เห็ดแครง หรือที่หลายคนรู้จักกันในชื่อ “เห็ดตีนตุ๊กแก” เป็นเห็ดพื้นบ้านที่พบได้ทั่วไปตามธรรมชาติ โดยเฉพาะพื้นที่ภาคใต้ของประเทศไทย นิยมนำมาประกอบอาหารพื้นถิ่นหลากหลายเมนู ไม่ว่าจะเป็นแกง ห่อหมก หรือทอดมันเห็ดแครง ด้วยรสชาติที่เป็นเอกลักษณ์และคุณค่าทางโภชนาการ ทำให้เห็ดชนิดนี้ได้รับความนิยมจากผู้บริโภคอย่างต่อเนื่อง
นอกจากความอร่อยแล้ว เห็ดแครงยังเป็นอีกหนึ่งทางเลือกสำหรับเกษตรกรที่ต้องการสร้างอาชีพ เนื่องจากใช้ระยะเวลาเพาะเลี้ยงไม่นาน สามารถเก็บเกี่ยวผลผลิตได้รวดเร็ว อีกทั้งยังสามารถนำไปแปรรูปเป็นเห็ดแครงอบแห้ง เพื่อเพิ่มมูลค่าและขยายช่องทางจำหน่ายได้ทั้งตลาดในประเทศและต่างประเทศ

นางมยุรี เต็มราม อายุ 41 ปี ชาวบ้านเขาย่า อำเภอศรีบรรพต จังหวัดพัทลุง เจ้าของฟาร์มเห็ดแครงพัทลุง ที่เริ่มต้นเพาะเห็ดแครงเป็นอาชีพมาตั้งแต่ปี 2551 ก่อนพัฒนาการผลิตและขยายตลาดจนสามารถสร้างรายได้จากการจำหน่ายเห็ดแครงได้ไม่ต่ำกว่าเดือนละ 100,000 บาท
คุณมยุรี เล่าว่า “เห็ดแครงมีวิธีการเพาะเลี้ยงคล้ายกับเห็ดทั่วไป แต่มีความแตกต่างในเรื่องสูตรอาหารสำหรับผลิตก้อนเชื้อและการดูแลสภาพแวดล้อม จุดเด่นอยู่ที่การใช้ต้นทุนไม่สูงเมื่อเทียบกับผลตอบแทน อีกทั้งยังมีรอบการเก็บเกี่ยวค่อนข้างสั้น ทำให้เกษตรกรสามารถวางแผนการผลิตและหมุนเวียนรายได้ได้รวดเร็ว”
รู้จัก “เห็ดแครง” เห็ดพื้นบ้านรสชาติดี เพาะขายได้ตลอดปี
เห็ดแครงเป็นเห็ดที่สามารถเจริญเติบโตได้ตามธรรมชาติ โดยมักพบขึ้นอยู่บนวัสดุประเภทไม้และเศษซากพืช ไม่ว่าจะเป็นท่อนไม้ กิ่งไม้ หรือวัสดุอินทรีย์ชนิดต่างๆ สามารถพบได้ในหลายพื้นที่ของประเทศไทย และมีชื่อเรียกแตกต่างกันไปตามท้องถิ่น
ทางภาคเหนือเรียกว่า “เห็ดแก้น” หรือ “เห็ดตามด” ส่วนภาคใต้เรียกว่า “เห็ดยาง” เนื่องจากมักพบขึ้นอยู่บนไม้ยางพารา ขณะที่ภาคกลางบางพื้นที่เรียกว่า “เห็ดมะม่วง” เพราะพบขึ้นอยู่บนไม้มะม่วง
ในอดีตชาวบ้านนิยมเก็บเห็ดแครงจากธรรมชาติมาประกอบอาหาร แต่ปัจจุบันมีการพัฒนาวิธีเพาะเลี้ยงในถุงก้อนเชื้อ ทำให้สามารถควบคุมปริมาณผลผลิตและวางแผนการจำหน่ายได้สะดวกยิ่งขึ้น ไม่จำเป็นต้องรอเก็บเห็ดตามฤดูกาลเพียงอย่างเดียว
