“วัชพืช” สำหรับใครหลายคน อาจเป็นเพียงต้นไม้ที่ต้องรีบถอนทิ้ง เพราะแย่งน้ำ แย่งปุ๋ย และบดบังการเจริญเติบโตของพืชเศรษฐกิจ แต่หากมองลึกลงไปในอีกมิติหนึ่ง พืชที่ถูกมองข้ามเหล่านี้อาจเป็น “ขุมทรัพย์ทางยา” ที่เติบโตอยู่ในแปลงเกษตรโดยไม่ต้องลงทุนปลูก
ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา กระแสการดูแลสุขภาพด้วยสมุนไพรกลับมาได้รับความนิยมอีกครั้ง ขณะเดียวกัน หลายประเทศเริ่มให้ความสำคัญกับ “ความมั่นคงทางยา (Medicinal Security)” หรือการมีแหล่งวัตถุดิบสมุนไพรที่เพียงพอสำหรับใช้ในประเทศ ลดการพึ่งพาการนำเข้า และต่อยอดสู่การพัฒนาอุตสาหกรรมสุขภาพในอนาคต สิ่งที่น่าสนใจคือ พืชสมุนไพรจำนวนไม่น้อย กลับเป็นพืชที่ขึ้นเองตามธรรมชาติในไร่นา ริมคันนา หรือสวนหลังบ้าน จนถูกเรียกรวม ๆ ว่า “วัชพืช”
วัชพืช…ไม่ได้ไร้ค่าเสมอไป
ในทางเกษตรศาสตร์ “วัชพืช” หมายถึงพืชที่ขึ้นในพื้นที่ที่ไม่ต้องการ ไม่ได้หมายความว่าเป็นพืชไม่มีประโยชน์ พืชหลายชนิดที่พบทั่วไปในประเทศไทย เช่น
- หญ้าปักกิ่ง
- สาบเสือ
- ตำลึง
- ผักเบี้ยใหญ่
- หญ้าใต้ใบ
- เสลดพังพอน
- ผักปลาบ
- ย่านาง
- ฟ้าทะลายโจร (เมื่อขึ้นเองตามธรรมชาติ)
ล้วนมีการใช้ประโยชน์ในตำรับยาไทยและภูมิปัญญาท้องถิ่นมาอย่างยาวนาน บางชนิดยังอยู่ระหว่างการศึกษาวิจัยเพื่อค้นหาสารออกฤทธิ์สำคัญที่อาจต่อยอดเป็นผลิตภัณฑ์สุขภาพในอนาคต นั่นหมายความว่า “วัชพืช” ในสายตาเกษตรกร อาจเป็น “พืชสมุนไพร” ในสายตาของนักวิจัย
เมื่อโลกหันกลับมาหาสมุนไพรพื้นถิ่น
การแพร่ระบาดของโรคโควิด-19 ทำให้หลายประเทศหันมาให้ความสำคัญกับการพึ่งพาทรัพยากรภายในประเทศมากขึ้น ประเทศไทยเองมีจุดแข็งด้านความหลากหลายทางชีวภาพ โดยมีพืชสมุนไพรกว่า 2,000 ชนิด และหลายชนิดเป็นพืชพื้นถิ่นที่ขึ้นเองตามธรรมชาติ
การศึกษาวิจัยอย่างต่อเนื่องทำให้สมุนไพรไทยหลายชนิดได้รับการพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์เพื่อสุขภาพ อาหารเสริม และเครื่องสำอาง สร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง สิ่งนี้สะท้อนว่า สมุนไพรไม่ได้เป็นเพียงภูมิปัญญาดั้งเดิม แต่กำลังก้าวสู่การเป็นทรัพยากรเชิงเศรษฐกิจของประเทศ
ความมั่นคงทางยา เริ่มต้นได้จากแปลงเกษตร
