จังหวัดน่านถือเป็นหนึ่งในพื้นที่ต้นน้ำที่สำคัญของประเทศ มีบทบาทอย่างยิ่งต่อความมั่นคงด้านทรัพยากรธรรมชาติและระบบนิเวศของไทย อย่างไรก็ตาม ในช่วงเวลาหนึ่งน่านเจอปัญหาการบุกรุกป่าและสภาพ “เขาหัวโลน” อย่างรุนแรง ปัจจัยสำคัญมาจากข้อจำกัดด้านภูมิประเทศที่เป็นภูเขาสูง พื้นที่ราบมีอยู่อย่างจำกัด ทำให้ชาวบ้านในอดีตสามารถทำกินได้เพียงบริเวณเชิงเขา ส่งผลให้ป่าเสื่อมโทรมดินขาดความอุดมสมบูรณ์ และเกิดปัญหาสิ่งแวดล้อมตามมาอย่างต่อเนื่อง
จุดเปลี่ยนที่สำคัญเกิดขึ้นในปี พ.ศ. 2558 เมื่อมีการเข้าไปดูแลและฟื้นฟูพื้นที่เขาหัวโลนอย่างจริงจัง แนวคิดในการทำงานไม่ได้หยุดอยู่เพียงการปลูกต้นไม้ทดแทนเท่านั้น แต่เป็นการมองปัญหาเชิงโครงสร้างที่ลึกกว่า ทั้งเรื่องโอกาสทางอาชีพสร้างรายได้ และคุณภาพชีวิตของชุมชน การฟื้นฟูป่าจึงถูกออกแบบให้เดินควบคู่ไปกับการสร้างทางเลือกในการดำรงชีวิต จนค่อยๆพัฒนาไปสู่การการเชื่อมโยงมิติสังคม เศรษฐกิจ และสิ่งแวดล้อมเข้าด้วยกันอย่างสมดุล
หนึ่งในตัวอย่างของการปรับเปลี่ยนวิถีชีวิตที่สะท้อนความสำเร็จของแนวคิดดังกล่าว คือเรื่องราวของ พ่อเล่าตือ ทวีล่ำทรัพย์ ชาวบ้านในพื้นที่จังหวัดน่าน ตัดสินใจเปลี่ยนจากการปลูกข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ มาสู่การปลูกกาแฟ
พ่อเล่าตือ เล่าว่า เดิมทีได้เห็นว่าพื้นที่ลุ่มในชุมชนมีศักยภาพในการปลูกกาแฟได้ดี ขณะเดียวกันสภาพเศรษฐกิจในครัวเรือนก็ไม่เอื้ออำนวยนัก เมื่ออายุมากขึ้นงานที่ต้องใช้แรงกายหนักเริ่มทำได้ยาก จึงเริ่มมองหาทางเลือกใหม่ที่เหมาะสมกับสภาพร่างกาย และสามารถสร้างรายได้ในระยะยาวได้ การปลูกกาแฟจึงกลายเป็นคำตอบที่ลงตัวที่สุดสำหรับตนเอง
พ่อเล่าตือ อธิบายต่ออีกว่า การปลูกกาแฟในพื้นที่ไม่จำเป็นต้องพึ่งพาสารเคมีเหมือนพืชเชิงเดี่ยวบางชนิด ไม่ต้องเผาแปลงและไม่จำเป็นต้องปลูกใหม่ทุกปีเหมือนข้าวโพด ทำให้ลดทั้งต้นทุนแรงงานและผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม อีกทั้งยังสอดคล้องกับแนวทางการฟื้นฟูป่าต้นน้ำ
“ปัจจุบันพ่อเล่าปลูกกาแฟ ในพื้นที่ประมาณ 5 ไร่ มีต้นกาแฟกว่า 2,000 ต้น ซึ่งเป็นจำนวนที่สามารถดูแลได้ ตามกำลังโดยไม่หนักจนเกินไป”
