การทำเกษตรไม่ได้จำกัดอยู่เพียงการเพาะปลูกและรอเก็บเกี่ยวผลผลิต “ปลูกเก่ง” เพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพออีกต่อไป แต่เกษตรกรต้อง “ขายเก่ง” ควบคู่กันไปด้วย เพราะทักษะด้านการตลาดและการขายกลายเป็นอีกหนึ่งหัวใจสำคัญที่จะช่วยให้เกษตรกรสร้างรายได้และประกอบอาชีพ
แม้จะมีพื้นที่เพาะปลูกจำนวนมาก สามารถผลิตสินค้าเกษตรได้คุณภาพดี หรือมีผลผลิตออกสู่ตลาดอย่างต่อเนื่อง แต่หากขาดการวางแผนด้านการตลาด ไม่มีช่องทางจำหน่าย หรือไม่รู้ว่าควรขายให้ใคร ผลผลิตเหล่านั้นก็อาจไม่สามารถเปลี่ยนเป็นรายได้ตามที่คาดหวังได้

วันนี้ เทคโนโลยีชาวบ้าน มีโอกาสพูดคุยกับ คุณอ้อ-นริศรา ภูธิตา เจ้าของ “เมล็ดพันธุ์ดี เกษตรวิถีไทย” จังหวัดระยอง อดีตแม่ค้าตลาดนัดที่เคยเผชิญวิกฤตหนี้สินหลักล้าน ก่อนพลิกชีวิตด้วยการทำธุรกิจจำหน่ายสินค้าเกษตรผ่านช่องทางออนไลน์ จนสามารถสร้างยอดขายหลักล้านบาทต่อปี
คุณอ้อ มองว่า เกษตรกรยุคใหม่ไม่ควรมีความรู้เพียงเรื่องการเพาะปลูก แต่ต้องเรียนรู้วิธีการขาย การเข้าถึงลูกค้า และการใช้เทคโนโลยีให้เกิดประโยชน์ เพราะแม้จะมีพื้นที่ทำกินไม่มาก แต่หากรู้จักจัดการทรัพยากรและหาตลาดได้ตรงจุด ก็สามารถสร้างโอกาสทางรายได้เพิ่มขึ้นได้
“ทำเกษตรให้รอด ต้องคิดเรื่องขายก่อนปลูก” แนวคิดสำคัญที่เกษตรกรไม่ควรมองข้าม
เมื่อพูดถึงหัวใจสำคัญของการทำเกษตรให้ประสบความสำเร็จ คุณอ้อมองว่า สิ่งสำคัญที่สุดอาจไม่ใช่การเป็นเกษตรกรที่ปลูกพืชเก่งที่สุด แต่เป็นการรู้จักตลาด เข้าใจความต้องการของผู้บริโภค และมีช่องทางจำหน่ายผลผลิตที่ชัดเจน เพราะในความเป็นจริง เกษตรกรจำนวนไม่น้อยมีความรู้และทักษะด้านการเพาะปลูกเป็นอย่างดี สามารถผลิตสินค้าเกษตรที่มีคุณภาพได้ แต่เมื่อถึงฤดูเก็บเกี่ยวกลับต้องเผชิญกับปัญหาราคาตกต่ำ ผลผลิตล้นตลาด หรือไม่มีผู้รับซื้อ ส่งผลให้รายได้ไม่คุ้มค่ากับต้นทุนที่ลงทุนไป
ด้วยเหตุนี้ คุณอ้อจึงมองว่า ก่อนตัดสินใจปลูกพืชชนิดใด เกษตรกรควรเริ่มต้นจากการศึกษาตลาดให้รอบด้าน ทั้งความต้องการของผู้บริโภค กลุ่มลูกค้าเป้าหมาย และช่องทางจำหน่ายที่สามารถรองรับผลผลิตได้ เพื่อให้การเพาะปลูกเป็นไปอย่างมีทิศทางและลดความเสี่ยงด้านการตลาด
