ปัญหาเอเลียนสปีชีส์ หรือสัตว์น้ำต่างถิ่น รุกรานระบบนิเวศกำลังเป็นปัญหาใหญ่ในหลายประเทศเช่น ฟิลิปปินส์ เวียดนาม สหรัฐอเมริกา รวมทั้งประเทศไทย ทุกวันนี้ การแพร่พันธุ์ ของสัตว์น้ำต่างถิ่น ล้วนส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศแหล่งน้ำของประเทศไทยอย่างมาก
การแพร่กระจายของเอเลียนสปีชีส์ หรือสัตว์น้ำต่างถิ่น ในประเทศไทย พบว่า เกิดจากหลายช่องทาง เช่น การนำเข้าสัตว์น้ำสวยงาม การเพาะเลี้ยง การปล่อยสัตว์เลี้ยงสวยงามลงสู่แหล่งน้ำธรรมชาติ จากความตั้งใจและไม่ตั้งใจ เช่น ปัญหาน้ำท่วมพัดพาสัตว์น้ำจากฟาร์มสู่ธรรมชาติ เป็นต้น
ตลาดปลาสวยงาม สร้างรายได้ดี
ปัจจุบันการเลี้ยงปลาสวยงาม เป็นงานอดิเรก ได้รับความนิยมแพร่หลายทั่วโลก มีมูลค่าการซื้อขายกว่า 10,000 ล้านบาท ประเทศไทยเป็นประเทศผู้ส่งออกอันดับต้นๆของโลก มีส่วนแบ่งการตลาดประมาณ 11 % เพราะประเทศไทยมีสภาพภูมิประเทศและภูมิอากาศที่เหมาะสมต่อการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำสวยงาม
ปลากัดไทย เป็นหนึ่งในสินค้าส่งออกสำคัญที่ได้รับความนิยมในตลาดโลก โดยปลากัดไทยได้รับการพัฒนาด้านการเพาะเลี้ยงและปรับปรุงพันธ์จากกลุ่มผู้เพาะเลี้ยงจนเกิดรูปร่างลักษณะที่มีความหลากหลาย รวมทั้งสีสันที่สวยงาม นอกจากนี้ ไทยยังมีปลาสวยงามพื้นเมืองอื่นๆ เช่น ปลาก้างพระร่วง ปลาลูกผึ้ง ปลาซิว ฯลฯ ที่ได้รับความสนใจจากประเทศต่างๆ
ที่ผ่านมา ประเทศไทยมีการนำเข้าสายพันธุ์ปลาสวยงามจากประเทศต่างๆ เข้ามาเพาะพันธุ์เพื่อการส่งออกทำให้มีสายพันธุ์ปลาสวยงามที่หลากหลาย ประกอบกับเกษตรกรไทยมีความสามารถในการผลิตสัตว์น้ำสวยงามที่มีคุณภาพได้มาตรฐาน และพัฒนาสายพันธุ์ที่แปลกใหม่อยู่เสมอ สัตว์น้ำสวยงามของไทยจึงได้รับความนิยมอย่างมากในทุกมุมโลก
จุดอ่อนของการนำเข้า-ส่งออก
แต่การนำเข้าและการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำสวยงามที่ไม่รัดกุม เป็นหนึ่งในช่องโหว่สำคัญที่ทำให้ปลาต่างถิ่นหลุดรอดและกลายเป็นเอเลี่ยนสปีชีส์รุกรานระบบนิเวศไทยในปัจจุบัน ช่องโหว่จากปลาสวยงามสู่เอเลี่ยนสปีชีส์ เกิดจากการสำแดงเอกสารไม่ตรงกับความจริง ซึ่งเป็น ปัญหาใหญ่ในระบบนำเข้า-ส่งออกสวยงาม เนื่องจาก ชื่อปลาในเอกสารไม่ตรงกับปลาที่นำเข้าจริง ทำให้การตรวจสอบและประเมินความเสี่ยงทำได้ยาก
