กล้วยหนึ่งกอ ทำเงินได้มากกว่าแค่ขายผล รู้จักมองโอกาส เพิ่มมูลค่าจากทุกส่วน ปลูกครั้งเดียว ต่อยอดได้หลายทาง

จากแม่ค้าตลาดนัดสู่นักขายสินค้าเกษตรออนไลน์ เปิดมุมมองใหม่ในการทำเกษตร เปลี่ยนวิธีคิดจากการปลูกกล้วยเพื่อรอขายผลผลิต มาเป็นการสร้างรายได้จากทุกส่วนของต้นกล้วย ทั้งหน่อ ใบ กาบ และเส้นใย พร้อมใช้ตลาดออนไลน์เชื่อมโยงผู้ซื้อกับเกษตรกรทั่วประเทศ โดยมีหัวใจสำคัญคือ “ปลูกให้เป็น ต้องขายให้ได้ และรู้จักเพิ่มมูลค่าสิ่งที่มีอยู่”

สำหรับเกษตรกรทั่วไป เมื่อพูดถึงการปลูกกล้วย หลายคนอาจนึกถึงการปลูกเพื่อเก็บผลผลิตขายเป็นเครือหรือเป็นหวี เมื่อเก็บเกี่ยวเสร็จแล้วก็ตัดต้นทิ้ง เพื่อเปิดทางให้หน่อใหม่เจริญเติบโตต่อไป แต่หากลองเปลี่ยนมุมมอง กล้วยหนึ่งกออาจสร้างรายได้มากกว่าที่คิด เพราะนอกจากผลกล้วยที่นำไปจำหน่ายได้แล้ว ส่วนอื่นๆ ของต้นกล้วยยังมีโอกาสพัฒนาเป็นสินค้าสร้างรายได้เช่นเดียวกัน

แนวคิดนี้เป็นหนึ่งในวิธีทำเกษตรของ คุณอ้อ-นริศรา ภูธิตา เจ้าของเมล็ดพันธุ์ดี เกษตรวิถีไทย จังหวัดระยอง ผู้ที่มองว่าการสร้างรายได้จากการเกษตรไม่จำเป็นต้องเริ่มต้นจากการมีพื้นที่จำนวนมาก หรือปลูกพืชให้ได้ผลผลิตสูงที่สุดเพียงอย่างเดียว แต่ต้องเริ่มจากการมองเห็นคุณค่าของสิ่งที่มีอยู่ และรู้จักหาตลาดให้กับสินค้านั้น

คุณอ้อเล่าว่า สิ่งสำคัญที่ทำให้เกษตรกรประสบความสำเร็จ ไม่ได้ขึ้นอยู่กับความสามารถในการปลูกเพียงอย่างเดียว แต่ต้องมีความรู้ด้านการตลาดควบคู่กันไป เพราะต่อให้ปลูกพืชได้ดี มีผลผลิตจำนวนมาก แต่หากไม่มีช่องทางจำหน่าย ก็อาจไม่สามารถสร้างรายได้ตามที่คาดหวัง

จากแม่ค้าตลาดนัด สู่เจ้าของธุรกิจขายสินค้าเกษตรออนไลน์

ก่อนจะก้าวเข้าสู่วงการเกษตรอย่างเต็มตัว คุณอ้อไม่ได้เริ่มต้นจากการเป็นเกษตรกร แต่มีประสบการณ์ค้าขายมาตั้งแต่อายุ 16 ปี โดยเริ่มจากการรับซื้อสินค้าเกษตรตามฤดูกาล เช่น พริก มะนาว มะขาม รวมถึงกล้วยและอ้อย เพื่อนำไปจำหน่ายต่อในตลาดสด