“สำหรับพี่ หัวใจของการทำเกษตรคือการขาย รองลงมาคือความเข้าใจเกี่ยวกับพืชและการปลูก เพราะคนที่ปลูกเก่ง ไม่จำเป็นต้องขายเก่งเสมอไป ต่อให้เราปลูกพืชได้ดีแค่ไหน แต่ถ้าไม่มีตลาดรองรับ สุดท้ายก็อาจขายไม่ได้” คุณอ้อ กล่าว

อีกหนึ่งปัจจัยที่คุณอ้อให้ความสำคัญไม่แพ้กัน คือการทำความเข้าใจความแตกต่างของตลาดในแต่ละพื้นที่ เนื่องจากสินค้าเกษตรชนิดเดียวกันอาจมีราคาจำหน่ายแตกต่างกัน ขึ้นอยู่กับปริมาณผลผลิต กำลังซื้อ และความต้องการของผู้บริโภคในพื้นที่นั้นๆ คุณอ้อยกตัวอย่างให้เห็นภาพว่า จังหวัดระยองเป็นพื้นที่ที่มีโรงงานอุตสาหกรรมและแรงงานจำนวนมาก ทำให้มีผู้บริโภคที่มีกำลังซื้อ ขณะที่ประชากรบางส่วนไม่ได้มีพื้นที่เพาะปลูกเป็นของตัวเอง จึงมีความต้องการซื้อสินค้าเกษตรเพื่อการบริโภคในชีวิตประจำวัน
แตกต่างจากพื้นที่ชนบทในภาคตะวันออกเฉียงเหนือบางแห่ง ซึ่งหลายครัวเรือนมีพื้นที่ทำการเกษตรและนิยมปลูกพืชชนิดคล้ายกัน ไม่ว่าจะเป็นมะม่วง มะพร้าว หรือมะนาว เมื่อถึงช่วงที่ผลผลิตออกพร้อมกันจำนวนมาก จึงอาจทำให้สินค้าในพื้นที่มีมากกว่าความต้องการ ส่งผลให้ราคาจำหน่ายลดลง
จากตัวอย่างดังกล่าวสะท้อนให้เห็นว่า สินค้าเกษตรชนิดเดียวกัน อาจมีมูลค่าและโอกาสทางการตลาดแตกต่างกันไปตามพื้นที่ ดังนั้น การทำเกษตรเพื่อสร้างรายได้จึงไม่ควรมองเพียงว่าพืชชนิดใดปลูกง่าย ให้ผลผลิตมาก หรือกำลังเป็นที่นิยม แต่ต้องมองให้ไกลไปถึงตลาดปลายทางด้วยว่า จะนำผลผลิตไปจำหน่ายที่ไหน ใครเป็นผู้ซื้อ และพื้นที่ใดมีความต้องการสินค้านั้นมากที่สุด
คุณอ้อ กล่าวอีกว่า หากเกษตรกรปรับวิธีคิดจากการ “ปลูกก่อนแล้วค่อยหาตลาด” มาเป็น “มองตลาดก่อนแล้วค่อยวางแผนปลูก” ก็จะช่วยให้สามารถเลือกชนิดพืชและวางแผนการผลิตได้สอดคล้องกับความต้องการของผู้บริโภคมากขึ้น อีกทั้งยังเป็นแนวทางหนึ่งในการลดความเสี่ยงจากปัญหาผลผลิตล้นตลาดและราคาตกต่ำ ซึ่งเป็นอุปสรรคสำคัญของเกษตรกรไทยมาอย่างยาวนาน

ปลูกพืชหนึ่งต้น อย่ามองแค่ผลผลิต แต่ต้องมองให้เห็นโอกาสสร้างรายได้จากทุกส่วน
อีกหนึ่งแนวคิดสำคัญที่คุณอ้อนำมาปรับใช้ในการทำเกษตร คือการมองหาคุณค่าและโอกาสสร้างรายได้จากพืชที่ปลูกให้ได้มากที่สุด โดยเฉพาะการเลือกปลูกพืชที่สามารถนำส่วนต่างๆ มาใช้ประโยชน์หรือต่อยอดสร้างรายได้ได้มากกว่าหนึ่งทาง แทนที่จะมุ่งเน้นการจำหน่ายผลผลิตหลักเพียงอย่างเดียว