เมื่อกล่าวถึง “ความมั่นคงทางอาหาร” หลายคนอาจเข้าใจได้ทันที แต่คำว่า “ความมั่นคงทางยา” ยังเป็นประเด็นที่คนทั่วไปไม่คุ้นเคย ความมั่นคงทางยา หมายถึง การที่ประเทศมีศักยภาพในการเข้าถึงยาและวัตถุดิบทางยาที่จำเป็นได้อย่างเพียงพอ มีคุณภาพ และไม่ขาดแคลนในยามวิกฤต
สำหรับประเทศไทย สมุนไพรถือเป็นหนึ่งในฐานทรัพยากรที่สำคัญ หากสามารถอนุรักษ์และพัฒนาอย่างเป็นระบบ จะช่วยลดการพึ่งพาวัตถุดิบนำเข้า และเพิ่มโอกาสในการพัฒนาอุตสาหกรรมยาแผนไทยและผลิตภัณฑ์สุขภาพ ดังนั้น แปลงเกษตรจึงอาจไม่ใช่เพียงพื้นที่ผลิตอาหาร แต่ยังเป็นพื้นที่อนุรักษ์พันธุกรรมพืชสมุนไพรที่มีคุณค่าอีกด้วย
วัชพืชที่ไม่ควรถอนทิ้งทั้งหมด
แม้ว่าวัชพืชจะส่งผลกระทบต่อผลผลิต หากปล่อยให้ขึ้นหนาแน่นเกินไป แต่ผู้เชี่ยวชาญด้านเกษตรเชิงนิเวศหลายคนเสนอแนวคิดว่า ไม่จำเป็นต้องกำจัดวัชพืชทั้งหมด แนวคิดนี้สอดคล้องกับการทำเกษตรเชิงนิเวศ ที่มองทุกสิ่งในแปลงปลูกเป็นส่วนหนึ่งของระบบธรรมชาติ มากกว่าการแบ่งว่าอะไรคือ “พืชดี” หรือ “วัชพืช”
การสำรวจชนิดของพืชที่ขึ้นในแปลงก่อนกำจัด อาจทำให้พบพืชสมุนไพรที่สามารถเก็บไว้ใช้ประโยชน์ได้ เช่น
- ใช้เป็นยาสมุนไพรในครัวเรือน
- ใช้เป็นอาหารพื้นบ้าน
- เป็นพืชอาหารของแมลงที่มีประโยชน์
- ช่วยเพิ่มความหลากหลายทางชีวภาพในพื้นที่เกษตร
ในอดีต เราอาจมองวัชพืชเป็นเพียงต้นไม้ที่ต้องกำจัด แต่เมื่อองค์ความรู้ด้านสมุนไพรและความหลากหลายทางชีวภาพก้าวหน้า พืชเหล่านี้กลับเผยให้เห็นคุณค่าที่ซ่อนอยู่ ทั้งในฐานะแหล่งอาหาร ยารักษาโรค และวัตถุดิบของอุตสาหกรรมสุขภาพ
การเรียนรู้ที่จะ “แยกแยะก่อนถอนทิ้ง” จึงเป็นอีกหนึ่งแนวคิดสำคัญของเกษตรยุคใหม่ เพราะทุกต้นที่ขึ้นในแปลง อาจไม่ใช่ศัตรูของพืชเสมอไป แต่อาจเป็น “ขุมทรัพย์ทางชีวภาพ” ที่รอการค้นพบ เมื่อเกษตรกรมองแปลงปลูกด้วยสายตาที่กว้างขึ้น พื้นที่เพาะปลูกก็จะไม่ได้เป็นเพียงแหล่งผลิตอาหาร แต่ยังเป็นแหล่งอนุรักษ์ภูมิปัญญา แหล่งวัตถุดิบสมุนไพร และรากฐานสำคัญของ ความมั่นคงทางยา ที่ประเทศไทยสามารถพึ่งพาได้ในอนาคต