ช่วงนั้นคุณอ้อใช้วิธีถือตะกร้าขึ้นรถสองแถวไปยังตลาด เพื่อสำรวจว่าพ่อค้าแม่ค้าขายส่งนำสินค้าอะไรมาจำหน่ายบ้าง หากเห็นสินค้าชนิดใดน่าสนใจ ก็จะรับซื้อมาขายปลีก โดยเสียค่าเช่าพื้นที่ตลาดวันละ 40 บาท กระทั่งปี 2540 คุณอ้อย้ายจากจังหวัดกาฬสินธุ์มาอยู่จังหวัดระยอง และเริ่มต้นค้าขายตามตลาดนัด โดยทดลองขายสินค้าหลากหลายประเภท ทั้งกิฟต์ช็อป เสื้อผ้า ผ้าห่ม และหนังสือ ก่อนจะเปิดร้านหนังสือเป็นธุรกิจหลักนานประมาณ 15 ปี เมื่อพฤติกรรมผู้บริโภคเปลี่ยนไป ธุรกิจร้านหนังสือเริ่มไม่ตอบโจทย์ คุณอ้อจึงมองหาโอกาสใหม่ โดยเฉพาะช่องทางการค้าขายผ่าน Facebook ที่เริ่มได้รับความนิยมในช่วงนั้น

แม้จะทดลองขายสินค้าหลายประเภทผ่านออนไลน์ แต่ก็ยังไม่ประสบความสำเร็จตามที่ต้องการ จนกระทั่งครอบครัวประสบปัญหาทางการเงินจากธุรกิจรับเหมาก่อสร้างของสามี ทำให้มีภาระหนี้สินประมาณ 2-3 ล้านบาท จุดเปลี่ยนครั้งสำคัญเกิดขึ้นเมื่อคุณอ้อตัดสินใจกลับไปบ้านเกิด และเริ่มมองหาสิ่งที่สามารถนำมาสร้างรายได้ โดยไม่ต้องใช้เงินลงทุนจำนวนมาก

“ตอนนั้นพี่ไม่มีทุน ไม่รู้ว่าจะเริ่มต้นจากอะไร พอกลับไปบ้านแม่ เห็นว่ามีต้นหมากอยู่ประมาณ 3 ต้น ก็ลองเอาลูกหมากมาโพสต์ขายใน Facebook ปรากฏว่ามีคนสนใจและสั่งซื้อจริงๆ พี่ก็เลยเริ่มมองว่าสิ่งอื่นๆ รอบตัวเราน่าจะขายได้เหมือนกัน” คุณอ้อเล่า

จากลูกหมากเพียงไม่กี่ลูก คุณอ้อเริ่มขยายไปสู่การขายใบเตย เมล็ดพันธุ์ และพืชชนิดต่างๆ ที่พบเห็นรอบตัว โดยใช้วิธีสำรวจว่าพืชแต่ละชนิดมีส่วนใดที่สามารถนำไปใช้ประโยชน์และจำหน่ายได้บ้าง จากวันนั้นจนถึงปัจจุบัน คุณอ้อมีรายการสินค้าเกษตรที่นำเสนอขายประมาณ 5,000 ชนิด ครอบคลุมทั้งเมล็ดพันธุ์ ต้นกล้า พืชผัก ไม้ผล ไม้ประดับ สมุนไพร และผลิตภัณฑ์จากส่วนต่างๆ ของพืช

เปลี่ยนวิธีคิด ปลูกกล้วยหนึ่งกอ อย่ามองแค่ผลผลิต แต่ต้องมองให้เห็นโอกาสจากทุกส่วน

หนึ่งในตัวอย่างที่สะท้อนแนวคิดการทำเกษตรของคุณอ้อได้อย่างชัดเจน คือการนำทุกส่วนของต้นกล้วยมาสร้างโอกาสทางการค้า คุณอ้อ เล่าว่า จุดเริ่มต้นมาจากการนำหน่อกล้วยจากบ้านเกิดในภาคอีสานกลับมาปลูกไว้เพียงหนึ่งหน่อ ด้วยความที่เป็นคนค้าขายอยู่แล้ว จึงทดลองถ่ายภาพและโพสต์ขายหน่อกล้วยผ่าน Facebook แม้ในขณะนั้นจะยังไม่มีหน่อกล้วยจำนวนมากก็ตาม ปรากฏว่ามีลูกค้าสนใจติดต่อเข้ามาสั่งซื้อ ทำให้คุณอ้อเริ่มมองหาหน่อกล้วยจากสวนของเพื่อนบ้านและคนรู้จัก เพื่อนำมาจำหน่ายตามความต้องการของลูกค้า

