ใครจะคิดว่า พื้นที่ทะเลทรายอันแห้งแล้งที่เต็มไปด้วยผืนทรายกว้างใหญ่สุดลูกหูลูกตา จะสามารถเปลี่ยนให้กลายเป็นแหล่งเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำเศรษฐกิจได้ แต่วันนี้ประเทศจีนกำลังพิสูจน์ให้เห็นว่า ข้อจำกัดทางภูมิศาสตร์อาจไม่ใช่อุปสรรคของการทำเกษตรกรรมอีกต่อไป เมื่อมีเทคโนโลยีและการบริหารจัดการทรัพยากรที่เหมาะสม
หนึ่งในตัวอย่างที่กำลังได้รับความสนใจคือ การพัฒนาฟาร์มเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำกลางทะเลทรายทากลามากัน (Taklamakan Desert) ในเขตปกครองตนเองซินเจียงอุยกูร์ ทางตะวันตกเฉียงเหนือของประเทศจีน ซึ่งเป็นพื้นที่ห่างไกลจากทะเลและมีสภาพอากาศแห้งแล้งอย่างรุนแรง แต่กลับสามารถเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำได้หลากหลายชนิด ตั้งแต่ปลาแซลมอน ปลาเทราต์ ปลากะพง ไปจนถึงกุ้งและปู
ความน่าสนใจไม่ได้อยู่เพียงการเลี้ยงปลาในพื้นที่ที่แทบไม่มีฝนตกเท่านั้น แต่ยังรวมถึงการนำน้ำใต้ดินที่มีความเค็มมาปรับคุณภาพให้เหมาะสมกับสัตว์น้ำ การใช้ระบบหมุนเวียนน้ำเพื่อลดการสูญเสีย ตลอดจนการนำเทคโนโลยีควบคุมสภาพแวดล้อมเข้ามาช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการผลิต ปัจจุบันเขตซินเจียงมีฟาร์มเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำมากกว่า 1,000 แห่ง มีกำลังการผลิตรวมมากกว่า 200,000 ตันต่อปี คิดเป็นมูลค่ากว่า 290 ล้านดอลลาร์สหรัฐ หรือราว 9,000 ล้านบาท
จากทะเลทรายที่แห้งแล้ง สู่ฐานการผลิตสัตว์น้ำแห่งใหม่ของจีน
ทะเลทรายทากลามากันตั้งอยู่ในเขตซินเจียงอุยกูร์ ซึ่งเป็นหนึ่งในพื้นที่แห้งแล้งของจีน มีปริมาณฝนเฉลี่ยในภูมิภาคประมาณ 150 มิลลิเมตรต่อปี อีกทั้งยังเป็นพื้นที่ห่างไกลจากชายฝั่งทะเล ทำให้การเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำเค็มในพื้นที่แห่งนี้ดูเป็นเรื่องที่แทบเป็นไปไม่ได้
อย่างไรก็ตาม แม้พื้นผิวดินจะเต็มไปด้วยทรายและความแห้งแล้ง แต่พื้นที่บางส่วนกลับมีแหล่งน้ำใต้ดินที่มีความเค็มและความเป็นด่างสะสมอยู่ ซึ่งเป็นทรัพยากรที่สามารถนำมาพัฒนาต่อยอดได้ หากมีการปรับคุณภาพน้ำอย่างเหมาะสม
รัฐบาลจีนจึงมองเห็นโอกาสในการนำพื้นที่ดินเค็มด่างมาใช้ประโยชน์ทางเศรษฐกิจ โดยส่งเสริมการพัฒนาอุตสาหกรรมเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำในพื้นที่ตอนในของประเทศ เพื่อเพิ่มแหล่งผลิตอาหาร ลดการพึ่งพาพื้นที่ชายฝั่ง และสร้างอาชีพให้กับประชาชนในท้องถิ่น
