ผู้เขียน : Huynh Nhat Mai Van
ใครจะคิดว่า “ปัสสาวะ” ซึ่งเป็นของเสียจากร่างกายมนุษย์ที่ถูกปล่อยทิ้งในแต่ละวัน จะสามารถนำกลับมาใช้เป็นทรัพยากรสำคัญทางการเกษตรได้ โดยเฉพาะธาตุอาหารอย่างไนโตรเจนและฟอสฟอรัสที่พืชจำเป็นต้องใช้ในการเจริญเติบโต หากสามารถนำธาตุอาหารเหล่านี้กลับมาใช้ประโยชน์ได้อย่างเหมาะสม ก็อาจช่วยลดการสูญเสียทรัพยากรและเป็นอีกหนึ่งทางเลือกในการผลิตปุ๋ยสำหรับภาคเกษตร
แนวคิดดังกล่าวกำลังได้รับการพัฒนาอย่างจริงจังในประเทศสวิตเซอร์แลนด์ โดย VunaNexus บริษัทสตาร์ตอัปด้านเทคโนโลยีสิ่งแวดล้อม ที่นำองค์ความรู้ด้านการบำบัดน้ำเสียมาพัฒนากระบวนการเปลี่ยนปัสสาวะของมนุษย์ให้กลายเป็นปุ๋ยน้ำสำหรับพืช ภายใต้ชื่อผลิตภัณฑ์ “Aurin” ซึ่งผ่านกระบวนการบำบัด กำจัดสารปนเปื้อน และฆ่าเชื้อ ก่อนนำกลับไปใช้ประโยชน์ทางการเกษตร
นวัตกรรมนี้ไม่เพียงช่วยนำธาตุอาหารที่เคยถูกปล่อยทิ้งกลับมาใช้ใหม่ แต่ยังเป็นอีกแนวทางในการลดปัญหามลพิษทางน้ำ ลดการใช้น้ำในระบบสุขาภิบาล และส่งเสริมการใช้ทรัพยากรตามแนวคิดเศรษฐกิจหมุนเวียน (Circular Economy)

จากของเสียในห้องน้ำ สู่แหล่งธาตุอาหารสำหรับพืช
โดยทั่วไป ปัสสาวะของมนุษย์มักถูกปล่อยรวมไปกับน้ำเสียจากห้องน้ำ ก่อนเข้าสู่ระบบบำบัดน้ำเสียตามกระบวนการจัดการของแต่ละพื้นที่ แต่ในความเป็นจริง ปัสสาวะมีธาตุอาหารสำคัญที่พืชสามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้ โดยเฉพาะไนโตรเจนและฟอสฟอรัส ซึ่งเป็นองค์ประกอบสำคัญในการเจริญเติบโตของพืช ขณะเดียวกัน การผลิตปุ๋ยไนโตรเจนสังเคราะห์ที่ใช้กันอย่างแพร่หลายในภาคการเกษตร จำเป็นต้องใช้พลังงานจำนวนมาก และยังพึ่งพาเชื้อเพลิงฟอสซิลในกระบวนการผลิต
Nadège de Chambrier ผู้ร่วมก่อตั้ง VunaNexus มองว่า การปล่อยให้ธาตุอาหารที่มีอยู่ในปัสสาวะสูญเสียไปกับระบบน้ำเสียเป็นเรื่องน่าเสียดาย เนื่องจากธาตุอาหารเหล่านี้สามารถนำกลับมาใช้ประโยชน์ได้ หากผ่านกระบวนการบำบัดที่เหมาะสม
บริษัทจึงมุ่งพัฒนาเทคโนโลยีที่สามารถแยกและนำธาตุอาหารจากปัสสาวะกลับมาใช้เป็นปุ๋ยสำหรับพืช แทนการปล่อยให้กลายเป็นของเสียที่ต้องกำจัด ซึ่งนอกจากจะช่วยลดการสูญเสียทรัพยากรแล้ว ยังมีส่วนช่วยลดปริมาณธาตุอาหารส่วนเกินที่อาจไหลลงสู่แหล่งน้ำธรรมชาติ
ต่อยอดแนวคิดเทคโนโลยีอวกาศ สู่ระบบผลิตปุ๋ยในอาคาร