คุณสุระ จันทร์ศิริ เป็นเกษตรกรที่ทำการผลิตไม้ดอกไม้ประดับมาเป็นเวลานาน โดยก่อนหน้านั้นเขาได้ผลิตไม้ประดับชนิดอื่นๆ ก่อน ต่อมาเมื่อเห็นว่าตลาดมีความต้องการต้นแก้วพวงดวงใจและต้นแก้วลิลลี่ เขาจึงได้มาปรับเปลี่ยนทำไม้ที่มีดอกหอม 2 ชนิดนี้ สร้างเป็นรายได้ที่ดีไม่น้อยทีเดียว โดยการผลิตมีทั้งการผลิตให้เป็นไม้ประดับในกระถางและไม้ขุดล้อมที่มีต้นใหญ่ๆ ให้กับลูกค้าได้ต่อเนื่องได้ตลอดทั้งปี เปลี่ยนจากสวนไม้ผล เข้าสู่วงการไม้ประดับ คุณสุระ เล่าให้ฟังว่า สมัยก่อนนั้นเริ่มทำอาชีพทางการเกษตรด้านไม้ผลและการปลูกไผ่ ต่อมาไผ่ที่ทำการปลูกเกิดออกดอกและตายยกสวน ทำให้ได้ปรับเปลี่ยนมาปลูกมะนาวและทุเรียน ซึ่งช่วงที่ปลูกทุเรียนสมัยนั้นยังไม่มีลูกค้าเข้ามาซื้อมากนักเหมือนปัจจุบัน จึงได้ปรับเปลี่ยนมาปลูกไม้ดอกไม้ประดับ เพื่อให้ตรงตามที่ตลาดต้องการ เพราะมีลูกค้าเข้ามารับซื้อถึงสวน จึงเป็นจุดเริ่มต้นให้ยึดอาชีพนี้มาจนถึงปัจจุบัน “พอมีกลุ่มหมู่บ้านไม้ดอกไม้ประดับเฉลิมพระเกียรติ บ้านดงบังเกิดขึ้น กลุ่มนี้ก็เป็นกลุ่มที่ใหญ่ขึ้น ก็มีการทำไม้ดอกไม้ประดับหลากหลายชนิด ช่วงแรกผมทำต้นโมกจำหน่ายก่อน หลังๆ มา ตลาดเริ่มมีการป
มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ พบบัวบาชนิดใหม่ของโลก 5 ชนิด จากแหล่งน้ำของประเทศไทย บ่งชี้ถึงความร่ำรวยทรัพยากรพืชของไทย และความสำคัญของงานวิจัยวิทยาศาสตร์พื้นฐานของสถาบันการศึกษา นักวิจัย มก. นำโดย รศ.ดร.เฉลิมพล สุวรรณภักดี จากภาควิชาพฤกษศาสตร์ คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ค้นพบบัวบาชนิดใหม่ของโลกจำนวน 5 ชนิด โดยตีพิมพ์เผยแพร่การค้นพบนี้ในวารสาร Aquatic Botany ฉบับปี 2026 การค้นพบครั้งนี้เป็นการบูรณาการวิจัยร่วมระหว่างหน่วยงานซึ่งประกอบด้วย ดร.ณัฐพล นพพรเจริญกุล นักวิจัย จากองค์การพิพิธภัณฑ์วิทยาศาสตร์แห่งชาติ (อพวช) และ Prof. Dr. Trevor R. Hodkinson จากทรินิตี้คอลเลจ มหาวิทยาลัยแห่งกรุงดับลิน ประเทศไอร์แลนด์ โดยเป็นการบูรณาการวิจัยร่วมทางด้านอนุกรมวิธานพืช สัณฐานวิทยาและเซลล์วิทยา รศ.ดร.เฉลิมพล กล่าวว่า พืชสกุลบัวบา (Nymphoides) วงศ์ Menyanthaceae เป็นพืชน้ำที่มีการใช้ประโยชน์ทางด้านการใช้เป็นพืชประดับและผักพื้นบ้าน ในประเทศไทยเคยมีรายงาน 5 ชนิด จากการศึกษาวิจัยพบว่า บัวบาของประเทศไทยมีทั้งหมด 10 ชนิด และเป็นพืชชนิดใหม่ของโลก 5 ชนิด แต่ละชนิดมีศักยภาพในการนำไปใช้ประโยชน์ทางด้านการใช