แนวทางดังกล่าวยังสอดคล้องกับยุทธศาสตร์ด้านความมั่นคงทางอาหารของจีน ซึ่งต้องรองรับความต้องการบริโภคของประชากรกว่า 1,400 ล้านคน ท่ามกลางข้อจำกัดด้านพื้นที่เพาะปลูกและทรัพยากรน้ำจืด
นอกจากนี้ จีนยังต้องการลดแรงกดดันต่อระบบนิเวศชายฝั่ง หลังจากการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำอย่างหนาแน่นในอดีตส่งผลให้เกิดปัญหาน้ำเสียและมลพิษในบางพื้นที่ จึงมีนโยบายส่งเสริมให้กระจายฐานการผลิตสัตว์น้ำเข้าสู่พื้นที่ตอนในของประเทศมากขึ้น
เปิดเทคนิคเลี้ยงปลาในทะเลทราย ใช้น้ำใต้ดินปรับคุณภาพให้คล้ายน้ำทะเล
หัวใจสำคัญของการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำในทะเลทราย คือการบริหารจัดการน้ำให้มีคุณภาพเหมาะสมกับสัตว์น้ำแต่ละชนิด เนื่องจากน้ำใต้ดินที่มีความเค็มไม่สามารถนำมาใช้เลี้ยงสัตว์น้ำทะเลได้ทันที เพราะองค์ประกอบของแร่ธาตุอาจแตกต่างจากน้ำทะเลตามธรรมชาติ
หนึ่งในตัวอย่างที่น่าสนใจคือฟาร์มของบริษัท Qiemo Shishixian ซึ่งเริ่มดำเนินโครงการในปี 2024 บริเวณขอบทะเลทรายทากลามากัน โดยนำเทคโนโลยีการปรับคุณภาพน้ำและระบบเพาะเลี้ยงแบบควบคุมสภาพแวดล้อมมาใช้ในการผลิตสัตว์น้ำ
กระบวนการเริ่มจากการขุดเจาะเพื่อนำน้ำบาดาลที่มีความเค็มและความเป็นด่างขึ้นมาใช้ ก่อนปรับสมดุลทางเคมีและแร่ธาตุให้เหมาะสมกับสัตว์น้ำที่ต้องการเพาะเลี้ยง พร้อมพัฒนาบ่อเลี้ยงและระบบกรองน้ำเพื่อลดการสูญเสียทรัพยากร
ฟาร์มแห่งนี้มีพื้นที่ประมาณ 7.5 ไร่ ประกอบด้วยระบบบ่อเลี้ยงกลางแจ้งและโรงเรือนที่ติดตั้งถังเลี้ยงสัตว์น้ำทรงกลมจำนวน 68 ถัง โดยใช้ระบบหมุนเวียนน้ำเพื่อนำน้ำผ่านกระบวนการกรองและกลับมาใช้ใหม่
เทคโนโลยีดังกล่าวเรียกว่า ระบบเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำแบบหมุนเวียน (Recirculating Aquaculture System : RAS) ซึ่งเป็นระบบที่ช่วยควบคุมคุณภาพน้ำ ลดปริมาณน้ำที่ต้องเติมใหม่ และช่วยให้สามารถเลี้ยงสัตว์น้ำในพื้นที่ที่มีข้อจำกัดด้านแหล่งน้ำได้
ภายในระบบยังมีการควบคุมอุณหภูมิ การเติมออกซิเจน และการตรวจสอบคุณภาพน้ำอย่างต่อเนื่อง เพื่อให้เหมาะสมกับการเจริญเติบโตของสัตว์น้ำ โดยฟาร์มสามารถเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำหลายชนิด เช่น ปลากะพง ปลากระบอก และหอยบางชนิด
เทคโนโลยีนี้จึงเป็นตัวอย่างของการเปลี่ยนข้อจำกัดด้านทรัพยากรน้ำให้กลายเป็นโอกาสทางการผลิต อย่างไรก็ตาม ระบบดังกล่าวจำเป็นต้องใช้เงินลงทุนและพลังงานในการดำเนินงาน จึงต้องประเมินต้นทุนและความคุ้มค่าควบคู่กันไปด้วย
ความสำเร็จที่มาพร้อมความท้าทาย ทั้งทรัพยากรน้ำ อาหารสัตว์ และสิ่งแวดล้อม