จากการเริ่มต้นขายหน่อกล้วยเพียงอย่างเดียว คุณอ้อเริ่มศึกษาว่าส่วนอื่นๆ ของต้นกล้วยสามารถนำไปใช้ประโยชน์อะไรได้บ้าง และพบว่ากล้วยมีศักยภาพในการสร้างรายได้มากกว่าการจำหน่ายผลผลิต ไม่ว่าจะเป็นหน่อกล้วยที่สามารถจำหน่ายเป็นพันธุ์ปลูก ใบกล้วยที่ใช้ประโยชน์ด้านอาหารและบรรจุภัณฑ์ กาบกล้วยที่สามารถนำไปแปรรูป ตลอดจนเส้นใยกล้วยที่เป็นวัตถุดิบสำหรับงานหัตถกรรมและสิ่งทอ

คุณอ้อ อธิบายว่า สิ่งที่เกษตรกรควรเรียนรู้ไม่ใช่เพียงวิธีการปลูก แต่ต้องศึกษาต่อว่าพืชที่ปลูกสามารถนำไปใช้ประโยชน์อะไรได้บ้าง เพราะเมื่อเข้าใจการใช้งานของสินค้าแต่ละชนิด ก็จะสามารถนำเสนอขายได้ตรงกับความต้องการของลูกค้ามากขึ้น โดยคุณอ้อได้ยกตัวอย่างให้เห็นภาพว่า หากมีลูกค้าต้องการซื้อหน่อกล้วยไปขยายพันธุ์ เกษตรกรก็สามารถจำหน่ายหน่อกล้วยได้ โดยไม่จำเป็นต้องรอให้ต้นกล้วยออกเครือ ขณะที่ใบกล้วยหรือกาบกล้วยก็อาจเป็นสินค้าที่ตอบโจทย์ลูกค้าอีกกลุ่มหนึ่ง

การที่ส่วนต่างๆ ของกล้วยสามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้ ไม่ได้หมายความว่าจะสามารถขายได้ทันทีทุกส่วน เพราะยังต้องพิจารณาความต้องการของตลาด คุณภาพสินค้า และต้นทุนในการจัดเตรียมด้วย “บางคนรู้ว่ากล้วยขายได้หลายส่วน แต่ไม่รู้ว่าจะเอาไปขายที่ไหน หรือขายให้ใคร ต่อให้เราปลูกกล้วยเป็นพันไร่ แต่ไม่รู้ว่าตลาดอยู่ตรงไหน ก็อาจขายไม่ได้ เพราะฉะนั้น สิ่งสำคัญคือต้องหาคนซื้อให้เจอ” คุณอ้อ กล่าว

ปลูกกล้วยให้คุ้ม ต้องวางแผนทั้งการปลูกและการใช้พื้นที่

นอกจากมุมมองด้านการตลาด คุณอ้อยังให้ความสำคัญกับการจัดการพื้นที่เกษตรให้เกิดประโยชน์สูงสุด โดยไม่จำกัดว่าพื้นที่หนึ่งแปลงจะต้องปลูกพืชเพียงชนิดเดียว สำหรับพื้นที่เกษตรของคุณอ้อมีพื้นที่ทั้งหมดประมาณ 15 ไร่ โดยใช้แนวคิดเกษตรผสมผสาน วางแผนปลูกพืชหลายชนิดร่วมกัน ทั้งไม้ยืนต้น ไม้ผล พืชผัก สมุนไพร และพืชคลุมดิน เพื่อให้สามารถใช้ประโยชน์จากพื้นที่ได้อย่างต่อเนื่อง

คุณอ้อ อธิบายว่า การออกแบบพื้นที่ปลูกจะเริ่มจากพืชขนาดใหญ่ก่อน โดยกำหนดระยะปลูกไม้ผลและไม้ยืนต้นประมาณ 8×8 เมตร เพื่อให้มีพื้นที่สำหรับการเจริญเติบโตของทรงพุ่มจากนั้นจึงใช้พื้นที่ระหว่างต้นไม้ใหญ่ปลูกพืชขนาดกลาง เช่น กล้วย มะละกอ มะนาว และมะกรูด โดยวางแผนระยะห่างตามขนาดของต้นไม้และสภาพพื้นที่ ส่วนพื้นที่ที่เหลือก็สามารถปลูกพืชขนาดเล็ก เช่น ข่า ขิง หรืออ้อย รวมถึงพืชคลุมดินที่มีประโยชน์ทางการค้าได้อีกด้วย ระยะปลูกดังกล่าวเป็นแนวทางการจัดพื้นที่ของคุณอ้อ ซึ่งผู้สนใจควรปรับให้เหมาะสมกับชนิดพืช สภาพดิน น้ำ และแสงแดดในแต่ละพื้นที่