อีกหนึ่งเรื่องที่น่าสนใจคือ แนวคิดการนำของเสียจากมนุษย์กลับมาใช้ประโยชน์มีความเชื่อมโยงกับการศึกษาระบบหมุนเวียนทรัพยากรสำหรับการดำรงชีวิตในอวกาศ หนึ่งในโครงการที่เป็นแรงบันดาลใจคือ MELiSSA ขององค์การอวกาศยุโรป (European Space Agency : ESA) ซึ่งศึกษาแนวทางการนำของเสียกลับมาใช้เป็นทรัพยากรในระบบปิด เพื่อสนับสนุนการดำรงชีวิตของนักบินอวกาศในการปฏิบัติภารกิจระยะยาว
หลักการสำคัญคือการใช้ทรัพยากรให้เกิดประโยชน์สูงสุด ลดการสูญเสีย และนำสิ่งที่เหลือจากกระบวนการหนึ่งกลับมาเป็นวัตถุดิบของอีกกระบวนการหนึ่ง VunaNexus จึงนำแนวคิดการหมุนเวียนทรัพยากรมาประยุกต์กับการจัดการของเสียในชีวิตประจำวัน โดยพัฒนาระบบบำบัดปัสสาวะที่สามารถติดตั้งภายในอาคารพาณิชย์ อาคารพักอาศัย และพื้นที่ชุมชนเมืองขนาดใหญ่ เพื่อรวบรวมปัสสาวะจากห้องน้ำเข้าสู่กระบวนการผลิตปุ๋ย
จุดเด่นอยู่ที่การนำระบบบำบัดขนาดเล็กมาติดตั้งใกล้กับแหล่งกำเนิดของเสีย ช่วยลดความจำเป็นในการขนส่งปัสสาวะไปยังโรงบำบัดที่อยู่ห่างไกล และเพิ่มโอกาสในการนำธาตุอาหารกลับมาใช้ประโยชน์ได้อย่างมีประสิทธิภาพ

เปิดขั้นตอนเปลี่ยน “ปัสสาวะมนุษย์” เป็นปุ๋ยน้ำ ผ่านกระบวนการบำบัดหลายขั้นตอน
การนำปัสสาวะมาใช้เป็นปุ๋ยไม่ได้หมายถึงการนำปัสสาวะสดไปรดต้นไม้โดยตรง แต่ต้องผ่านกระบวนการบำบัดเพื่อปรับสภาพ กำจัดสารปนเปื้อน และลดความเสี่ยงจากจุลินทรีย์ก่อโรคก่อนนำไปใช้ สำหรับเทคโนโลยีของ VunaNexus มีขั้นตอนสำคัญดังนี้
1. แยกปัสสาวะตั้งแต่ต้นทาง
เริ่มจากการติดตั้งโถปัสสาวะแบบแห้ง หรือห้องน้ำที่สามารถแยกปัสสาวะออกจากของเสียประเภทอื่น โดยมีระบบท่อลำเลียงปัสสาวะไปยังหน่วยบำบัดขนาดเล็ก ซึ่งสามารถติดตั้งไว้บริเวณชั้นใต้ดินของอาคาร การแยกปัสสาวะตั้งแต่ต้นทางช่วยลดการเจือจางจากน้ำชักโครก ทำให้สามารถรวบรวมธาตุอาหารในรูปแบบที่มีความเข้มข้นมากขึ้น อีกทั้งยังช่วยลดปริมาณน้ำที่ต้องเข้าสู่กระบวนการบำบัด
2. ใช้จุลินทรีย์เปลี่ยนแอมโมเนียมเป็นไนเตรต
เมื่อรวบรวมปัสสาวะได้แล้ว จะเข้าสู่กระบวนการบำบัดทางชีวภาพที่เรียกว่า ไนตริฟิเคชัน (Nitrification) โดยอาศัยการทำงานของแบคทีเรีย 2 กลุ่ม ในการเปลี่ยนแอมโมเนียมให้กลายเป็นไนเตรต ซึ่งเป็นรูปแบบหนึ่งของไนโตรเจนที่พืชสามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้ กระบวนการดังกล่าวยังช่วยปรับสภาพของเหลวและลดปัญหากลิ่นไม่พึงประสงค์ โดยใช้เวลาประมาณ 5–10 วัน ขึ้นอยู่กับสภาวะการทำงานของระบบบำบัด
3. กำจัดสารตกค้างและฆ่าเชื้อ