คุณอ้อ อธิบายว่า “โดยทั่วไปเกษตรกรมักให้ความสำคัญกับผลผลิตหลักของพืชแต่ละชนิด เช่น ปลูกไม้ผลเพื่อจำหน่ายผล ปลูกผักเพื่อขายใบ หรือปลูกไม้ดอกเพื่อขายดอก แต่หากลองมองให้ลึกลงไปจะพบว่า พืชบางชนิดยังมีส่วนอื่นๆ ที่สามารถนำมาสร้างมูลค่าเพิ่มได้ ไม่ว่าจะเป็นกิ่งพันธุ์ เมล็ดพันธุ์ ต้นกล้า ใบ หรือส่วนต่างๆ ที่สามารถนำไปใช้เป็นวัตถุดิบในผลิตภัณฑ์ได้อีกหลากหลายประเภท”

ยกตัวอย่าง “ต้นแคฝรั่ง” ซึ่งเป็นหนึ่งในพืชที่คุณอ้อเลือกปลูก เนื่องจากสามารถใช้ประโยชน์ได้หลายส่วน ทั้งการตัดกิ่งไปขยายพันธุ์เพื่อจำหน่าย ตลอดจนการเก็บใบ ดอก และเมล็ดมาใช้ประโยชน์หรือต่อยอดเป็นสินค้าได้ตามความต้องการของตลาด ทำให้พืชเพียงชนิดเดียวมีโอกาสสร้างรายได้จากหลายช่องทาง
นอกจากนี้ ยังมีไม้ชนิดอื่นๆ เช่น ทองหลาง แสงจันทร์ และโกสน ที่คุณอ้อมองเห็นโอกาสในการสร้างรายได้จากการจำหน่ายกิ่งพันธุ์หรือใบ โดยเฉพาะพืชในกลุ่มไม้ประดับและไม้มงคล ซึ่งมีกลุ่มลูกค้าเฉพาะที่ต้องการนำไปปลูก ขยายพันธุ์ หรือใช้ประโยชน์ตามวัตถุประสงค์ที่แตกต่างกัน
“พี่มองว่าต้นไม้หนึ่งต้นไม่ได้ขายได้แค่ส่วนเดียว อย่างแคฝรั่ง เราสามารถขายกิ่งพันธุ์ได้ ขายใบได้ ขายดอกได้ แล้วพอมีเมล็ดก็เก็บเมล็ดขายได้อีก เพราะฉะนั้น เราต้องมองให้ออกว่าต้นไม้ที่ปลูกอยู่สามารถสร้างรายได้จากส่วนไหนได้บ้าง” คุณอ้อเล่า
คุณอ้อ ย้ำว่า การมองหาช่องทางสร้างรายได้จากพืชหนึ่งต้น ไม่ได้หมายความว่าพืชทุกชนิดจะสามารถนำทุกส่วนมาจำหน่ายได้เสมอไป แต่สิ่งสำคัญคือเกษตรกรต้องรู้จักศึกษาคุณสมบัติและประโยชน์ของพืชแต่ละชนิด ควบคู่กับการสำรวจความต้องการของตลาดว่า มีลูกค้ากลุ่มใดสนใจซื้อ และส่วนไหนของพืชที่สามารถนำมาต่อยอดเป็นสินค้าได้จริง
เพราะการทำเกษตรให้ประสบความสำเร็จ ไม่ใช่เพียงแค่รู้วิธีปลูกและดูแลพืชให้เจริญเติบโต แต่ต้องมีความรู้เกี่ยวกับสินค้าที่ตนเองจำหน่ายอย่างรอบด้าน เพื่อให้สามารถอธิบายคุณสมบัติ จุดเด่น และประโยชน์ของสินค้าให้ลูกค้าเข้าใจ ตลอดจนวางแผนพัฒนาสินค้าให้ตอบโจทย์ความต้องการของตลาดได้อย่างเหมาะสม

“วัชพืช” ก็สร้างรายได้ได้ เปลี่ยนพืชไร้ค่าให้กลายเป็นสินค้า เพิ่มมูลค่าจากสิ่งที่เคยมองข้าม
