ทุกวันนี้ ประเทศไทยประสบปัญหาการแพร่ระบาดของ “สัตว์น้ำต่างถิ่น(Alien Species)” หลากหลายชนิดไม่ว่าจะเป็น ปลาซักเกอร์ ตะพาบไต้หวัน ปลาดุกแอฟริกัน ปลาหมอมายัน ปลาหมอคางดำและกุ้งเครย์ฟิช ฯลฯ การกำจัดให้หมดจากแหล่งน้ำธรรมชาติถือเป็นเรื่องยากมากเพราะสัตว์น้ำต่างถิ่นเหล่านี้ปรับตัวเก่ง แพร่พันธุ์เร็ว แย่งอาหารและที่อยู่อาศัยของสัตว์น้ำพื้นถิ่น ส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศ ทำให้ความหลากหลายทางชีวภาพลดลง
ปัญหาการแพร่ระบาดของสัตว์น้ำต่างถิ่น นับเป็นบทเรียนสำคัญ ที่สังคมไทยได้ตระหนักรู้ถึงผลกระทบและความเสียหายที่เกิดขึ้นกับระบบนิเวศ ทรัพยากรสัตว์น้ำ การแก้ไขปัญหาให้สำเร็จลุล่วงไปได้ ต้องอาศัยความร่วมมือของทุกฝ่าย ทั้งภาครัฐ ภาคเอกชน สถาบันการศึกษา และภาคประชาชน ในการวางแผนจัดการปัญหาอย่างเหมาะสมโดยใช้มาตรการควบคุม ตรวจสอบ และเฝ้าระวัง เพื่อป้องกันไม่ให้เกิดเหตุการณ์ซ้ำรอยเช่นนี้ในอนาคต
อย่างไรก็ตาม การแก้ไขปัญหาสัตว์น้ำต่างถิ่น ไม่ควรมองเฉพาะประเด็นด้านสิ่งแวดล้อมแต่เพียงอย่างเดียว ควรเชื่อมโยงถึงความมั่นคงทางอาหาร เศรษฐกิจชุมชน เพราะสัตว์น้ำบางชนิดเช่น ปลาหมอคางดำและกุ้งเครย์ฟิช ฯลฯ สามารถเปลี่ยนวิกฤตให้เป็นโอกาสได้ หากมีการนำเทคโนโลยีที่เหมาะสมเข้ามาใช้แปรรูปและสร้างมูลค่าเพิ่มในรูปแบบอาหารสัตว์ อาหารพืช (ปุ๋ย) และอาหารคน ก็สามารถอาชีพและรายได้ให้แก่เกษตรกรและชุมชนได้เช่นกัน
ถอดบทเรียนการแก้วิกฤต “ สัตวน้ำต่างถิ่น ” ของประเทศฟิลิปปินส์
ในช่วงที่ผ่านมา ประเทศฟิลิปปินส์ประสบปัญหาการแพร่ระบาดของสัตว์น้ำต่างถิ่นหลายชนิด ยกตัวอย่างเช่นปลาไนฟ์ฟิช ( Chitala sp. ) เป็นปลาน้ำจืดชนิดหนึ่ง ที่มีถิ่นกำเนิดในทวีปอเมริกาใต้ นิยมซื้อขายกันในฐานะปลาสวยงามสำหรับเลี้ยงในตู้ปลา ในปี 2552 ฟิลิปปินส์ เจอพายุไต้ฝุ่น ทำให้เกิดน้ำท่วมฉับพลันในหลายพื้นที่ ทำให้ปลาไนฟ์ฟิชหลุดเข้าสู่แหล่งน้ำธรรมชาติ ส่งผลกระทบต่อธุรกิจการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำและการประมงในทะเลสาบลาโกนา เดอ เบย์ เพราะปลาไนฟ์ฟิช กินปลานิลและปลากะพง ซึ่งเป็นสัตว์น้ำเศรษฐกิจในทะเลสาบแห่งนี้ ทำให้ชาวประมงมีรายได้ลดลง
ศูนย์เทคโนโลยีการประมงน้ำจืดแห่งชาติของประเทศฟิลิปปินส์แก้ไขปัญหาดังกล่าวโดยรณรงค์ให้เกษตรกรเข้าใจธรรมชาติของปลาไนและปรับเปลี่ยนทัศนคติจาก “ศัตรู” เป็นทรัพยากรที่ต้องจัดการอย่างเหมาะสม ส่งเสริมการจับปลาไนไปใช้ประโยชน์ทางเศรษฐกิจ เพราะเนื้อปลาไนมีสีขาว เนื้อแน่น ไม่มีกลิ่นเหม็นคาว ลอกหนังออกได้ง่าย เหมาะสำหรับแปรรูปทำอาหารในเมนูต่างๆ เช่น นักเก็ต เบอร์เกอร์ปลา ซาลาเปา และกิกิอัม (Kikiam)หรือ เควกิอัม เป็นอาหารริมทางยอดนิยมในฟิลิปปินส์