หลังผ่านกระบวนการบำบัดทางชีวภาพ ของเหลวจะเข้าสู่ขั้นตอนการกำจัดสารปนเปื้อนขนาดเล็ก หรือไมโครพอลูแทนต์ (Micropollutants) เช่น สารตกค้างจากยาและสารเคมีบางประเภทที่อาจปะปนอยู่ในปัสสาวะ จากนั้นจึงนำไปผ่านกระบวนการฆ่าเชื้อด้วยความร้อนที่อุณหภูมิประมาณ 90 องศาเซลเซียส เพื่อช่วยลดความเสี่ยงจากเชื้อไวรัสและจุลินทรีย์ก่อโรคที่อาจหลงเหลืออยู่ ขั้นตอนนี้ถือว่ามีความสำคัญ เนื่องจากผลิตภัณฑ์ที่ได้จะถูกนำกลับไปใช้ในการเพาะปลูก จึงต้องคำนึงถึงความปลอดภัยและคุณภาพของปุ๋ยเป็นหลัก
4. แยกน้ำออก เพิ่มความเข้มข้นของธาตุอาหาร
ขั้นตอนสุดท้ายคือการนำของเหลวไปผ่านกระบวนการกลั่น เพื่อแยกน้ำออกและเพิ่มความเข้มข้นของธาตุอาหารที่อยู่ในสารละลาย ผลลัพธ์ที่ได้คือปุ๋ยน้ำจากปัสสาวะมนุษย์ที่ผ่านการบำบัด ภายใต้ชื่อผลิตภัณฑ์ “Aurin” ขณะเดียวกัน น้ำกลั่นที่แยกออกจากกระบวนการยังสามารถนำกลับไปใช้ในระบบชักโครกได้อีกครั้ง ช่วยให้เกิดการหมุนเวียนทรัพยากรภายในอาคาร
รู้จัก “Aurin” ปุ๋ยน้ำจากปัสสาวะมนุษย์ ผ่านการรับรองในยุโรป
หลังผ่านกระบวนการบำบัดหลายขั้นตอน ปัสสาวะที่เคยถูกมองว่าเป็นของเสียจะถูกแปรรูปเป็นปุ๋ยน้ำที่มีธาตุอาหารสำหรับพืช โดย VunaNexus พัฒนาผลิตภัณฑ์ดังกล่าวออกจำหน่ายภายใต้ชื่อ Aurin
บริษัทระบุว่า Aurin เป็นปุ๋ยแร่ธาตุที่ผลิตจากปัสสาวะมนุษย์ทั้งหมด และเป็นผลิตภัณฑ์แรกในยุโรปที่ได้รับการรับรองในประเภทดังกล่าว โดยได้รับอนุญาตให้ใช้กับพืชจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในประเทศสวิตเซอร์แลนด์และฝรั่งเศส ผลิตภัณฑ์สามารถนำไปใช้ในการเพาะปลูกพืชทางการเกษตร สวนผัก และไม้ประดับภายในบ้านตามข้อกำหนดการใช้งานที่ได้รับอนุญาต จุดเด่นของปุ๋ยชนิดนี้คือการนำไนโตรเจนและฟอสฟอรัสที่อยู่ในปัสสาวะกลับมาใช้เป็นธาตุอาหารสำหรับพืช แทนที่จะปล่อยให้สูญเสียไปกับระบบบำบัดน้ำเสีย
นอกจากนี้ ระบบบำบัดของ VunaNexus ยังได้รับการพัฒนาให้ทำงานแบบอัตโนมัติ สามารถควบคุมและติดตามการทำงานจากระยะไกล เพื่อลดภาระในการดูแลรักษาและเพิ่มความสะดวกในการติดตั้งภายในอาคารขนาดใหญ่
ทั้งนี้ การนำปัสสาวะมาใช้ประโยชน์ทางการเกษตรจำเป็นต้องผ่านกระบวนการบำบัดและตรวจสอบคุณภาพอย่างเหมาะสม ไม่ควรนำปัสสาวะที่ไม่ได้ผ่านการบำบัดมาใช้ทดแทนผลิตภัณฑ์ที่ผ่านการรับรอง เนื่องจากอาจมีความเสี่ยงด้านเชื้อโรคและสารตกค้าง
ลดมลพิษทางน้ำ ดึงไนโตรเจน-ฟอสฟอรัสกลับมาใช้ประโยชน์
นอกจากการผลิตปุ๋ยแล้ว เทคโนโลยีดังกล่าวยังช่วยแก้ปัญหาการสูญเสียธาตุอาหารจากระบบน้ำเสีย โดยเฉพาะไนโตรเจนและฟอสฟอรัส ซึ่งหากมีปริมาณมากเกินไปในแหล่งน้ำ อาจส่งผลกระทบต่อคุณภาพน้ำและระบบนิเวศ