นอกจากนี้ เห็ดแครงยังสามารถนำไปแปรรูปเพื่อยืดอายุการเก็บรักษาได้ เช่น การอบแห้ง หรือการบรรจุด้วยระบบสุญญากาศ ซึ่งตามข้อมูลของฟาร์มระบุว่าสามารถเก็บรักษาผลิตภัณฑ์บางรูปแบบได้นานถึง 6 เดือน ทั้งนี้ ระยะเวลาการเก็บรักษาขึ้นอยู่กับกระบวนการแปรรูป บรรจุภัณฑ์ และสภาพการจัดเก็บที่เหมาะสม

เปิดสูตรเพาะเห็ดแครง ทำก้อนเชื้อเองได้ ใช้วัตถุดิบไม่กี่ชนิด
สำหรับผู้ที่สนใจเพาะเห็ดแครงเป็นอาชีพ คุณมยุรีได้แบ่งปันสูตรอาหารสำหรับผลิตก้อนเชื้อเห็ดแครง ซึ่งใช้วัสดุหลักอย่างขี้เลื่อย ผสมกับอาหารเสริมเพื่อให้เส้นใยเห็ดเจริญเติบโตได้ดี
สูตรอาหารสำหรับทำก้อนเชื้อเห็ดแครง
| วัตถุดิบ | ปริมาณ |
|---|---|
| ขี้เลื่อย | 100 กิโลกรัม |
| รำละเอียด | 50 กิโลกรัม |
| ภูไมท์ | 2 กิโลกรัม |
| ดีเกลือ | 200 กรัม |
| น้ำสะอาด | ปรับความชื้นให้อยู่ที่ 70–75% |
คุณมยุรี อธิบายว่า การเตรียมวัสดุเพาะถือเป็นขั้นตอนสำคัญ เพราะหากส่วนผสมมีความชื้นมากหรือน้อยเกินไป อาจส่งผลต่อการเจริญเติบโตของเส้นใยเห็ดและคุณภาพของก้อนเชื้อได้
ขั้นตอนที่ 1 ผสมวัสดุเพาะให้เข้ากัน
เริ่มจากนำขี้เลื่อย รำละเอียด ภูไมท์ และดีเกลือ ตามอัตราส่วนที่กำหนด มาคลุกเคล้าให้เข้ากัน โดยอาจใช้พลั่วหรือเครื่องผสมวัสดุเพาะเพื่อช่วยให้ส่วนผสมกระจายตัวอย่างสม่ำเสมอ
จากนั้นค่อยๆ เติมน้ำสะอาดลงไป พร้อมคลุกเคล้าส่วนผสมให้เข้ากันอีกครั้ง เพื่อปรับความชื้นของวัสดุเพาะให้อยู่ที่ประมาณ 70–75 เปอร์เซ็นต์ ตามสูตรที่ฟาร์มใช้
ขั้นตอนที่ 2 ตรวจสอบความชื้นด้วยวิธีง่ายๆ
เกษตรกรสามารถทดสอบความชื้นของวัสดุเพาะเบื้องต้นได้ด้วยการใช้มือกำส่วนผสมแล้วบีบให้แน่น ก่อนสังเกตลักษณะของวัสดุ ดังนี้
- หากมีน้ำไหลออกมาตามง่ามมือ แสดงว่าส่วนผสมมีความชื้นมากเกินไป
- หากไม่มีน้ำไหลออกมา แต่เมื่อคลายมือแล้วส่วนผสมแตกกระจายเป็นชิ้นเล็กๆ แสดงว่าวัสดุเพาะแห้งเกินไป
- หากบีบแล้วไม่มีน้ำไหลออกมา และเมื่อคลายมือส่วนผสมยังจับตัวเป็นก้อน แสดงว่ามีความชื้นเหมาะสมในเบื้องต้น