ขณะเดียวกัน ความต้องการปลาแปลกใหม่ทำให้มีการลักลอบนำเข้าสัตว์น้ำโดยไม่ขออนุญาตจากภาครัฐ ต่อมาเมื่อผู้เลี้ยงเบื่อหน่าย เลิกกิจการ หรือมีความเชื่อเรื่องการปล่อยทำบุญ มักนำปลาเหล่านี้ไปปล่อยทิ้งจนแพร่พันธุ์และแย่งอาหารสัตว์พื้นถิ่น ปลาหมอคางดำ เป็นหนึ่งในกรณีศึกษาจากปลาสวยงามที่กลายเป็นเอเลี่ยนสปีชีส์รุกรานระบบนิเวศไทย แม้จะมีข้อสันนิษฐานการนำเข้าปลาหมอคางดำเพื่อการวิจัย อย่าลืมว่า การกรอกชื่อวิทยาศาสตร์ผิดพลาดในธุรกิจส่งออกปลาสวยงาม และการลักลอบนำเข้าก็เป็นจุดอ่อนได้เช่นกัน
ที่ผ่านมา กรมประมงพยายามใช้มาตรการทางกฎหมายในการควบคุมการเคลื่อนย้ายสัตว์น้ำต่างถิ่น โดยออกประกาศกระทรวงเกษตรและสหกรณ์เรื่อง กำหนดชนิดสัตว์น้ำที่ห้ามนำเข้า ส่งออก นำผ่าน หรือเพาะเลี้ยงพ.ศ.2561 สำหรับสัตว์น้ำ 3 ชนิด ได้แก่ ปลาหมอสีคางดำ ปลาหมอมายัน และปลาหมอบัตเตอร์ ซึ่งมีผลบังคับใช้ไปเมื่อวันที่ 19 มีนาคม 2561
แต่ในปีเดียวกัน กรมประมงยังพบการลักลอบเคลื่อนย้ายสัตว์น้ำอย่างผิดกฎหมาย โดยเจ้าหน้าที่ด่านตรวจสัตว์น้ำจังหวัดสระแก้วตรวจพบการลักลอบนำสัตว์น้ำสวยงามหลายชนิดและกุ้งแคระ รวม 11 รายการออกนอกราชอาณาจักรโดยไม่มีใบอนุญาต เมื่อวันที่ 9 มิถุนายน 2561 สะท้อนว่าการลักลอบและการเคลื่อนย้ายสัตว์น้ำโดยไม่เป็นไปตามกฎหมาย เป็นความเสี่ยงที่กรมประมงรับรู้และพยายามเฝ้าระวัง การนำเข้า–ส่งออกสินค้าประมงผิดกฎหมายมาอย่างต่อเนื่อง
ต้องปิดจุดอ่อนห่วงโซ่อุปทาน
แนวทางการป้องกันและแก้ไขอย่างเป็นรูปธรรม คือ ภาครัฐต้องเร่งอุดช่องโหว่เอกสาร การค้าปลาสวยงาม และนำเทคโนโลยี เช่น AI มาใช้ตรวจสอบย้อนกลับตลอดห่วงโซ่อุปทาน หน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ต้องร่วมกันบูรณาการกระบวนการติดตาม บันทึก และค้นหาประวัติ ความเป็นมา ตำแหน่ง รวมถึงสถานะของวัตถุดิบและสินค้าตลอดห่วงโซ่อุปทานอย่างเป็นระบบ ผู้ประกอบการที่มีประวัติดีและข้อมูลตรวจสอบย้อนกลับครบถ้วนควรได้รับ Green Lane ขณะที่ shipment หรือสายพันธุ์ที่มีความเสี่ยงสูง ควรเพิ่มความเข้มงวดในการตรวจสอบ AI และ Data Analytics สามารถช่วยตรวจจับความผิดปกติ เช่น ปริมาณเพิ่มขึ้นผิดปกติ ชนิดปลาไม่สอดคล้องกับประวัติผู้ค้า ประเทศต้นทางผิดปกติ หรือมีการแก้ไขชื่อชนิดพันธุ์ซ้ำ ๆ เพื่อยกระดับความโปร่งใสและมาตรฐานการกำกับดูแลสัตว์น้ำของประเทศในระยะยาว
ขณะเดียวกัน ควรดำเนินมาตรการฟื้นฟูพื้นที่ได้รับผลกระทบไปพร้อมกัน เมื่อพบการแพร่ระบาดต้องเร่งกำจัดและจับออกจากแหล่งน้ำทันทีเพื่อตัดวงจรการแพร่พันธุ์ นอกจากนี้ ต้องเร่งสร้างความตระหนักรู้ โดยประชาชนและผู้เลี้ยงต้องไม่ปล่อยสัตว์น้ำต่างถิ่นลงสู่แหล่งน้ำธรรมชาติเด็ดขาด ซึ่งแนวทางเหล่านี้ ช่วยรักษาความหลากหลายทางชีวภาพ และเพิ่มความสามารถในการแข่งขันของการส่งออกปลาสวยงามสู่ตลาดโลก อย่างยั่งยืนในอนาคต