งานวิจัยที่เผยแพร่ในวารสาร Scientific Reports ซึ่งถูกอ้างถึงในข้อมูลต้นฉบับ ชี้ให้เห็นว่าปัสสาวะของมนุษย์จำนวนมากยังไม่ได้ถูกนำธาตุอาหารกลับมาใช้ประโยชน์อย่างเต็มที่ ทำให้เกิดการสูญเสียทรัพยากรที่สามารถนำกลับมาใช้ในภาคเกษตรได้ VunaNexus จึงมองว่าการแยกปัสสาวะตั้งแต่ต้นทางเป็นอีกหนึ่งแนวทางที่จะช่วยลดปริมาณธาตุอาหารที่เข้าสู่ระบบน้ำเสีย และลดโอกาสที่ไนโตรเจนจะไหลลงสู่แม่น้ำและทะเลสาบ
Nadège de Chambrier ระบุว่า ระบบของบริษัทมีศักยภาพในการบำบัดปัสสาวะได้ประมาณ 8,000 ลิตรต่อวัน ซึ่งนอกจากจะช่วยลดปริมาณของเสียที่ต้องจัดการแล้ว ยังสามารถนำธาตุอาหารกลับมาใช้เป็นวัตถุดิบสำหรับผลิตปุ๋ยได้
อีกทั้งการติดตั้งห้องน้ำแบบแยกปัสสาวะยังช่วยลดการใช้น้ำในระบบสุขาภิบาล และอาจช่วยลดการปล่อยก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์จากการผลิตปุ๋ยสังเคราะห์บางส่วน หากสามารถนำปุ๋ยที่ผลิตได้ไปใช้ทดแทนปุ๋ยเดิมอย่างเหมาะสม
ขยายเทคโนโลยีสู่ชุมชนเมือง เปลี่ยนอาคารให้เป็นแหล่งผลิตปุ๋ย
ปัจจุบัน VunaNexus ได้นำระบบบำบัดปัสสาวะไปติดตั้งในโครงการอาคารพาณิชย์และที่พักอาศัยหลายแห่ง รวมถึงอาคารของธนาคารเอกชนขนาดใหญ่แห่งหนึ่งในประเทศสวิตเซอร์แลนด์ บริษัทระบุว่า ระบบสามารถรวบรวมและแปรรูปปัสสาวะได้ประมาณ 3 ล้านลิตรต่อปี สะท้อนถึงศักยภาพในการนำเทคโนโลยีไปใช้กับอาคารที่มีผู้ใช้งานจำนวนมาก
นอกจากนี้ ยังมีหน่วยงานในเมืองสำคัญของยุโรป เช่น ปารีส โลซาน และซูริก ให้ความสนใจเทคโนโลยีดังกล่าว โดยมีโครงการที่อยู่ระหว่างการทดลองและพัฒนา รวมถึงแผนการนำระบบไปใช้ในชุมชนเมืองเชิงนิเวศแห่งใหม่ในกรุงปารีส
David de Chambrier ผู้ร่วมก่อตั้ง VunaNexus มองว่า ในอนาคตอาคารขนาดใหญ่ที่ตั้งอยู่ในเขตเมืองหนาแน่นอาจสามารถติดตั้งระบบหมุนเวียนธาตุอาหารจากปัสสาวะเป็นส่วนหนึ่งของโครงสร้างพื้นฐานได้ แนวทางดังกล่าวจะช่วยให้อาคารไม่ได้เป็นเพียงสถานที่ที่ก่อให้เกิดน้ำเสีย แต่ยังสามารถทำหน้าที่รวบรวมทรัพยากรที่มีประโยชน์ เพื่อนำกลับไปใช้ในภาคการเกษตรได้อีกด้วย
แม้ผลิตปุ๋ยได้จริง แต่ต้นทุนยังสูงกว่าปุ๋ยสังเคราะห์ 40–50 เท่า
แม้เทคโนโลยีการผลิตปุ๋ยจากปัสสาวะจะมีศักยภาพในการช่วยลดปัญหาสิ่งแวดล้อมและนำทรัพยากรกลับมาใช้ใหม่ แต่การขยายระบบไปใช้ในเชิงพาณิชย์ยังมีข้อจำกัดสำคัญ โดยเฉพาะต้นทุนการรวบรวม ขนส่ง จัดเก็บ และบำบัดปัสสาวะ หนึ่งในตัวอย่างที่สะท้อนความท้าทายดังกล่าว คือโครงการทดลองในประเทศแอฟริกาใต้เมื่อกว่าทศวรรษที่ผ่านมา ซึ่งมีการติดตั้งห้องน้ำแบบแห้งที่สามารถแยกปัสสาวะได้มากกว่า 80,000 แห่ง ในพื้นที่รอบเมืองเดอร์บัน