สำหรับกล้วย คุณอ้อมองว่าเป็นพืชที่น่าสนใจสำหรับการทำเกษตรผสมผสาน เพราะสามารถแตกหน่อขยายพันธุ์ได้ และหลังจากตัดต้นที่ให้ผลผลิตแล้ว ยังสามารถมีหน่อใหม่เจริญเติบโตขึ้นมาทดแทนได้ นอกจากนี้ กล้วยยังสามารถนำมาปลูกเป็นพืชบุกเบิกในพื้นที่บางประเภท เช่น ดินถมใหม่หรือพื้นที่ที่ต้องการฟื้นฟูสภาพดิน โดยอาศัยการเจริญเติบโตของระบบรากและการคืนอินทรียวัตถุจากเศษซากพืช ซึ่งต้องจัดการร่วมกับการปรับปรุงดินอย่างเหมาะสม

แนวคิดสำคัญคือการใช้พื้นที่ว่างระหว่างพืชหลักให้เกิดประโยชน์ แทนที่จะปล่อยให้เป็นพื้นที่ว่างโดยไม่มีผลผลิต โดยเฉพาะช่วงที่ต้องรอให้พืชหลักเจริญเติบโต เกษตรกรอาจเลือกปลูกพืชอายุสั้นหรือพืชที่เก็บเกี่ยวได้เร็ว เพื่อช่วยสร้างรายได้ระหว่างรอผลผลิตหลัก

เส้นใยกล้วย จากวัสดุที่หลายคนมองข้าม สู่สินค้าที่มีคนต้องการ

หนึ่งในตัวอย่างที่น่าสนใจคือ “เส้นใยกล้วย” ซึ่งเป็นวัสดุที่สามารถนำไปใช้ในงานทอผ้าและผลิตภัณฑ์หัตถกรรมได้ โดย คุณอ้อเล่าว่า ในช่วงแรกที่ทดลองโพสต์ขายเส้นใยกล้วยผ่าน Facebook ยังไม่ได้มีสินค้าอยู่ในมือ แต่ต้องการสำรวจว่ามีลูกค้าสนใจสินค้าประเภทนี้หรือไม่

หลังจากโพสต์ออกไป ปรากฏว่ามีลูกค้าติดต่อเข้ามาสอบถามจริง จึงเริ่มพูดคุยถึงรายละเอียดและความต้องการของสินค้า โดยมีการเสนอราคาเบื้องต้นสำหรับเส้นใยกล้วยที่มัดรวมเป็นน้ำหนัก 1 กิโลกรัม ในราคา 100 บาท ส่วนกรณีที่ลูกค้าต้องการจำนวนมาก สามารถเจรจาราคาและเงื่อนไขการส่งมอบเพิ่มเติมได้

ตัวอย่างดังกล่าวทำให้คุณอ้อมองเห็นว่า ตลาดสินค้าเกษตรไม่ได้จำกัดอยู่เพียงพืชผักหรือผลไม้สำหรับบริโภคเท่านั้น แต่ยังมีความต้องการวัตถุดิบจากภาคเกษตรเพื่อนำไปต่อยอดเป็นสินค้าอื่นๆ อีกมาก

ทั้งนี้ ราคาเส้นใยกล้วยกิโลกรัมละ 100 บาท เป็นตัวอย่างราคาที่คุณอ้อใช้เสนอขายในช่วงหนึ่ง ไม่ใช่ราคากลางของตลาด เนื่องจากราคาจริงขึ้นอยู่กับชนิด คุณภาพ ความสะอาด และลักษณะการแปรรูปของเส้นใย