ท่ามกลางกระแสอาหารเพื่อสุขภาพที่เติบโตต่อเนื่องทั่วโลก แนวคิดเรื่อง “แป้งทดแทน” ไม่ได้เป็นเพียงเทรนด์ชั่วคราว แต่คือการปรับโครงสร้างการบริโภคในระยะยาว หนึ่งในผู้ที่มองเห็นโอกาสนี้อย่างเป็นระบบคือ ผศ.ดร.ธรรมรัตน์ แก้วมณี CO-FOUNDER & CTO บริษัท มูซาเรี่ยม จำกัด (Musarium Co.,Ltd.) ผู้พลิกโจทย์ปัญหาเกษตรกรให้กลายเป็นนวัตกรรมอาหารที่เชื่อมโยงตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำอย่างยั่งยืน จุดเริ่มต้นของการพัฒนา “แป้งจากกล้วยน้ำว้า” ไม่ได้เกิดจากการตั้งต้นทำธุรกิจ หากแต่เริ่มจากบทบาทนักวิจัยด้านวิทยาศาสตร์การอาหารโดยตรง โจทย์สำคัญมาจากผู้ประกอบการและเกษตรกรที่มองเห็นกระแสการบริโภคอาหารเพื่อสุขภาพ โดยเฉพาะการใช้แป้งกล้วยชงน้ำดื่มเพื่อบรรเทาอาการโรคกระเพาะและกรดไหลย้อน ซึ่งมีความต้องการในตลาดระดับหนึ่ง แต่ปัญหากลับอยู่ที่ “ผลิตได้มาก แต่ขายได้น้อย” หลายชุมชนตั้งโรงงานขนาดเล็กหรือรวมกลุ่มเป็นวิสาหกิจชุมชน ผลิตแป้งได้หลักร้อยกิโลกรัมต่อเดือน ขณะที่ยอดจำหน่ายในลักษณะผลิตภัณฑ์เพื่อสุขภาพกลับอยู่เพียงหลักไม่กี่กิโลกรัม ทำให้เกิดภาวะโอเวอร์ซัพพลายอย่างชัดเจน “แป้งกล้วยถือว่ามีคุณประโยชน์และคุณสมบัติหลายอ
ดาหลา (Torch ginger) เป็นพืชพื้นเมืองทางภาคใต้ ที่ใช้กันอย่างแพร่หลาย ในลักษณะพืชอาหาร โดยใช้หน่อ ดอก และผลอ่อนเป็นผักสดและอาหารแปรรูป นอกจากนี้ยังใช้เป็นไม้ตัดดอกประดับอาคารสถานที่ ทดแทนการนำดอกไม้จากแหล่งผลิตอื่น ปัจจุบันมีการปลูกดอกดาหลาเป็นไม้ตัดดอกเชิงการค้าในจังหวัดนนทบุรี สมุทรสาคร ระยอง จันทบุรี กาญจนบุรี กระบี่ ฯลฯ ราคาซื้อขายดาหลาดอกละ 5-20 บาท ส่วนต้นพันธุ์ ราคาเฉลี่ยหน่อละ 50-300 บาท ประเทศผู้นำเข้าดอกดาหลาที่สำคัญ ได้แก่ ตลาดตะวันออกกลาง (บาห์เรน สหรัฐอาหรับอีมิเรต คูเวต) ส่วนตลาดนำเข้าต้นพันธุ์ดาหลาจากไทย ได้แก่ สิงคโปร์ สหรัฐอเมริกา ญี่ปุ่น แองโกลา สเปน แอฟริกาใต้ ฯลฯ ดาหลังตรัง 1-5 กรมวิชาการเกษตร โดยศูนย์วิจัยพืชสวนตรังได้คัดเลือกพันธุ์ดาหลาเสนอเป็นพันธ์แนะนำ ตรัง 1-5 ซึ่งมีจุดเด่นดังนี้ ดาหลาตรัง 1 ลำต้นสีเขียว ใบสีเขียว ช่อดอกสีขาว สีของดอกย่อยสีขาวขอบเหลือง ให้ผลผลิตเฉลี่ย 39 ดอกต่อกอต่อปี (เมื่ออายุ 3 ปีหลังปลูก) อายุปักแจกันนาน 7 วัน ดาหลาตรัง 2 ลำต้นสีเขียว ใบสีเขียว ช่อดอกสีบานเย็น สีของดอกย่อยสีบานเย็น ให้ผลผลิตเฉลี่ย 40 ดอกต่อกอต่อปี (เมื่ออายุ 3 ปีหลังปลูก) อ