วิธีนี้ช่วยให้ผู้เพาะเห็ดตรวจสอบความชื้นได้โดยไม่ต้องใช้อุปกรณ์ซับซ้อน แต่หากต้องการควบคุมการผลิตให้แม่นยำ ควรตรวจวัดความชื้นด้วยเครื่องมือเพิ่มเติม
ขั้นตอนที่ 3 บรรจุวัสดุเพาะลงถุง
เมื่อเตรียมส่วนผสมเรียบร้อยแล้ว ให้นำวัสดุเพาะบรรจุลงในถุงพลาสติกทนความร้อน ขนาดประมาณ 6.5×10 นิ้ว โดยบรรจุให้มีน้ำหนักเฉลี่ยถุงละ 600 กรัม
อัดวัสดุเพาะให้แน่นพอสมควร จากนั้นดึงปากถุงให้ตึง รวบปากถุงเพื่อไล่อากาศออก ใส่คอขวดพลาสติก พับปากถุงลงมารัดด้วยหนังยาง และอุดด้วยจุกสำลี ก่อนนำเข้าสู่กระบวนการนึ่งฆ่าเชื้อ
นึ่งก้อนเชื้อ 3–4 ชั่วโมง ก่อนนำไปบ่มเส้นใย
หลังจากบรรจุวัสดุเพาะลงถุงเรียบร้อยแล้ว ควรนำก้อนเชื้อไปนึ่งภายในวันเดียวกัน ไม่ควรปล่อยทิ้งไว้ข้ามคืน เพราะรำละเอียดที่ผสมอยู่ในวัสดุเพาะอาจเกิดการบูดเสียและเกิดแก๊สสะสมภายในถุง ส่งผลต่อคุณภาพก้อนเชื้อได้
สำหรับวิธีที่คุณมยุรีใช้ คือการนึ่งก้อนเชื้อด้วยหม้อนึ่งแบบลูกทุ่งที่อุณหภูมิประมาณ 100 องศาเซลเซียส เป็นเวลา 3–4 ชั่วโมง เพื่อช่วยลดการปนเปื้อนของเชื้อรา แมลง และจุลินทรีย์ที่ไม่ต้องการ
เมื่อนึ่งเสร็จแล้ว ให้พักก้อนเชื้อจนเย็น ก่อนนำเข้าห้องเขี่ยเชื้อที่สะอาด เพื่อใส่เชื้อเห็ดแครงลงในก้อน โดยควรดำเนินการโดยเร็ว ไม่ปล่อยก้อนเชื้อทิ้งไว้นานเกิน 24 ชั่วโมง เพื่อลดโอกาสการปนเปื้อน
ทั้งนี้ ระยะเวลานึ่งดังกล่าวเป็นวิธีที่ฟาร์มใช้กับอุปกรณ์ของตนเอง ผู้เริ่มต้นควรปรับให้เหมาะสมกับขนาดหม้อนึ่ง จำนวนก้อน และประสิทธิภาพการกระจายความร้อน โดยเฉพาะการผลิตเพื่อจำหน่ายที่ต้องควบคุมการปนเปื้อนอย่างสม่ำเสมอ
บ่มเชื้อ 15–20 วัน ก่อนนำเข้าโรงเรือนเปิดดอก
เมื่อเขี่ยเชื้อเห็ดแครงลงในก้อนแล้ว ขั้นตอนต่อไปคือการนำก้อนเชื้อเข้าสู่โรงเรือนบ่ม เพื่อรอให้เส้นใยเห็ดเจริญเติบโตเต็มถุง โรงเรือนบ่มเชื้อควรมีความสะอาด สามารถป้องกันแดด ลม และฝนได้ดี มีการระบายอากาศที่เหมาะสม และควรเป็นพื้นที่มืดหรือมีแสงน้อย เพื่อลดการกระตุ้นให้เส้นใยเห็ดสร้างดอกก่อนถึงระยะเปิดดอก