หลังจากปลูกกาแฟมาได้ประมาณ 4 ปี พ่อเล่าตือ เล่าว่า เดิมการปลูกข้าวโพดเลี้ยงสัตว์แม้จะให้ผลผลิตดี แต่ต้องใช้พื้นที่กว้างและแรงกายในการดูแลค่อนข้างมาก เมื่ออายุมากขึ้นจึงมองว่าไม่สามารถทำต่อไปได้อย่างยั่งยืน การหันมาปลูกกาแฟในพื้นที่ 5 ไร่ ทำให้การทำงานเบาลงอย่างเห็นได้ชัด
“ผลผลิตกาแฟที่เก็บส่งจำหน่ายได้เฉลี่ยต่อปีอยู่ที่ประมาณ 336 กิโลกรัม โดยกาแฟหนึ่งกระสอบ สามารถสร้างรายได้ประมาณ 1,000 กว่าบาท ซึ่งเมื่อรวมทั้งปีแล้วช่วยเสริมรายได้ให้ครัวเรือนได้อย่างมั่นคง”
นอกจากปัจจัยด้านสภาพพื้นที่และแรงงานแล้ว พ่อเล่าตือ บอกว่า องค์ความรู้ก็เป็นอีกหัวใจสำคัญ ที่ทำให้การปลูกกาแฟประสบความสำเร็จ พ่อเล่าตือกล่าวขอบคุณเครือเจริญโภคภัณฑ์ที่มีเจ้าหน้าที่เข้ามาทำหน้าที่เป็นพี่เลี้ยง คอยอบรมและถ่ายทอดองค์ความรู้อย่างต่อเนื่อง ตั้งแต่การปลูก การดูแลรักษา ไปจนถึงการจัดการผลผลิต รวมถึงการสนับสนุนปัจจัยการผลิตต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นต้นกล้า ปุ๋ย และคำแนะนำเชิงเทคนิค
“เมื่อมีแนวทางที่ชัดเจน และมีผู้เชี่ยวชาญคอยให้คำปรึกษา การปฏิบัติตามก็ช่วยให้เราประสบผลสำเร็จได้ง่าย เพื่อให้กาแฟกลายเป็นอาชีพที่สร้างรายได้ และความมั่นคงในระยะยาวส่งต่อไปถึงลูกหลาน”
ท้ายที่สุด พ่อเล่าตือได้ฝากข้อคิดสำคัญว่า การปลูกกาแฟให้ประสบผลสำเร็จ สิ่งที่ต้องมาก่อนคือ “ใจ” เมื่อทราบว่าชุมชนบ้านสบขุ่นมีโครงการส่งเสริมการปลูกกาแฟ หากตัดสินใจเข้าร่วมแล้วต้องทำอย่างเต็มที่เต็มกำลัง เพราะเมื่อมีทั้งความตั้งใจ องค์ความรู้ และการสนับสนุนที่เหมาะสม กาแฟสามารถเป็นอาชีพที่สร้างรายได้อย่างยั่งยืนได้จริง
ปัจจุบันตลาดกาแฟยังมีความต้องการอย่างต่อเนื่อง เรื่องราวของพ่อเล่าตือจึงไม่เพียงสะท้อนการเปลี่ยนแปลงของปัจเจกบุคคล แต่ยังเป็นภาพแทนของการฟื้นฟูพื้นที่ต้นน้ำที่เริ่มต้นจากการฟื้นฟูชีวิต และความหวังของคนในชุมชนควบคู่ไปกับผืนป่าให้คงอยู่สืบไป