การเปลี่ยนมุมมองที่มีต่อ “วัชพืช” จากพืชที่หลายคนมองว่าเป็นสิ่งรบกวนและต้องกำจัดทิ้ง ให้กลายเป็นโอกาสในการสร้างรายได้ เพราะในความเป็นจริง พืชบางชนิดที่ขึ้นเองตามธรรมชาติ แม้จะไม่ได้เป็นพืชเศรษฐกิจหลัก แต่หากรู้จักคุณสมบัติและประโยชน์ รวมถึงมองเห็นความต้องการของตลาด ก็สามารถนำมาต่อยอดเป็นสินค้าได้เช่นเดียวกัน
คุณอ้อ เล่าว่า พืชที่หลายคนมองข้ามอย่างหญ้าแพรก หญ้าตีนตุ๊กแก หรือพืชคลุมดินบางชนิด ล้วนมีโอกาสสร้างมูลค่าได้ หากรู้จักเลือกใช้ประโยชน์ให้เหมาะสม เพราะพืชแต่ละชนิดมีคุณสมบัติแตกต่างกัน และอาจเป็นที่ต้องการของลูกค้าเฉพาะกลุ่ม โดยไม่จำเป็นต้องเป็นพืชที่มีราคาสูงหรือได้รับความนิยมในตลาดทั่วไปเสมอไป
ภายในสวนของคุณอ้อจึงไม่ได้มีเพียงพืชที่ปลูกเพื่อเก็บเกี่ยวผลผลิตหลักเท่านั้น แต่ยังเลือกปลูกพืชคลุมดินหลากหลายชนิด เช่น กระดุมทอง หญ้าแพรก หญ้าขน ถั่วบราซิล และหญ้าเกล็ดหอย เพื่อช่วยปกคลุมหน้าดิน ลดพื้นที่ว่างเปล่า และใช้ประโยชน์จากพื้นที่เพาะปลูกให้เกิดความคุ้มค่ามากที่สุด
ที่น่าสนใจคือ พืชบางชนิดไม่ได้มีประโยชน์เพียงแค่ช่วยคลุมดินเท่านั้น แต่ยังสามารถนำส่วนต่างๆ มาจำหน่ายเพื่อสร้างรายได้เสริมได้อีกด้วย ไม่ว่าจะเป็นหญ้าแพรกที่มีผู้สนใจซื้อ หรือเมล็ดพันธุ์จากพืชคลุมดินบางชนิดที่สามารถเก็บไปใช้ขยายพันธุ์และจำหน่ายต่อได้
คุณอ้อ มองว่า สิ่งสำคัญของการทำเกษตรไม่ใช่การเลือกปลูกเฉพาะพืชที่มีราคาสูง แต่ต้องรู้จักมองหาคุณค่าจากสิ่งที่มีอยู่รอบตัว เพราะพืชที่บางคนมองว่าเป็นเพียงวัชพืชไร้ราคา อาจกลายเป็นสินค้าที่สร้างรายได้ให้กับอีกคนหนึ่งได้ หากรู้จักนำมาใช้ประโยชน์และมีตลาดรองรับอย่างชัดเจน
การนำวัชพืชหรือพืชที่ขึ้นเองตามธรรมชาติมาใช้ประโยชน์ จำเป็นต้องศึกษาลักษณะการเจริญเติบโตและข้อจำกัดของพืชแต่ละชนิดอย่างรอบคอบ โดยเฉพาะพืชที่มีการขยายพันธุ์หรือแพร่กระจายอย่างรวดเร็ว เพราะหากขาดการจัดการที่เหมาะสม อาจกลายเป็นปัญหาแย่งน้ำและธาตุอาหารจากพืชหลัก รวมถึงเพิ่มภาระในการดูแลรักษาพื้นที่เพาะปลูกได้