แม้เทคโนโลยีเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำจะช่วยเปลี่ยนพื้นที่ทะเลทรายให้กลายเป็นแหล่งผลิตอาหารได้ แต่การขยายอุตสาหกรรมในระยะยาวยังมีประเด็นที่ต้องพิจารณาอย่างรอบด้าน
โดยเฉพาะการใช้น้ำบาดาลในพื้นที่แห้งแล้ง ซึ่งต้องคำนึงถึงปริมาณน้ำสำรอง อัตราการเติมกลับตามธรรมชาติ และผลกระทบต่อระบบนิเวศโดยรอบ แม้ระบบหมุนเวียนน้ำจะช่วยลดการใช้น้ำใหม่ แต่ไม่ได้หมายความว่าฟาร์มจะไม่สูญเสียน้ำเลย
อีกหนึ่งความท้าทายคือการจัดหาอาหารสัตว์น้ำ โดยเฉพาะปลาที่ต้องการโปรตีนสูง ซึ่งอาจต้องพึ่งพาปลาป่นและน้ำมันปลาจากอุตสาหกรรมประมงทะเล หากมีความต้องการวัตถุดิบเหล่านี้เพิ่มขึ้น ก็อาจสร้างแรงกดดันต่อทรัพยากรประมงธรรมชาติได้
นอกจากนี้ ยังมีข้อกังวลเกี่ยวกับสารตกค้างในผลิตภัณฑ์สัตว์น้ำ การใช้ยาสัตว์ และความโปร่งใสในการตรวจสอบมาตรฐานการผลิต รวมถึงข้อกล่าวหาด้านสิทธิแรงงานในอุตสาหกรรมของซินเจียง ซึ่งบางบริษัทปฏิเสธข้อกล่าวหาดังกล่าว
ประเด็นเหล่านี้จึงเป็นเครื่องเตือนใจว่า การเพิ่มปริมาณผลผลิตและสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจเพียงอย่างเดียว อาจไม่เพียงพอที่จะบ่งชี้ถึงความสำเร็จของระบบเกษตรกรรม หากยังขาดการบริหารจัดการทรัพยากรและมาตรฐานการผลิตที่ตรวจสอบได้
เทคโนโลยีการเกษตรเปลี่ยนข้อจำกัดให้เป็นโอกาส
การเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำในทะเลทรายทากลามากัน นับเป็นกรณีศึกษาที่น่าสนใจของการนำเทคโนโลยีและนวัตกรรมมาประยุกต์ใช้เพื่อเพิ่มศักยภาพการผลิตอาหารในพื้นที่ที่มีข้อจำกัดทางธรรมชาติ
สำหรับประเทศไทย แม้จะมีสภาพภูมิประเทศและทรัพยากรน้ำแตกต่างจากซินเจียง แต่แนวคิดการใช้ระบบหมุนเวียนน้ำ การปรับคุณภาพน้ำ การควบคุมสภาพแวดล้อม และการนำระบบอัตโนมัติมาช่วยบริหารจัดการฟาร์ม ล้วนเป็นองค์ความรู้ที่สามารถนำมาศึกษาและปรับใช้กับการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำได้
โดยเฉพาะเกษตรกรที่ต้องการพัฒนาฟาร์มให้มีประสิทธิภาพมากขึ้น ลดการใช้น้ำ และควบคุมคุณภาพผลผลิตให้ได้มาตรฐาน อย่างไรก็ตาม การเลือกใช้เทคโนโลยีจำเป็นต้องพิจารณาความเหมาะสมกับชนิดสัตว์น้ำ แหล่งน้ำ เงินลงทุน และต้นทุนพลังงาน เพื่อให้เกิดความคุ้มค่าในระยะยาว
ท้ายที่สุด เรื่องราวของฟาร์มปลาในทะเลทรายจีนไม่ได้สะท้อนเพียงความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีเท่านั้น แต่ยังแสดงให้เห็นว่า การพัฒนาเกษตรกรรมยุคใหม่ต้องอาศัยทั้งองค์ความรู้ การบริหารจัดการทรัพยากร และการคำนึงถึงผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและสังคมควบคู่กันไป เพราะความสำเร็จที่แท้จริงไม่ใช่เพียงการผลิตได้มากขึ้น แต่ต้องสามารถสร้างประโยชน์ทางเศรษฐกิจได้อย่างยั่งยืนด้วย