สมัยก่อนมักเข้าใจผิดว่ามีพื้นที่น้อยจะไม่สามารถทำการเกษตรได้ แต่ปัจจุบันพื้นที่น้อยสามารถสร้างรายได้ให้กับหลายๆ คนได้ชนิดที่ว่ามากกว่าการทำงานประจำ โดยเฉพาะในช่วงนี้การปลูกดอกไม้ที่สมัยก่อนเป็นเพียงการประดับเพื่อความสวยงามเท่านั้น แต่ในยุคนี้เป็นสินค้าสวยงามที่ทำเงินให้กับผู้ปลูกได้อย่างเป็นกอบเป็นกำ ชนิดที่ว่าแซงเงินเดือนงานประจำและมีเงินเหลือเก็บไว้ใช้ยามฉุกเฉินในอนาคตได้อีกด้วย คุณฐิรนาถ นิธิภัทร์ธนโภคิน หรือ คุณฝน ได้มีแนวความคิดและสร้างจุดเริ่มต้นของการปลูกดอกไม้กินได้ขึ้น โดยศึกษาในเรื่องของสายพันธุ์ต่างๆ ว่าแบบไหนดอกสีอะไรเป็นที่ต้องการของตลาด จากนั้นจึงหาซื้อพันธุ์ดอกไม้จากพื้นที่ต่างๆ เข้ามาปลูกพร้อมกับเรียนรู้การขยายพันธุ์เอง นอกจากทำให้มีผลผลิตตลอดปีแล้ว ยังประหยัดต้นทุนในเรื่องของการซื้อเมล็ดพันธุ์ใหม่ๆ ด้วยเช่นกัน ใช้พื้นที่สนามหญ้าหน้าบ้าน ไม่ถึง 20 ตารางวา ปลูกดอกไม้ คุณฝน เล่าให้ฟังว่า ช่วงแรกทำงานประจำอยู่ที่บริษัท ต่อมาเมื่อได้มาแต่งงาน จึงได้ลาออกจากงานมาเป็นแม่บ้านอย่างเต็มตัว เพราะต้องดูแลลูกน้อยที่ยังเล็กอยู่ และในขณะนั้นคุณแม่ของสามีพาคุณฝนไปซื้อต้นไม้ที่มีดอกสวย
สถานการณ์มะพร้าวแกงในช่วงผลผลิตออกสู่ตลาดจำนวนมาก กลายเป็นอีกหนึ่งโจทย์สำคัญของภาคเกษตรไทย เมื่อแรงกดดันด้านอุปทานทำให้ราคามะพร้าวปรับตัวลดลง และเกษตรกรบางพื้นที่เผชิญปัญหาการระบายผลผลิตไม่ทันจังหวะตลาด กระทรวงพาณิชย์จึงขยับมาตรการเชิงรุก ทั้งการติดตามการรับซื้อในพื้นที่แหล่งผลิต การประสานล้งและโรงงานแปรรูปให้เข้ารับซื้อเพิ่มเติม การขอความร่วมมือให้ชะลอการนำเข้า และการดึงผู้ประกอบการรายใหญ่เข้าช่วยดูดซับผลผลิต เพื่อพยุงราคาหน้าสวนและลดสต็อกคงค้างในระบบ ล้ง-โรงงานเข้าซื้อ สต็อกหน้าลานลด นายกรนิจ โนนจุ้ย โฆษกกระทรวงพาณิชย์ เปิดเผยว่า กระทรวงพาณิชย์ได้รับรายงานจากสำนักงานพาณิชย์จังหวัดนครศรีธรรมราชและสุราษฎร์ธานี ถึงผลการลงพื้นที่ติดตามสถานการณ์รับซื้อมะพร้าวผลแก่ หรือมะพร้าวแกง หลังกรมการค้าภายในและกรมการค้าต่างประเทศประสานล้งและโรงงานเข้ารับซื้อเพิ่มเติม ผลการติดตามพบว่า ล้งในพื้นที่จังหวัดนครศรีธรรมราชและสุราษฎร์ธานียังเข้าไปรับซื้อมะพร้าวจากเกษตรกรอย่างต่อเนื่อง เพื่อระบายผลผลิตไปยังโรงงานปลายทาง ทำให้สต็อกคงเหลือหน้าลานลดลงเมื่อเทียบกับสัปดาห์ก่อนหน้า ขณะที่เกษตรกรสามารถขายผลผลิตได้