ดังนั้น แนวคิดของคุณอ้อจึงไม่ได้หมายถึงการปล่อยให้วัชพืชเจริญเติบโตเต็มพื้นที่โดยไม่มีการควบคุม แต่เป็นการรู้จักคัดเลือกพืชที่เหมาะสมกับสภาพแวดล้อม วางแผนการปลูกและดูแลอย่างเป็นระบบ ควบคู่กับการศึกษาความต้องการของตลาด เพื่อให้พืชเหล่านั้นสามารถสร้างประโยชน์ได้ทั้งในด้านการจัดการพื้นที่และการเพิ่มช่องทางสร้างรายได้
เพราะบางครั้งโอกาสในการสร้างรายได้จากการทำเกษตร อาจไม่ได้อยู่ที่การมองหาพืชเศรษฐกิจชนิดใหม่มาปลูกเสมอไป แต่อาจเริ่มต้นจากการมองเห็นคุณค่าของพืชเล็กๆ ที่ขึ้นอยู่ในสวน ซึ่งที่ผ่านมาเราอาจเคยมองว่าเป็นเพียงวัชพืชที่ต้องกำจัดทิ้งเท่านั้น

ทำเกษตรแบบพึ่งพาตัวเอง ต้องมองให้รอบด้าน ทั้งต้นทุนชีวิต รายได้ และความมั่นคงทางอาหาร
การสร้างความมั่นคงให้กับชีวิตด้วยแนวทางเกษตรแบบพึ่งพาตัวเอง ซึ่งปัจจุบันได้รับความสนใจจากคนจำนวนไม่น้อย โดยเฉพาะกลุ่มคนทำงานประจำที่ต้องการเปลี่ยนวิถีชีวิต หันกลับมาใช้ชีวิตเรียบง่ายและทำเกษตรเพื่อเลี้ยงตัวเอง
คุณอ้อ มองว่า “แม้การทำเกษตรแบบพึ่งพาตัวเองจะเป็นแนวทางที่ดี แต่สิ่งสำคัญที่ไม่ควรมองข้ามคือ “ต้นทุนชีวิต” เพราะแต่ละคนมีเงื่อนไขและภาระค่าใช้จ่ายแตกต่างกัน ไม่ว่าจะเป็นค่าที่อยู่อาศัย ค่าอาหาร ค่าเล่าเรียนบุตร ภาระหนี้สิน รวมถึงค่าใช้จ่ายจำเป็นในชีวิตประจำวัน ซึ่งล้วนเป็นปัจจัยที่ต้องนำมาพิจารณาก่อนตัดสินใจเปลี่ยนมาประกอบอาชีพเกษตรอย่างเต็มตัว”
บางคนอาจมีที่ดินทำกินเป็นของตัวเอง ไม่มีภาระหนี้สิน หรือมีรายได้จากอาชีพอื่นเข้ามาช่วยแบ่งเบาค่าใช้จ่าย ขณะที่บางครอบครัวยังจำเป็นต้องมีเงินสดหมุนเวียนทุกเดือน ดังนั้น การทำเกษตรเพื่อพึ่งพาตัวเองจึงไม่ใช่เพียงแค่การมีพื้นที่ปลูกผักหรือเลี้ยงสัตว์ไว้บริโภค แต่ต้องวางแผนให้สอดคล้องกับสภาพเศรษฐกิจและความจำเป็นของครอบครัวด้วย
สำหรับคุณอ้อ ปัจจุบันกำลังพัฒนาพื้นที่ประมาณ 15 ไร่ ที่บ้านเกิดจังหวัดกาฬสินธุ์ โดยนำแนวคิด “โคก หนอง นา” และศาสตร์พระราชา มาประยุกต์ใช้ในการจัดสรรพื้นที่ทำกิน เพื่อสร้างแหล่งอาหารที่หลากหลายและลดการพึ่งพาปัจจัยจากภายนอกให้ได้มากที่สุด
ภายในพื้นที่มีการวางแผนจัดสรรให้มีทั้งแหล่งน้ำ นาข้าว และพื้นที่เพาะปลูกพืชผักชนิดต่างๆ ควบคู่กับการเลี้ยงสัตว์ เช่น ปลา เป็ด ไก่ และกบ เพื่อเป็นแหล่งอาหารสำหรับบริโภคในครัวเรือน นอกจากนี้ ยังให้ความสำคัญกับการปลูกพืชผักสวนครัว สมุนไพร และพืชที่สามารถนำมาใช้ประกอบอาหารในชีวิตประจำวัน เพื่อช่วยลดค่าใช้จ่ายในการซื้อวัตถุดิบจากภายนอก