หนึ่งในปัญหายอดฮิตของเกษตรกรที่ปลูกมะนาว ก็คือ “มะนาวบ้าใบ” คือเจริญแต่ใบ เขียวทั้งต้น แต่ไม่มีดอก ไม่มีลูกให้เก็บขาย ทำให้เสียทั้งเวลาและต้นทุน แถมยังหมดกำลังใจ อาการแบบนี้บ่งบอกว่าต้นมะนาว ได้รับธาตุอาหารไม่สมดุล โดยเฉพาะ “ไนโตรเจน” มากเกินไป ทำให้เน้นแตกใบอ่อน ไม่ยอมเปลี่ยนเข้าสู่ระยะสืบพันธุ์ หรือออกดอกนั่นเอง สาเหตุที่มะนาวไม่ออกดอก แนวทางการแก้ไข 1. หยุดให้ปุ๋ยเร่งใบ เปลี่ยนจากปุ๋ยยูเรียหรือปุ๋ยสูตร 46-0-0 มาเป็นปุ๋ยสูตรเร่งดอก เช่น 8-24-24 หรือใช้ปุ๋ยอินทรีย์อย่าง มูลค้างคาว ที่มีฟอสฟอรัสสูง ช่วยเร่งการออกดอกแบบปลอดภัย 2. เทคนิคงดน้ำกระตุ้นดอก งดให้น้ำ 5–7 วัน (ในช่วงที่อากาศแห้ง) จากนั้นให้น้ำแบบชุ่ม ๆ ต้นมะนาวจะรับรู้ถึงความเปลี่ยนแปลงและกระตุ้นให้เกิดดอก 3. ตัดแต่งกิ่งให้โปร่ง แสงแดดจะได้ส่องถึงภายในทรงพุ่ม และลดการแย่งอาหารระหว่างกิ่งที่ไม่จำเป็น จะช่วยให้ต้นสะสมอาหารเพียงพอสำหรับการออกดอก 4. ให้แสงแดดเพียงพอ หากปลูกในกระถาง ให้ย้ายไปในจุดที่ได้รับแสงแดดจัด หากปลูกลงดิน ควรระวังอย่าให้มีร่มเงาจากต้นไม้อื่นมาบังตลอดวัน 5. ปรับสภาพดินให้ร่วนซุย ใส่ปุ๋ยคอกเก่าหรืออินทรีย์วัตถุ
ชื่อนี้ “สุชล สุขเกษม” ใครๆ ก็น่าจะคุ้น ถ้าก้าวเข้ามาในพื้นที่อำเภอบางคนที จังหวัดสมุทรสงคราม เพราะคุณสุชลเป็นคนรุ่นเก่าที่เกิดและเติบโตในพื้นที่ เรียนจบเพียงประถมศึกษาปีที่ 6 เรียนต่อการศึกษานอกโรงเรียน (กศน.) จนจบมัธยมศึกษาตอนปลาย ช่วยพ่อแม่ทำการเกษตรในพื้นที่ที่มีอยู่ กระทั่งปี 2532 เดินทางไปทำงานที่ซาอุดีอาระเบีย ตลอด 8 ปีที่ทำงาน คุณสุชลคิดเก็บเงินเพื่อนำมาสร้างบ้านและทำเกษตรแบบพอเพียง ในพื้นที่ที่พ่อและแม่ให้ไว้ เมื่อกลับมาก็ลงทุนทำการเกษตร ตามที่เห็นว่าชาวบ้านใกล้เคียงทำแล้วประสบความสำเร็จ แต่โชคไม่ได้เข้าข้าง เมื่อทำแล้วต้องเป็นหนี้ เพราะไม่เคยได้จับงานเกษตรมาก่อน ความฝันของการปลูกบ้านและทำเกษตรบนที่ดินที่แม่ให้ไว้ต้องเริ่มใหม่ ไม่นาน ด้วยความตั้งใจใฝ่รู้ คุณสุชลสมัครเข้าอบรมการทำการเกษตรทุกอย่างที่ขวางหน้า ทำให้ได้เรียนรู้หลายสิ่ง นำมาประกอบกันและประยุกต์ใช้ในพื้นที่ของตนเอง สวนเดิมที่พ่อและแม่ยกให้เป็นร่องสวน และปลูกมะพร้าว อาชีพเดิมที่ชาวบางคนทีส่วนใหญ่ทำกัน การต่อยอดที่ทำได้ตอนนั้นคือ การทำน้ำตาลมะพร้าว แต่สิ่งที่คุณสุชลเรียนรู้มาสอนให้ทำเกษตรผสมผสานในพื้นที่เดียวกัน คุณสุช
