การเพาะปลูกเห็ดในขอนไม้ เป็นหนึ่งในภูมิปัญญาชาวบ้านที่เลียนแบบมาจากธรรมชาติ โดยใช้ท่อนไม้เป็นแหล่งอาหารเลี้ยงเส้นใยเห็ดแทนการทำก้อนเชื้อเห็ด การเพาะเห็ดวิธีนี้ ช่วยสร้างแหล่งอาหารสำหรับบริโภคในครัวเรือนแล้ว ยังสามารถประยุกต์เป็นอาชีพเสริมรายได้เพราะใช้เงินลงทุนน้อยแต่รายได้งาม ลงทุนครั้งเดียว เก็บดอกเห็ดได้นานต่อเนื่อง 1-2 ปีเลยทีเดียว
“เกาะเกิด” สืบสานงานศิลป์ ส่งเสริมอาชีพเกษตร
ศูนย์ศิลปาชีพเกาะเกิด ตั้งอยู่ในตำบลเกาะเกิด อำเภอปางปะอิน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา มีพื้นที่ประมาณ 2,028ไร่ จัดตั้งขึ้นเมื่อปี 2540 เพื่อเป็นแหล่งเรียนรู้ ด้านศิลปวัฒนธรรม และการท่องเที่ยว ที่สร้างงาน สร้างอาชีพ ให้แก่ราษฏรในโครงการฯ มูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพ ในสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ขณะเดียวกันที่นี่ยังเป็นสถานที่ฝึกอบรมและส่งเสริมอาชีพเกษตร ทั้งการทำนา ปลูกพืชไม้ผล เลี้ยงสัตว์น้ำ ฯลฯ เพื่อเพิ่มรายได้ให้แก่เกษตรกร เปิดให้บริการ วันพุธ–อาทิตย์ เวลา 08:30–15:30 น. (ปิดวันจันทร์และอังคาร)

ที่ผ่านมา ศูนย์ศิลปาชีพเกาะเกิด พยายามใช้ประโยชน์จากเศษวัสดุที่เหลือกิจกรรมต่างๆเช่น การตัดแต่งกิ่งไม้ การตัดหญ้า เศษใบไม้ และของเหลือใช้ทางการเกษตรมาใช้ผลิตปุ๋ยหมัก ปุ๋ยอินทรีย์ รวมทั้งนำเศษไม้มาเผาถ่าน เพื่อให้ถ่านไม้คุณภาพดีนำไปจำหน่าย และได้น้ำส้มควันไม้ไปใช้เป็นสมุนไพรไล่แมลงศัตรูพืช
เพิ่มมูลค่าเศษไม้ด้วยการเพาะเห็ด
ดร.อานนท์ เอื้อตระกูล เป็นผู้เชี่ยวชาญด้านเห็ดระดับประเทศและผู้ก่อตั้ง สถาบันอานนท์ไบโอเทค ซึ่งเป็นศูนย์ความรู้และจำหน่ายผลิตภัณฑ์เกี่ยวกับการเพาะเห็ดครบวงจร อ.คลองหลวง จ.ปทุมธานี ที่ผ่านมา ดร.อานนท์มีส่วนร่วมสนับสนุนกิจกรรมศูนย์ศิลปาชีพเกาะเกิด โดยถ่ายทอดองค์ความรู้เรื่องการเพาะเห็ดให้แก่เจ้าหน้าที่ศูนย์ศิลปาชีพเกาะเกิด เช่น การใส่เชื้อเห็ดเยื่อไผ่สายพันธุ์ไทยเข้าไปในปุ๋ย รวมทั้งเทคนิคเพาะเห็ดในขอนไม้
ดร.อานนท์ให้คำแนะนำว่า ก่อนนำกิ่งไม้ไปเผาถ่านหรือทำปุ๋ยหมัก ควรเลือกกิ่งไม้ที่มีขนาดพอสมควร นำมาเพาะเห็ดเสียก่อนก็จะทำให้เกิดมูลค่าเพิ่มมากยิ่งขึ้น การเพาะเห็ดในขอนไม้สามารถทำได้หลายชนิด ได้แก่ เห็ดขอนขาว เห็ดนางรม เห็ดลม เห็ดหูหนู ฯลฯ