คุณอ้อ มองว่า การทำเกษตรให้เกิดความคุ้มค่า ไม่ได้หมายถึงการปลูกพืชแล้วต้องขายเพื่อสร้างรายได้เพียงอย่างเดียว แต่การปลูกไว้กินเองก็ถือเป็นการสร้างความคุ้มค่าได้เช่นกัน เพราะอาหารทุกอย่างที่สามารถผลิตได้ภายในครัวเรือน ย่อมช่วยลดรายจ่ายที่ต้องควักเงินซื้อในแต่ละวัน ซึ่งเมื่อสะสมไปในระยะยาวก็สามารถช่วยแบ่งเบาภาระค่าใช้จ่ายของครอบครัวได้ไม่น้อย
ขณะเดียวกัน การจัดการพื้นที่เพาะปลูกให้เกิดประโยชน์สูงสุดก็เป็นอีกหนึ่งเรื่องที่คุณอ้อให้ความสำคัญ โดยเฉพาะการใช้พื้นที่ว่างระหว่างรอพืชหลักเจริญเติบโตให้เกิดประโยชน์ ด้วยการปลูกพืชอายุสั้นหรือพืชผักสวนครัวแซม เช่น ผักบุ้ง กะเพรา โหระพา และสะระแหน่ ซึ่งสามารถทยอยเก็บเกี่ยวไว้บริโภคในครัวเรือน หรือจำหน่ายเพื่อสร้างรายได้ระหว่างรอผลผลิตจากพืชหลักได้
“ระหว่างที่รอพืชหลักโต เราก็ปลูกพืชอย่างอื่นแซมได้ อย่าปล่อยให้พื้นที่ว่าง เพราะพืชบางชนิดเก็บยอดขายได้ก่อนที่พืชหลักจะให้ผลผลิตเสียอีก” คุณอ้อ เล่า
แนวคิดนี้ไม่เพียงช่วยให้เกษตรกรใช้ประโยชน์จากพื้นที่ได้อย่างคุ้มค่า แต่ยังเป็นการกระจายความเสี่ยงด้านรายได้ เพราะแทนที่จะรอเก็บเกี่ยวผลผลิตจากพืชหลักเพียงอย่างเดียว ก็สามารถมีพืชชนิดอื่นทยอยให้ผลผลิตหมุนเวียนได้ตลอดช่วงเวลาการเพาะปลูก ทั้งนี้ ต้องเลือกชนิดพืชให้เหมาะสม เพื่อไม่ให้เกิดการแข่งขันแย่งน้ำ แสงแดด และธาตุอาหารกับพืชหลักมากเกินไป
สิ่งที่คุณอ้อต้องการสะท้อนให้เห็นคือ การทำเกษตรแบบพึ่งพาตัวเอง ไม่จำเป็นต้องหมายถึงการผลิตทุกอย่างด้วยตัวเอง หรือการใช้ชีวิตโดยไม่ต้องพึ่งพาเงินสดเลย แต่เป็นการรู้จักบริหารจัดการทรัพยากรที่มีอยู่ให้เกิดประโยชน์สูงสุด ทั้งการผลิตอาหารไว้บริโภคเพื่อลดรายจ่าย และการวางแผนปลูกพืชเพื่อสร้างรายได้ให้เพียงพอกับภาระค่าใช้จ่ายของครอบครัว
“ทำเกษตรให้รอด จึงไม่ใช่แค่ปลูกอย่างไรให้ได้เงินมากที่สุด แต่ต้องรู้จักวางแผนทั้งการหาเงิน การใช้เงิน และการสร้างอาหารให้เพียงพอกับชีวิต” ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญของการทำเกษตรที่มุ่งสร้างความมั่นคง มากกว่าการไล่ตามตัวเลขรายได้เพียงอย่างเดียว