นอกจากนี้ ประเทศฟิลลิปินส์ นับเป็นต้นแบบการจัดการปลาหมอคางดำที่ประสบความสำเร็จในการสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจในระดับชุมชน โดยควบคุมประชากรปลาหมอคางดำที่จับได้ไปแปรรูปเป็น ปลาแห้ง ปลารมควัน อาหารพื้นถิ่น รวมทั้งใช้เป็นปลาเหยื่อ ในอุตสาหกรรมประมงและแปรรูปเป็นปลาป่น และปุ๋ย ขณะเดียวกันส่งเสริมชาวบ้านจับปลาหมอคางดำมาแลกเปลี่ยนสินค้าอุปโภคบริโภค และส่งเสริมการสร้างแบรนด์โอท็อป จากปลาหมอคางดำเพื่อสร้างแรงจูงใจในการลดประชากรปลาในธรรมชาติ ควบคู่กับใช้มาตรการทางกฎหมาย ห้ามการนำเข้าหรือเคลื่อนย้ายชนิดพันธุ์ต่างถิ่นโดยไม่ผ่านการประเมินความเสี่ยง พร้อมดำเนินการวิจัยเพื่อระบุแหล่งที่มาทางพันธุกรรม และทำความเข้าใจเส้นทางการแพร่กระจายและประเมินผลกระทบเชิงระบบนิเวศอย่างเป็นรูปธรรม
การจัดการปลาหมอคางดำในสหรัฐอเมริกา
ที่ผ่านมา รัฐฟลอริดา ประเทศสหรัฐอเมริกาก็ประสบปัญหาการแพร่ระบาดสัตว์น้ำต่างถิ่นคือ ปลาหมอคางดำ ซึ่งหลุดจากฟาร์มปลาสวยงามและฟาร์มปลาเข้าสู่แหล่งน้ำธรรมชาติ เนื่องจากถูกจำกัดด้วยความหนาว จึงพบปลาหมอคางดำเฉพาะพื้นที่เขตอบอุ่น ภาครัฐสั่งคุมเข้มห้าม ครอบครองหรือขนส่งปลาหมอคางดำที่มีชีวิต พร้อมส่งเสริมการใช้ประโยชน์ปลาหมอคางดำในกิจการประมงพาณิชย์ขนาดเล็ก และส่งเสริมการบริโภคเป็นอาหาร
ส่วนรัฐฮาวายก็ประสบปัญหาการแพร่ระบาดของปลาหมอคางดำในแหล่งน้ำธรรมชาติเช่นกันเพราะในอดีตมีการใช้ปลาหมอคางดำเป็นปลาเหยื่อ ในกิจการประมงทูน่า ปัจจุบันพบการแพร่ระบาดในเกาะโออาฮู มาตรการหลักที่นำมาใช้คือ เฝ้าระวังทางพันธุ์กรรมและคุมเข้มการเคลื่อนย้าย และส่งเสริมการใช้ประโยชน์ปลาหมอคางดำ โดยแปรรูปเป็นปุ๋ยอินทรีย์ และใช้เป็นปลาเหยื่อ
สร้างเครือข่ายเฝ้าระวังสัตว์น้ำต่างถิ่นผิดกฎหมาย
เนื่องจากการรุกรานของสัตว์น้ำต่างถิ่นผิดกฎหมายกำลังเป็นปัญหาใหญ่ของประเทศไทย ตัวแทนภาคประชาชน 4 จังหวัดในพื้นที่จังหวัดสมุทรสาคร สมุทรสงคราม สมุทรปราการ และเพชรบุรี จึงรวมตัวกันจัดตั้ง “เครือข่ายเฝ้าระวังและจัดการสัตว์น้ำต่างถิ่นผิดกฎหมาย” เพื่อแก้ปัญหาอย่างเป็นรูปธรรม กลุ่มเกษตรกรจังหวัดสมุทรสาคร ทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางรับซื้อปลาหมอคางดำในรูปแบบเครือข่ายจิตอาสา โดยมุ่งรับซื้อ-แปรรูป-เพิ่มมูลค่า หยุดวิกฤต สร้างรายได้เกษตรกร
