสง เปลือกถั่วเขียว และขุยมะพร้าว เป็นต้น อย่างใดอย่างหนึ่ง หรือหลายอย่างรวมกัน 3 ส่วน 1.4 รำละเอียด 1 ส่วน 1.5 นำน้ำสกัดชีวภาพ 1 ส่วน+น้ำตาล 1 ส่วน + น้ำ 100 ส่วน คนจนละลายเข้ากันดี 1.6 กระสอบป่านเก่าๆ สำหรับคลุมปุ๋ยที่ผสมแล้ว 1.7 จอบ 1.8 พลั่ว และ 1.9 ฝักบัวรดน้ำ 2.1 เตรียมพื้นที่ผสมปุ๋ยบนพื้นซีเมนต์ หรือถ้าเป็นพื้นดินให้ปูผ้ายางเพื่อป้องกันปุ๋ยซึมลงดิน 2.2 นำเอาวัสดุต่างๆ มากองซ้อนกันเป็นชั้นๆ แล้วคลุกเคล้าจนเข้ากันดี 2.3 เอาส่วนผสม
ในช่วง 2-3 ปีที่ผ่านมา “ผำ” หรือไข่น้ำ กลายเป็นพืชเศรษฐกิจดาวรุ่งที่คนไทยรู้จักกันมากขึ้น ในฐานะหนึ่งในพืชอาหารที่มีโปรตีนสูง และถูกจับตามองในฐานะทางเลือกใหม่ด้านความมั่นคงทางอาหารของโลก แต่ในอนาคต บทบาทของผำอาจไม่ได้จำกัดอยู่เพียงแค่การเป็นซูเปอร์ฟู้ดเท่านั้น หากยังมีศักยภาพก้าวสู่การเป็น “พืชคาร์บอนต่ำ” ที่สอดรับกับทิศทางการพัฒนาเศรษฐกิจสีเขียวและเป้าหมาย Net Zero ของประเทศ ด้วยคุณสมบัติที่ปลูกง่าย เจริญเติบโตรวดเร็ว ใช้น้ำน้อยเมื่อเทียบกับพืชหลายชนิด และสามารถดูดซับก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ผ่านกระบวนการสังเคราะห์แสงได้อย่างมีประสิทธิภาพ ผำจึงถูกมองว่าเป็นพืชแห่งอนาคตที่อาจมีบทบาททั้งในมิติอาหาร สิ่งแวดล้อม และการค้าระหว่างประเทศ โดยเฉพาะในตลาดที่ให้ความสำคัญกับสินค้าที่มีรอยเท้าคาร์บอนต่ำ มากขึ้นเรื่อยๆ ดร.อันนา ปาจรียางกูร Co-Founder ของ Dr. WellnessX ฟาร์มผำแห่งนี้ก่อตั้งขึ้นตั้งแต่ปี 2021 บนพื้นที่กว่า 2 ไร่ ในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา ดำเนินการในรูปแบบฟาร์มระบบกึ่งปิด โดยใช้บ่อขนาดใหญ่เส้นผ่านศูนย์กลางกว่า 8 เมตร จำนวน 13 บ่อ ซึ่งถือเป็นหนึ่งในระบบเพาะเลี้ยงผำขนาดใหญ่ของประเทศไทย สามารถ