สำหรับการพัฒนาสินค้าให้ตรงตามความต้องการของลูกค้า คุณอ้อใช้วิธีพูดคุยกับผู้ซื้อโดยตรง เพื่อสอบถามมาตรฐานและรูปแบบสินค้าที่ต้องการ ในกรณีเส้นใยกล้วย ลูกค้าบางรายอาจมีข้อกำหนดเกี่ยวกับกระบวนการเตรียมเส้นใย เช่น การแช่น้ำเกลือหรือการฟอกสี เพื่อให้ได้คุณสมบัติเหมาะสมกับการนำไปใช้งาน ซึ่งผู้ผลิตจำเป็นต้องเรียนรู้และปรับกระบวนการให้ตรงกับความต้องการของตลาด

“ลูกค้าเป็นคนสอนเราได้ เพราะลูกค้าแต่ละคนต้องการสินค้าไม่เหมือนกัน เราต้องคุยกันว่าเขาจะเอาไปทำอะไร ต้องการคุณภาพแบบไหน ถ้าเราทำได้ตรงตามที่เขาต้องการ เขาก็มีโอกาสกลับมาซื้อซ้ำ” คุณอ้อกล่าว

ประสบการณ์นี้สะท้อนให้เห็นว่า การเพิ่มมูลค่าสินค้าเกษตรไม่จำเป็นต้องเริ่มจากการลงทุนสร้างโรงงานแปรรูปขนาดใหญ่เสมอไป แต่สามารถเริ่มจากการค้นหาความต้องการของลูกค้า แล้วค่อยพัฒนากระบวนการผลิตหรือจัดหาสินค้าให้ตรงตามมาตรฐานที่ตกลงกัน

ไม่จำเป็นต้องปลูกเองทั้งหมด สร้างเครือข่ายเกษตรกร ช่วยกันผลิต ช่วยกันขาย

อีกหนึ่งแนวคิดที่ทำให้ธุรกิจสินค้าเกษตรของคุณอ้อเติบโต คือการสร้างเครือข่ายเกษตรกรและเจ้าของสวนจากหลายพื้นที่ เพื่อให้สามารถจัดหาสินค้าได้หลากหลาย โดยไม่ต้องปลูกทุกชนิดด้วยตัวเอง

คุณอ้อเล่าว่า แม้จะมีพื้นที่สวนของตัวเองประมาณ 15 ไร่ แต่เมื่อรวมเครือข่ายสวนพันธมิตรแล้ว คาดว่ามีพื้นที่เพาะปลูกที่เกี่ยวข้องรวมประมาณ 2,000-3,000 ไร่ ซึ่งเป็นการประมาณจากเครือข่ายที่ติดต่อค้าขายร่วมกัน ไม่ใช่พื้นที่ที่คุณอ้อเป็นเจ้าของทั้งหมด

หลักการทำงานคือ หากเกษตรกรรายใดมีพืชชนิดที่ตลาดต้องการอยู่แล้ว คุณอ้อจะเลือกติดต่อรับสินค้าจากสวนดังกล่าวมาจำหน่าย แทนที่จะลงทุนปลูกซ้ำทุกอย่าง ส่วนพื้นที่ของตัวเองก็จะเน้นปลูกพืชที่หาได้ยาก หรือพืชที่ยังไม่มีอยู่ในเครือข่าย เพื่อเพิ่มความหลากหลายของสินค้า

“พี่ไม่จำเป็นต้องปลูกทุกอย่างเอง เพราะถ้าคนอื่นปลูกอยู่แล้ว เราก็รับของเขามาขายได้ พี่มีหน้าที่ขาย ส่วนคนที่ปลูกเก่งก็มีหน้าที่ผลิตสินค้าให้เรา แบบนี้ก็มีรายได้ด้วยกัน” คุณอ้ออธิบาย