กลุ่มสหกรณ์ฯ ปลื้มยอดขายสินค้าดาวเด่นประจำจังหวัด หลังยกพลบุกสภาเปิดบูธจัดแสดงสินค้าและจำหน่าย ในช่วงอภิปรายงบประมาณปี 70 พร้อมขอบคุณลูกค้าผู้ทรงเกียรติวีไอพีร่วมอุดหนุนกันคึกคัก ขณะที่อธิบดีกรมส่งเสริมสหกรณ์ชวนอุดหนุนต่อที่ศูนย์กระจายสินค้าสหกรณ์ประจำจังหวัดนั้น ๆ ผลสำเร็จจากการที่กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ โดยกรมส่งเสริมสหกรณ์ได้นำสมาชิกเครือข่ายสหกรณ์และกลุ่มเกษตรกรที่มีผลิตภัณฑ์หรือสินค้าดาวเด่นของสหกรณ์ประจำจังหวัดมาจัดแสดงและจำหน่าย ณ บริเวณชั้น 1 โซน C (รอบสระมรกต) ภายในอาคารรัฐสภา ในระหว่างวันที่ 30 มิถุนายน – 2 กรกฎาคม 2569 ที่ผ่านมา ซึ่งเป็นช่วงเวลาการอภิปรายงบประมาณประจำปี 2570 ปรากฏว่าได้รับความสนใจจากบรรดา ส.ส. และ ส.ว. ตลอดจนเจ้าหน้าที่ทั้งที่ทำงานในอาคารรัฐสภาและผู้มาติดต่อราชการอย่างคับคั่ง จนสร้างเม็ดเงินรายได้ให้กับสมาชิกกลุ่มสหกรณ์และเกษตรกรที่นำสินค้ามาจำหน่ายอย่างเป็นกอบเป็นกำ นายณัฏฐภัทร แดงรักษา ประธานกลุ่มเกษตรกรผู้ปลูกกาแฟจังหวัดเลย ในฐานะประธานกลุ่มเกษตรกร ผู้ปลูกกาแฟภูทับช้าง อ.ปากชม จ.เลย ซึ่งเป็น 1 ใน 16 บูธ สินค้าดาวเด่นประจำจังหวัดเลย กล่าวว่า รู้สึกดีใจที่ได้
ในอดีตการเลี้ยงกุ้งกุลาดำเป็นอาชีพที่รุ่งเรืองมากเพราะให้ผลตอบแทนที่สูง เมื่อประมาณ 20-30 ปีก่อน พื้นที่ลุ่มน้ำปากพนัง จังหวัดนครศรีธรรมราช มองไปทางไหนก็เห็นสว่างไสวไปด้วยแสงไฟจากบ่อกุ้ง ต่อมา สภาพสิ่งแวดล้อมเสื่อมโทรม มีปัญหาโรคกุ้งทำให้ผลผลิตลดลง แถมประสบปัญหาราคากุ้งตกต่ำในบางช่วงจึงหยุดเลี้ยงกุ้งในที่สุด ส่งผลให้นากุ้งนับแสนไร่กลายเป็นนากุ้งร้าง “พี่โชค” หรือ คุณณัฏฐชัย นาคเกษม เป็นหนึ่งเกษตรกรที่เคยล้มเหลวจากอาชีพทำนากุ้งแถมเป็นหนี้เป็นสิน 6-7 ล้าน จนกระทั่งปี 2560 พี่โชคหันมาเพาะเลี้ยงปูทะเล ในชื่อ “คุณโชคฟาร์ม” โดยศึกษาเรียนรู้ด้วยตัวเอง และจากการทำงานวิจัยร่วมกันระหว่างฟาร์มและมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลศรีวิชัย ภายใต้การสนับสนุนทุนวิจัยจาก หน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการพัฒนาระดับพื้นที่ (บพท.) จนสามารถพัฒนาให้เป็นฟาร์มเลี้ยงปูทะเลครบวงจรที่ได้รับมาตรฐานการเพาะเลี้ยงสัตว์นํ้าที่ดีสำหรับการผลิตสัตว์นํ้า (GAP) ของกรมประมง ภายในเนื้อที่ 27 ไร่ ของคุณโชคฟาร์ม ประกอบด้วยบ่อเลี้ยง บ่อชำ การเลี้ยงปูทะเลในบ่อพลาสติกและการเลี้ยงปูไข่แบบคอนโด เป็นฟาร์มต้นแบบการเลี้ยงปูทะเลในพื้นที่บ่อกุ้