คุณมยุรีแนะนำว่า อุณหภูมิที่เหมาะสมสำหรับการบ่มเชื้ออยู่ที่ประมาณ 28–32 องศาเซลเซียส เมื่อบ่มเชื้อเป็นเวลาประมาณ 15–20 วัน จะเริ่มสังเกตเห็นเส้นใยเห็ดสีขาวเจริญกระจายจนเต็มก้อนเชื้อ ซึ่งเป็นสัญญาณว่าก้อนเชื้อพร้อมสำหรับนำไปเปิดดอก
เปิดดอกเห็ดแครง ดูแลความชื้นให้เหมาะสม อีก 7 วันเก็บขายได้
หลังจากเส้นใยเห็ดเจริญเต็มก้อนแล้ว ให้นำก้อนเชื้อเข้าสู่โรงเรือนเปิดดอก โดยจัดวางบนชั้นให้สะดวกต่อการดูแลและเก็บเกี่ยวผลผลิต วิธีเปิดดอกของฟาร์มเริ่มจากเปิดจุกพลาสติกออก รัดปากถุงด้วยเชือกฟางให้แน่น จากนั้นใช้มีดกรีดบริเวณด้านข้างถุงก้อนเชื้อในแนวเอียงประมาณ 45 องศา จำนวน 4–6 รอยต่อถุง เพื่อเปิดพื้นที่ให้ดอกเห็ดเจริญออกมา ระหว่างนี้ให้เพิ่มความชื้นภายในโรงเรือนด้วยการรดน้ำสะอาดบริเวณพื้นและผนัง โดยหลีกเลี่ยงการทำให้ก้อนเชื้อเปียกแฉะเกินไป
หลังเปิดดอกประมาณ 3 วัน เส้นใยบริเวณรอยกรีดจะเริ่มสมานตัว จากนั้นดูแลอุณหภูมิภายในโรงเรือนให้อยู่ที่ประมาณ 30–35 องศาเซลเซียส และรักษาความชื้นสัมพัทธ์ไว้ราว 85 เปอร์เซ็นต์ ตามแนวทางการเพาะของฟาร์ม เมื่อดูแลความชื้นอย่างสม่ำเสมอ ดอกเห็ดแครงจะค่อยๆ เจริญเติบโต และหลังจากเปิดดอกประมาณ 7 วัน ก็สามารถเริ่มเก็บเกี่ยวผลผลิตได้ สำหรับวิธีเก็บเกี่ยว ให้ใช้มีดคมสะอาดเฉือนบริเวณโคนดอกเห็ดที่บานเต็มที่ โดยระมัดระวังไม่ให้ก้อนเชื้อเสียหาย เพื่อให้สามารถเก็บผลผลิตในรุ่นต่อไปได้

เห็ดแครง 1 ก้อน เก็บได้ 2 รุ่น ให้ผลผลิตรวม 100–150 กรัม
อีกหนึ่งข้อได้เปรียบของเห็ดแครงคือสามารถเก็บเกี่ยวผลผลิตได้มากกว่าหนึ่งครั้งจากก้อนเชื้อเดียวกัน โดยคุณมยุรีให้ข้อมูลว่า ก้อนเชื้อเห็ดแครงขนาด 600 กรัม สามารถเก็บเกี่ยวผลผลิตได้ 2 รุ่นหลัก
| รอบเก็บเกี่ยว | ผลผลิตเฉลี่ยต่อก้อน |
|---|---|
| รุ่นที่ 1 | 80–120 กรัม |
| รุ่นที่ 2 หลังจากรุ่นแรกประมาณ 6–7 วัน | 20–30 กรัม |
| ผลผลิตรวม | 100–150 กรัม |
ทั้งนี้ ปริมาณผลผลิตขึ้นอยู่กับคุณภาพก้อนเชื้อ การดูแลความชื้น อุณหภูมิ และสภาพแวดล้อมภายในโรงเรือน หากเกษตรกรสามารถควบคุมการผลิตได้อย่างเหมาะสม และวางแผนทยอยเปิดดอกเป็นรุ่นๆ ก็จะช่วยให้มีผลผลิตออกจำหน่ายอย่างต่อเนื่อง และบริหารจัดการตลาดได้ง่ายขึ้น