ในแต่ละวัน คุณอ้อจะประสานงานกับเกษตรกรเครือข่ายเพื่อจัดหาพืชชนิดต่างๆ เช่น ข่า กระชาย และสินค้าเกษตรอื่นๆ ตามคำสั่งซื้อ เมื่อเกษตรกรนำสินค้ามาส่ง ทีมงานจะช่วยกันคัดแยก จัดเตรียม และบรรจุเพื่อส่งให้ลูกค้า ระบบดังกล่าวช่วยให้คุณอ้อไม่ต้องแบกรับต้นทุนการผลิตทุกขั้นตอน ขณะเดียวกัน เกษตรกรในเครือข่ายก็มีช่องทางจำหน่ายผลผลิตเพิ่มเติม

สำหรับเกษตรกรที่ปลูกกล้วย แนวคิดนี้สามารถนำมาปรับใช้ได้เช่นกัน โดยเฉพาะการรวมกลุ่มเพื่อจัดหาหน่อกล้วย ใบกล้วย หรือวัตถุดิบจากส่วนอื่นๆ ตามคำสั่งซื้อของลูกค้า ซึ่งอาจช่วยให้สามารถรวบรวมสินค้าได้ในปริมาณที่เพียงพอต่อความต้องการของตลาด

ฝากถึงเกษตรกร อย่าหยุดแค่ปลูกให้เก่ง แต่ต้องขายให้เป็น

ตลอดเส้นทางการทำเกษตรและค้าขายสินค้าเกษตร คุณอ้อยืนยันว่า สิ่งที่ทำให้ธุรกิจเติบโตไม่ได้เกิดจากการมีพื้นที่จำนวนมาก หรือการปลูกพืชเก่งกว่าคนอื่น แต่เกิดจากการเรียนรู้และมองหาโอกาสทางการค้าอยู่เสมอ

โดยเฉพาะการนำสิ่งที่มีอยู่รอบตัวมาสร้างมูลค่า ซึ่งบางครั้งอาจเป็นพืชธรรมดาที่หลายคนมองข้าม แต่กลับเป็นวัตถุดิบที่ลูกค้าอีกกลุ่มหนึ่งกำลังต้องการ

เช่นเดียวกับการปลูกกล้วย หากเกษตรกรเลือกมองเพียงการขายผลผลิต ก็อาจมีรายได้เฉพาะช่วงที่กล้วยออกเครือ แต่หากรู้จักศึกษาการใช้ประโยชน์จากหน่อ ใบ กาบ และเส้นใย พร้อมทั้งวางแผนหาตลาดให้เหมาะสม ก็มีโอกาสสร้างรายได้จากทรัพยากรที่มีอยู่ได้มากขึ้น

การนำทุกส่วนของต้นกล้วยมาจำหน่ายจำเป็นต้องวางแผนอย่างเหมาะสม โดยเฉพาะการเก็บหน่อพันธุ์และส่วนต่างๆ ของต้น เพื่อไม่ให้กระทบต่อการเจริญเติบโตและผลผลิตในระยะยาว

“พี่อยากให้เกษตรกรคิดเรื่องตลาดก่อนปลูก อย่าคิดแค่ว่าปลูกอะไรแล้วโตเร็ว หรือปลูกอะไรแล้วได้ผลผลิตเยอะ แต่ต้องรู้ด้วยว่าเราจะขายให้ใคร ขายที่ไหน เพราะหัวใจของการทำเกษตรสำหรับพี่คือการขาย รองลงมาคือการเข้าใจพืช แล้วจึงเป็นเรื่องการปลูก” คุณอ้อกล่าวทิ้งท้าย

เรื่องราวของคุณอ้อจึงเป็นอีกหนึ่งตัวอย่างที่สะท้อนให้เห็นว่า การทำเกษตรในยุคปัจจุบันอาจไม่จำเป็นต้องแข่งขันกันที่ปริมาณผลผลิตเพียงอย่างเดียว แต่ต้องรู้จักนำความรู้ด้านการผลิตและการตลาดมาใช้ร่วมกัน โดยเฉพาะการมองเห็นคุณค่าของทุกส่วนในพืชหนึ่งต้น เพราะท้ายที่สุดแล้ว “ปลูกกล้วยให้คุ้ม” อาจไม่ได้หมายถึงการทำให้กล้วยออกเครือดกที่สุดเพียงอย่างเดียว แต่หมายถึงการรู้จักใช้ประโยชน์จากสิ่งที่ปลูกให้เกิดรายได้อย่างเหมาะสม