เครือข่ายมีเงินทุนหมุนเวียนหลักล้านสำหรับรับซื้อปลาจากเกษตรกร โดยจะส่งเสริมการใช้ประโยชน์จากปลาหมอคางดำ ตามขนาดของปลาอย่างชัดเจน ได้แก่ ปลาไซส์ใหญ่ส่งต่อให้กลุ่มแม่บ้านนำไปแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์อาหาร เช่น ปลาแดดเดียวและขนมปั้นขลิบ ส่วนปลาไซส์เล็กส่งให้เกษตรกรผู้เลี้ยงปูและปลากะพงใช้เป็นเหยื่อสด ทดแทนอาหารเม็ดสำเร็จรูปที่มีต้นทุนสูง ซึ่งการรวมตัวของเครือข่ายภาคประชาชน 4 จังหวัด ในครั้งนี้ นับเป็นต้นแบบการทำงานแบบจิตอาสาที่อาศัยความร่วมมือของชุมชนในการแก้ไขปัญหาสัตว์น้ำต่างถิ่นผิดกฎหมายอย่างเป็นรูปธรรม สร้างความมั่นคงให้กับอาชีพประมงไทยในระยะยาว
“โคก หนอง นา โมเดล” คือ รูปแบบหรือแบบแผนการพัฒนาจัดการพื้นที่ทางการเกษตรที่มีความเหมาะสมและสอดคล้องกับสภาพธรรมชาติของแต่ละพื้นที่ให้เป็นระบบมากขึ้น เน้นแนวทางการทำเกษตรแบบอินทรีย์ และการสร้างชีวิตที่มีความยั่งยืนภายใต้หลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง ประโยชน์ของโคก หนอง นา โมเดล มีส่วนช่วยเรื่องการประหยัด ช่วยในเรื่องการพึ่งพาตนเองจากกิจกรรมเกษตรที่มีความหลากหลายครอบคลุมทุกปัจจัย บรรเทาปัญหาด้านเศรษฐกิจครัวเรือน ที่สำคัญยังลดปัญหาน้ำท่วมหรือน้ำแล้งภายในพื้นที่ในช่วงเกิดวิกฤตทางธรรมชาติ ขนาดพื้นที่ทำโครงการโคก หนอง นา มักเริ่มจาก 1 ไร่ เพื่อสร้างกรอบการเรียนรู้ตามลักษณะองค์ประกอบที่กำหนดเป็นพื้นฐานแต่ละอย่างให้เข้าใจและปฏิบัติถูกต้องตามวัตถุประสงค์อย่างชัดเจนเสียก่อน จากนั้นผู้ดำเนินโครงการจะขยายพื้นที่ออกไปตามศักยภาพเป็นจำนวนเท่าไรก็ได้ ที่ท่าม่วง กาญจนบุรี มีอดีตสจ๊วตใช้พื้นที่ตัวเองจำนวน 1 ไร่ ทำโครงการโคก หนอง นา ได้อย่างมีประสิทธิภาพในเวลาเพียง 6 เดือน สามารถเก็บเกี่ยวผลผลิตทางการเกษตรทุกชนิดนำไปใช้ในธุรกิจโฮมสเตย์ของตัวเองได้อย่างเต็มเม็ดเต็มหน่วย ถือเป็นการพึ่งพาตัวเองช่วยลดต้นทุนได้อย่
ทุเรียนเป็นไม้ผลขายดี เป็นที่ต้องการของตลาดโลก แต่หลังการบริโภค มีขยะเปลือกทุเรียนในประเทศไทยหลายแสนตันต่อปี เนื่องจากทุเรียน 1 ผลมีขยะเหลือทิ้ง 70-75% ทำให้หลายฝ่ายหันมาส่งเสริมการใช้ประโยชน์ “เปลือกทุเรียน” สู่เศรษฐกิจสีเขียว เช่น แปรรูปเป็นดินหมัก ปุ๋ยอินทรีย์ อาหารสัตว์ พลาสติกชีวภาพ กระถางรักษ์โลก เชื้อเพลิงชีวมวลหรือถ่านอัดแท่ง และนวัตกรรมสิ่งทอ ฯลฯ ปัจจุบัน นวัตกรรมงานวิจัย “สิ่งทอหมุนเวียนจากเศษเหลือทิ้งเปลือกทุเรียน” ของ ดร.อุษา ประชากุล หรือ ดร.แอน อาจารย์ประจำคณะเทคโนโลยีอุตสาหกรรม มหาวิทยาลัยนครพนม (NPU) นับเป็นต้นแบบในการสร้างสรรค์ขยะเปลือกทุเรียน สู่นวัตกรรมเส้นใย ผสานภูมิปัญญาท้องถิ่น สู่ผลิตภัณฑ์สิ่งทอและแฟชั่นได้สำเร็จเป็นครั้งแรกของประเทศไทย ช่วยแก้ปัญหาสิ่งแวดล้อมจากเศษเหลือทิ้งในภาคการเกษตรได้อย่างยั่งยืนแล้ว ยังสร้างห่วงโซ่คุณค่าใหม่ตั้งแต่ต้นน้ำจนถึงปลายน้ำ ตอบโจทย์หลักเศรษฐกิจหมุนเวียน และเศรษฐกิจสีเขียวอย่างเป็นรูปธรรม ขยะเปลือกทุเรียน ดร.แอน เริ่มจากศึกษาข้อมูลและสำรวจขยะเปลือกทุเรียนในจังหวัดจันทบุรีและจังหวัดต่างๆ ก็พบว่า ประเทศไทยเป็นแหล่งผลิตทุเรียนอันดับ