โครงการดังกล่าวมีการรวบรวมปัสสาวะมาผ่านกระบวนการผลิตปุ๋ย ก่อนนำไปทดลองใช้ในการเพาะปลูกข้าวโพด ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความเป็นไปได้ทางเทคนิคในการนำธาตุอาหารจากปัสสาวะกลับมาใช้ประโยชน์ อย่างไรก็ตาม ต้นทุนในการขนส่ง จัดเก็บ และแปรรูปยังเป็นอุปสรรคสำคัญที่ทำให้การขยายโครงการในเชิงธุรกิจไม่สามารถดำเนินการได้อย่างเต็มที่
David de Chambrier ระบุว่า แม้แต่ในประเทศสวิตเซอร์แลนด์ ต้นทุนการผลิตไนโตรเจนจากปัสสาวะด้วยระบบบำบัดขนาดเล็กยังสูงกว่าการผลิตปุ๋ยไนโตรเจนสังเคราะห์ประมาณ 40–50 เท่า ตัวเลขดังกล่าวสะท้อนให้เห็นว่า แม้เทคโนโลยีจะสามารถนำมาใช้งานได้จริง แต่ยังจำเป็นต้องพัฒนาเพื่อลดต้นทุนและเพิ่มประสิทธิภาพ ก่อนที่จะสามารถแข่งขันกับปุ๋ยสังเคราะห์ในตลาดได้อย่างแพร่หลาย
ขณะเดียวกัน ความผันผวนของราคาปุ๋ยในตลาดโลก รวมถึงผลกระทบจากความขัดแย้งระหว่างประเทศที่ส่งผลต่อราคาวัตถุดิบและเส้นทางการขนส่ง ยังเป็นปัจจัยที่ทำให้หลายประเทศเริ่มให้ความสนใจกับปุ๋ยทางเลือกและแนวทางการผลิตปุ๋ยจากทรัพยากรภายในประเทศมากขึ้น
จากปัสสาวะสู่ปุ๋ยทางเลือก อีกก้าวของเกษตรกรรมที่ใช้ทรัพยากรอย่างคุ้มค่า
การพัฒนาปุ๋ยจากปัสสาวะมนุษย์ของ VunaNexus เป็นอีกหนึ่งตัวอย่างของการนำองค์ความรู้ด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีสิ่งแวดล้อมมาประยุกต์ใช้ เพื่อเปลี่ยนของเสียที่เกิดขึ้นในชีวิตประจำวันให้กลายเป็นทรัพยากรที่มีประโยชน์ต่อภาคการเกษตร
สิ่งที่น่าสนใจไม่ใช่เพียงการเปลี่ยนปัสสาวะให้กลายเป็นปุ๋ย แต่ยังรวมถึงแนวคิดการออกแบบระบบจัดการของเสียรูปแบบใหม่ ที่ให้ความสำคัญกับการนำธาตุอาหารกลับมาใช้ประโยชน์ ลดการใช้น้ำ และลดภาระของระบบบำบัดน้ำเสีย แม้ปัจจุบันเทคโนโลยีดังกล่าวยังมีข้อจำกัดด้านต้นทุนและการขยายกำลังการผลิต แต่ก็แสดงให้เห็นว่าแหล่งธาตุอาหารสำหรับพืชไม่ได้จำกัดอยู่เพียงปุ๋ยสังเคราะห์หรือวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตรเท่านั้น หากมีระบบจัดการที่เหมาะสม ของเสียจากกิจกรรมในชีวิตประจำวันก็สามารถนำกลับมาใช้เป็นวัตถุดิบทางการเกษตรได้เช่นกัน
ในอนาคต หากสามารถพัฒนาระบบบำบัดให้มีต้นทุนต่ำลง มีประสิทธิภาพสูงขึ้น และสามารถติดตั้งได้อย่างแพร่หลาย การผลิตปุ๋ยจากปัสสาวะมนุษย์ก็อาจกลายเป็นอีกหนึ่งทางเลือกในการลดการสูญเสียธาตุอาหาร ลดมลพิษจากน้ำเสีย และสนับสนุนการทำเกษตรที่ใช้ทรัพยากรอย่างคุ้มค่าและยั่งยืนมากขึ้น
แหล่งอ้างอิงงาน