อ้างอิง
ในสวนหรือพื้นที่เกษตรหลังจากการตัดแต่งกิ่งไม้ เก็บเกี่ยวผลผลิต หรือกำจัดวัชพืช มักมีเศษวัสดุเหลือทิ้งจำนวนมาก ไม่ว่าจะเป็นกิ่งไม้ ใบไม้ แกลบ ซังข้าวโพด เปลือกผลไม้ หรือเศษพืชต่างๆ หลายพื้นที่เลือกกำจัดด้วยการเผาทิ้ง ซึ่งนอกจากจะไม่ได้ใช้ประโยชน์จากวัสดุเหล่านั้นแล้ว ยังอาจก่อให้เกิดควันและมลพิษทางอากาศ อีกทางเลือกหนึ่งที่สามารถทำได้ในระดับครัวเรือนและฟาร์ม คือการนำเศษวัสดุเหล่านี้มาผ่านกระบวนการ “ไพโรไลซิส (Pyrolysis)” หรือการให้ความร้อนกับวัสดุชีวมวลในสภาวะที่มีออกซิเจนน้อย เพื่อเปลี่ยนวัสดุอินทรีย์ให้กลายเป็น ถ่านชีวภาพ หรือ Biochar ถ่านชีวภาพไม่ได้เป็นเพียง “ถ่าน” ที่นำมาเผาแล้วใช้เป็นเชื้อเพลิง แต่เป็นวัสดุคาร์บอนที่สามารถนำกลับมาใช้ประโยชน์ในดิน ช่วยเพิ่มพื้นที่ผิวในดิน และเป็นแหล่งอาศัยของจุลินทรีย์ได้ จึงถูกนำมาประยุกต์ใช้ในงานเกษตรเพื่อช่วยปรับปรุงคุณสมบัติของดินและเพิ่มประสิทธิภาพการใช้ทรัพยากร ที่สำคัญ เกษตรกรสามารถเริ่มต้นจากวัสดุที่มีอยู่ในสวน ไม่จำเป็นต้องซื้อวัตถุดิบใหม่ และสามารถทำในระดับเล็กเพื่อทดลองกับแปลงของตัวเองก่อนได้ Biochar หรือถ่านชีวภาพ คือวัสดุคาร์บอนที่ได้จา
คุณศิริวัฒน์ ศรีสระคู อายุ 65 ปี กำลังศึกษาปริญญาโท จากมหาวิทยาลัยรามคําแหง อาชีพปลูกสวนป่า อยู่บ้านเลขที่ 144 หมู่ที่ 4 ตําบลกําแพง อําเภอเกษตรวิสัย จังหวัดร้อยเอ็ด โทรศัพท์ (087) 947-0812 ผลงานดีเด่น ความคิดริเริ่มและความพยายามฟันฝ่าอุปสรรคในการสร้างผลงาน ในปี 2538 มีเจ้าหน้าที่ป่าไม้จากสํานักงานป่าไม้ จังหวัดร้อยเอ็ด เข้ามาส่งเสริมให้มีการปลูกป่าในที่ดินของตนเอง จึงได้ตัดสินใจปลูกไม้ประดู่ซึ่งเป็นไม้ถิ่นเดิม จํานวน 28 ไร่ โดย มีการศึกษาหาความรู้พลิกฟื้นผืนไร่เป็นสวนป่าและไม้ผล มีการใช้พื้นที่อย่างเต็มศักยภาพ โดยปลูกไม้มีค่าทางเศรษฐกิจร่วมกับไม้ผลและพืชเกษตร เช่น – ไม้เศรษฐกิจรอบตัดฟันปานกลาง – ไม้เศรษฐกิจรอบตัดฟันสั้น ได้แก่ วิธีเจาะบ่อน้ำบาดาลมาใช้ในสวนป่า สวนผลไม้ และพืช ไม้ยูคาลิปตัส – ไม้ผล ได้แก่ มะม่วง – พืชเกษตร ได้แก่ กระชาย ขิง ข่า ฯลฯ มีการนํานวัตกรรมมาใช้ในสวนป่า โดยการระหว่างรอผลผลิตจากไม้สวนป่าที่ปลูก โดยการใช้ใบเลื่อยกลมแบบประยุกต์ติดตั้งกับเครื่องตัดหญ้าแบบสะพายไหล่มาประยุกต์ใช้ในการทําไม้ออก สามารถลดต้นทุนและระยะเวลาในการทําไม้ออกได้เป็นอย่างดี มีการบริหารจัดการระบบน