การเลือกพันธุ์ไม้
พันธุ์ไม้ที่สามารถนำมาเพาะเห็ดคือ ไม้เนื้ออ่อน หรือไม้ที่ไม่ยางเป็นพิษได้แก่ ไม้มะม่วง ไม้แค ไม้ชมพูพันธุ์ทิพย์ ไม้ฝ้ายคำ ไม้ขนุน หรือพันธุ์ไม้ทั่วไป ยกเว้น ไม้สัก ควรเลือกใช้ท่อนไม้สดที่เพิ่งตัดในระยะเวลาไม่เกินหนึ่งเดือน ควรตัดไม้ในฤดูแล้ง หรือฤดูใบไม้ร่วง เพราะมีสารอาหารสะสมในไม้สูงและไม้ตายง่าย ทำให้เชื้อเห็ดเจริญเข้าไปในไม้ได้ง่าย ขนาดของไม้ที่ใช้ควรมีเส้นผ่านศูนย์กลางตั้งแต่ 2 นิ้วขึ้นไป และมีความยาวประมาณ 80-120 ซม
การเพาะเชื้อเห็ด
เชื้อเห็ดที่ใช้ ควรเป็นเชื้อเห็ดที่เพาะเลี้ยงในขี้เลื่อย เพราะจะชินกับอาหารที่ใกล้ไม้ที่สุด หากหาไม่ได้ อนุโลมให้ใช้เชื้อเห็ดจากเข้าฟ่างได้
การเจาะเนื้อไม้
การเจาะเนื้อไม้ ควรใช้สว่านเจาะเหล็กขนาด 3-4 หุน เจาะไม้ให้ลึกประมาณ 1-1.5 นิ้ว โดยเจาะเป็นแถว แต่ละรูห่างกันประมาณ 3-4 นิ้ว แถวถัดไปให้เจาะแบบสับหว่าง ระยะระหว่างแถวประมาณ 1-2 นิ้ว

การใส่เชื้อเห็ด
ควรใส่เชื้อเห็ดเข้าไปให้เต็มรูไม้ที่เจาะไว้ กดให้ลึกลงกว่าปากรูเล็กน้อย จากนั้นใช้ที่ปิดฝารูสำเร็จรูป หรือใช้ปูนปาสเตอร์ ปูนฉาบสำเร็จรูป ผสมน้ำแล้วปิดปากรู เพื่อป้องกันความชื้นระเหยและแมลงรบกวน
บ่มเชื้อเห็ดขอนไม้
ขั้นตอนต่อมา นำไม้ที่เจาะรูใส่เชื้อเห็ดแล้ว วางซ้อนกันแบบชั้นสลับ กองขอนไม้สูงไม่เกิน 120 ซม. วางในพื้นที่ร่มโปร่งที่มีการระบายอากาศและมีความชื้นพอเหมาะ เพื่อให้ดอกเห็ดแทงออกมาตามรูหรือผิวไม้ ขณะทำการบ่มเชื้อเห็ด ควรรดน้ำ 3-4 วันครั้ง เพื่อกันไม้แห้ง ประมาณ 1-2 เดือน สามารถนำไปกระตุ้นให้เห็ดเกิดดอกได้ โดยนำขอนไม้ไปแช่น้ำก่อน 1 คืน แล้วจึงนำเข้าโรงเรือนกระตุ้นดอก

เห็ดที่ออกดอกในขอนไม้ชุดแรกๆ ดอกเห็ดอาจจะออกไม่มาก หลังเก็บดอกเห็ดหมดแล้วทุกครั้ง ให้ทำการพักไม้ โดยการงดรดน้ำ 10-15 วัน แล้ว จึงนำไปกระตุ้นให้เกิดดอกใหม่ โดยนำไปแช่น้ำ หรือรดน้ำให้โชก ดอกเห็ดชุดหลังๆ ผลผลิตจะเพิ่มขึ้น บางครั้ง เห็ดอาจจะเกิดมากจนแทบไม่เห็นขอนไม้เลย โดยปกติ ขอนไม้อาจจะให้ผลผลิตนานเป็นปี
หากใครสนใจนวัตกรรมการเพาะเห็ด รวมทั้งการแปรรูปเห็ดเป็นยา หรือสนใจเข้าร่วมกิจกรรมอบรมความรู้เรื่องเห็ดของ สถาบันอานนท์ไบโอเทค สามารถติดตามข้อมูลได้ทาง FB: Thaibiotec Mushroom สามารถติดต่อสอบถามได้ที่ 029083308, 085-8270085 Line : mushcare