พืชทุกชนิดมีความจำเป็นที่จะต้องใช้ธาตุอาหารเพื่อการเจริญเติบโต ให้ผลผลิต พืชที่ไม่ได้รับธาตุอาหารในปริมาณที่เหมาะสม จะทำให้พืชแสดงอาการต่างกันออกใบตามลำต้น ใบ ทำให้เราสามารถคาดการณ์ได้ว่าต้องเพิ่มปริมาณธาตุอาหารอะไรให้พืช การขาดธาตุอาหารของพืชมีหลายสาเหตุ ไม่ว่าจะเป็น ดินมีธาตุอาหารไม่เพียงพอ หรือดินมีธาตุอาหารแต่ไม่ได้อยู่ในรูปที่เป็นประโยชน์ต่อพืช หรือสมบัติของดินไม่เหมาะต่อการดูดธาตุอาหารของพืช เช่น ความหนาแน่นรวมเพิ่มขึ้น ความพรุนรวมลดลง อินทรียวัตถุในดินเปลี่ยนแปลง ซึ่งอาจเป็นผลมาจากการปลูกพืชชนิดเดิมในแหล่งเดิมเป็นเวลานานโดยไม่มีการพักดินหรือปรับปรุงดิน ทำให้ธาตุอาหารที่พืชต้องการนั้นลดลงหรือหมดไปนั่นเอง วันนี้เทคโนโลยีชาวบ้านจะพาไปส่อง 12 อาการยอดฮิต ที่บ่งบอกว่าต้นไม้ที่ปลูกกำลังขาดธาตุอาหารชนิดไหนอยู่ ตามไปดูอาการกันเลย 1. ขาด ไนโตรเจน (N) อาการ : พืชจะมีลักษณะแคระแกร็น ใบแก่มีสีเหลืองอ่อน หรือซีดโดยเริ่มจากปลายใบและใบล่างก่อน หากขาดไนโตรเจนรุนแรงใบจะเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลและลุกลามเข้าสู่กลางใบเป็นรูปตัววี ใบจะตายหรือร่วงก่อนกำหนด อัตราการเติบโต การแตกยอดอ่อนหรือแขนงจะช้า การออกด
ท่ามกลางบรรยากาศอันร่มรื่นของจังหวัดฉะเชิงเทรา มีพื้นที่แห่งหนึ่งที่ไม่ได้เป็นเพียงคาเฟ่สำหรับแวะพักผ่อน แต่ยังเป็นสวนเกษตรที่เกิดจากความตั้งใจของคนในครอบครัว ที่ค่อยๆ ปลูกต้นไม้ทีละต้น วางแผนพื้นที่อย่างพิถีพิถัน และเปลี่ยนที่ดินรกร้างให้กลายเป็นแหล่งอาหารที่สร้างทั้งรายได้และความสุขในเวลาเดียวกัน แนวคิดทั้งหมดเริ่มต้นจากกระดาษ A4 เพียงแผ่นเดียว ที่คนในครอบครัวช่วยกันวางแผนว่าพื้นที่แห่งนี้ควรถูกจัดสรรอย่างไรให้เกิดประโยชน์สูงสุด เดิมพื้นที่มีคูน้ำและร่องสวนผลไม้เก่าอยู่แล้ว จึงนำโครงสร้างเดิมมาปรับใช้ พร้อมตั้งคำถามสำคัญว่า “จะปลูกอะไรให้มีผลผลิตเก็บได้ทุกเดือนตลอดทั้งปี” แนวคิดนี้ช่วยให้สามารถควบคุมคุณภาพได้อย่างเต็มที่ พร้อมตั้งราคาขายได้เอง โดยไม่ต้องพึ่งพาตลาดพ่อค้าคนกลางหรือล้ง