หลายคนมีความฝันอยากเป็นนายตัวเอง ที่ไม่ต้องทำงานประจำไปจนถึงวัยเกษียณ ไม่ต้องเป็นลูกจ้างใคร มีเวลาอิสระ หนึ่งในนั้นเขาประสบความสำเร็จจาก ‘ธุรกิจการเกษตร’ ที่ เริ่มต้นจากศูนย์ โดยอดีตเขาเป็นหนุ่มวิศวะที่กลับมาพลิกโฉมพื้นที่ 2 ไร่ของตัวเอง ด้วยแนวคิด ‘ผู้ประกอบการในการทำเกษตร’ ที่จะสร้างรายได้จากพื้นที่ตรงนี้ยังไงให้คุ้มค่าที่สุด คุณพันธ์-คำพันธ์ แก้วมา เจ้าของ สองไร่ สโลว์ไลฟ์ ฟาร์ม จุดเริ่มต้นมาจากอยากมีธุรกิจที่เป็นของตัวเอง คุณพันธ์มีความคิดแรกเริ่มว่า ตนเองมีที่ดินแต่เป็นต้นทุนพื้นฐาน แต่จะทำอย่างไงให้ก่อเกิดรายได้ จึงกลายเป็นจุดเริ่มต้นที่กลับไปพัฒนาที่ดินและผันตัวทำเกษตรตามแนวคิดเกษตรทฤษฎีใหม่ ที่มีการจัดสรรพื้นที่แบ่งเป็น 4 ส่วน โดยส่วนที่หนึ่งเป็นบ่อกักเก็บน้ำ 30 เปอร์เซ็นต์ ปลูกข้าว 30 เปอร์เซ็นต์ ปลูกพืชเลี้ยงสัตว์ 30 เปอร์เซ็นต์ และที่อยู่อาศัย 10 เปอร์เซ็นต์ ใน 1 พื้นที่ จุดเริ่มต้นของ “สองไร่ สโลว์ไลฟ์ ฟาร์ม” คุณพันธ์ เล่าว่า “ผมมองตัวผมเป็นผู้ประกอบการ โดยเอาแนวคิดของผู้ประกอบการมาใช้ ผมไม่ได้เป็นเกษตรกรแต่อาชีพที่ทำอิงมาจากเกษตรกร โดยผมคิดเหมือนคนญี่ปุ่นเวลาที่ทำเกษตร ป
การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศที่ส่งให้สภาพอากาศแปรปรวนและอุณหภูมิของโลกสูงขึ้น ทำให้เกิดภาวะโลกร้อนหรือ “โลกเดือด” นั้นมีสาเหตุสำคัญจากการปล่อยก๊าซเรือนกระจกจากการดำเนินกิจกรรมของมนุษย์ โดยเฉพาะในภาคอุตสาหกรรม ประเทศไทยได้นำเสนอ โมเดลเศรษฐกิจ BCG (Bio-เศรษฐกิจชีวภาพ, Circular-เศรษฐกิจหมุนเวียน, Green-เศรษฐกิจสีเขียว) บนเวทีการประชุมความร่วมมือทางเศรษฐกิจในภูมิภาคเอเชียแปซิฟิก (APEC 2022) เพื่อขับเคลื่อนเศรษฐกิจ สร้างการเติบโตของประเทศ และตอบโจทย์เป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืนของโลก โดยประเทศไทยตั้งเป้าลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกสุทธิลงร้อยละ 47 ภายในปี ค.ศ. 2035 และมีเป้าหมายการปล่อยก๊าซเรือนกระจกสุทธิเป็นศูนย์ (Net Zero) ในปี ค.ศ. 2050 รู้จัก “คาร์บอนเครดิต” “คาร์บอนเครดิต” (Carbon Credit) เป็นหนึ่งในมาตรการที่ไทยใช้เป็นเครื่องมือการพัฒนาอย่างยั่งยืนตามโมเดล BCG โดยตลาดซื้อ-ขายคาร์บอนเครดิต เป็นหนึ่งในกลไกสำคัญที่จะช่วยลดก๊าซเรือนกระจกเพื่อแก้ปัญหาโลกร้อน ในประเทศไทยตลาดคาร์บอนถูกกำหนดไว้ในแผนแม่บทรองรับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ พ.ศ. 2558-2593 สำหรับประเทศไทยดำเนินงานผ่านโครงการ ลดก๊าซเรือ