ความเข้าใจเกี่ยวกับเรื่อง “คาร์บอนเครดิต” ในปัจจุบันยังมีความคลาดเคลื่อนอยู่มาก โดยเฉพาะในภาคการเกษตรและการปลูกป่า รายการ Climate Talk EP3 : “เรื่องจริง T-VER คาร์บอนเครดิต” โดย ดร.ปราณี หนูทองแก้ว ผู้จัดการสำนักรับรองคาร์บอนเครดิต องค์การบริหารจัดการก๊าซเรือนกระจก (องค์การมหาชน) หรือ อบก. (TGO) ได้มาให้ข้อมูลและไขข้อข้องใจอย่างชัดเจนในทุกประเด็น ดังนี้ ดร.ปราณี หนูทองแก้ว ได้เริ่มต้นอธิบายถึงหัวใจสำคัญว่า “คาร์บอนเครดิต คือ รางวัลจากการที่เราทำโครงการหรือกิจกรรมที่ช่วยลด หรือกักเก็บก๊าซเรือนกระจก” ซึ่งการจะนับเป็นคาร์บอนเครดิตได้นั้น ผลการลดก๊าซเรือนกระจกจะต้องได้รับการรับรองจากเจ้าของมาตรฐานเสียก่อน ซึ่งสำหรับประเทศไทยมีมาตรฐานคาร์บอนเครดิตระดับประเทศเพียงมาตรฐานเดียว คือ “โครงการลดก๊าซเรือนกระจกภาคสมัครใจตามมาตรฐานของประเทศไทย” (Thailand Voluntary Emission Reduction Program) หรือ T-VER โดยมี อบก. (TGO) เป็นหน่วยงานเดียวที่เป็นเจ้าของกลไกการขึ้นทะเบียนและรับรองเครดิตในประเทศไทย แล้วหน่วยของคาร์บอนเครดิต คืออะไร สำหรับหน่วยของคาร์บอนเครดิตในระดับสากล ไม่ว่าจะเป็นมาตรฐานภายใต้ UNFCCC ,
ทุกวันนี้ ประเทศไทยประสบปัญหาการแพร่ระบาดของ “สัตว์น้ำต่างถิ่น(Alien Species)” หลากหลายชนิดไม่ว่าจะเป็น ปลาซักเกอร์ ตะพาบไต้หวัน ปลาดุกแอฟริกัน ปลาหมอมายัน ปลาหมอคางดำและกุ้งเครย์ฟิช ฯลฯ การกำจัดให้หมดจากแหล่งน้ำธรรมชาติถือเป็นเรื่องยากมากเพราะสัตว์น้ำต่างถิ่นเหล่านี้ปรับตัวเก่ง แพร่พันธุ์เร็ว แย่งอาหารและที่อยู่อาศัยของสัตว์น้ำพื้นถิ่น ส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศ ทำให้ความหลากหลายทางชีวภาพลดลง ปัญหาการแพร่ระบาดของสัตว์น้ำต่างถิ่น นับเป็นบทเรียนสำคัญ ที่สังคมไทยได้ตระหนักรู้ถึงผลกระทบและความเสียหายที่เกิดขึ้นกับระบบนิเวศ ทรัพยากรสัตว์น้ำ การแก้ไขปัญหาให้สำเร็จลุล่วงไปได้ ต้องอาศัยความร่วมมือของทุกฝ่าย ทั้งภาครัฐ ภาคเอกชน สถาบันการศึกษา และภาคประชาชน ในการวางแผนจัดการปัญหาอย่างเหมาะสมโดยใช้มาตรการควบคุม ตรวจสอบ และเฝ้าระวัง เพื่อป้องกันไม่ให้เกิดเหตุการณ์ซ้ำรอยเช่นนี้ในอนาคต อย่างไรก็ตาม การแก้ไขปัญหาสัตว์น้ำต่างถิ่น ไม่ควรมองเฉพาะประเด็นด้านสิ่งแวดล้อมแต่เพียงอย่างเดียว ควรเชื่อมโยงถึงความมั่นคงทางอาหาร เศรษฐกิจชุมชน เพราะสัตว์น้ำบางชนิดเช่น ปลาหมอคางดำและกุ้งเครย์ฟิช ฯลฯ สามารถเปลี่ยนว