เห็ดแครงสดขายกิโลละ 200 บาท อบแห้งเพิ่มมูลค่าเป็น 1,200 บาท
ในด้านการตลาด คุณมยุรีมองว่าเห็ดแครงเป็นเห็ดที่มีโอกาสสร้างรายได้ เนื่องจากผู้บริโภคนิยมนำไปประกอบอาหารหลากหลายเมนู โดยเฉพาะอาหารพื้นบ้านภาคใต้ อีกทั้งยังเป็นอีกหนึ่งทางเลือกสำหรับผู้ที่ต้องการลดการบริโภคเนื้อสัตว์ เพราะเห็ดแครงมีโปรตีนและสามารถนำไปปรุงอาหารได้หลายรูปแบบ ไม่ว่าจะเป็นแกงเห็ดแครง ห่อหมกเห็ดแครง หรือทอดมันเห็ดแครง ล้วนเป็นเมนูที่สามารถนำมาเพิ่มมูลค่าผลผลิตได้ ขึ้นอยู่กับความนิยมของผู้บริโภคในแต่ละพื้นที่
สำหรับราคาจำหน่าย คุณมยุรีระบุว่า เห็ดแครงสดสามารถขายได้ประมาณกิโลกรัมละ 200 บาท ขณะที่เห็ดแครงอบแห้งมีราคาสูงขึ้นเป็นประมาณกิโลกรัมละ 1,200 บาท การแปรรูปเป็นเห็ดแครงอบแห้งต้องคำนึงถึงน้ำหนักที่ลดลงจากการสูญเสียน้ำ ต้นทุนพลังงาน ค่าแรง และบรรจุภัณฑ์ด้วย จึงควรคำนวณต้นทุนต่อกิโลกรัมของผลิตภัณฑ์แห้งก่อนกำหนดราคาจำหน่าย จุดเด่นของเห็ดแครงอบแห้งคือสามารถเก็บรักษาและขนส่งได้สะดวกกว่าเห็ดสด ทำให้มีโอกาสขยายตลาดไปยังพื้นที่ห่างไกล รวมถึงตลาดต่างประเทศ

เพาะเห็ดแครงสร้างรายได้เดือนละแสน ส่งขายตลาดภาคใต้และมาเลเซีย
จากประสบการณ์เพาะเห็ดแครงมาตั้งแต่ปี 2551 คุณมยุรีสามารถพัฒนาการผลิตจนมีผลผลิตออกจำหน่ายอย่างต่อเนื่อง โดยระบุว่าฟาร์มสามารถสร้างรายได้จากการขายเห็ดแครงได้ไม่ต่ำกว่าเดือนละ 100,000 บาท ผลผลิตส่วนหนึ่งจำหน่ายให้กับตลาดสดในจังหวัดพัทลุงและจังหวัดใกล้เคียง ขณะที่เห็ดแครงอบแห้งถูกส่งไปจำหน่ายยังประเทศมาเลเซีย เนื่องจากมีความสะดวกด้านการเก็บรักษาและขนส่ง
อย่างไรก็ตาม ตัวเลขรายได้ดังกล่าวเป็นรายได้จากการจำหน่ายตามข้อมูลของฟาร์ม ไม่ใช่กำไรสุทธิ เพราะการประกอบอาชีพเพาะเห็ดยังมีต้นทุนหลายส่วน ทั้งค่าวัตถุดิบผลิตก้อนเชื้อ ค่าเชื้อเห็ด ค่าโรงเรือน ค่าน้ำ ค่าไฟ ค่าแรงงาน ตลอดจนค่าบรรจุภัณฑ์และค่าขนส่ง
สำหรับเกษตรกรที่สนใจเริ่มต้น คุณมยุรีแนะนำผ่านแนวทางการผลิตของฟาร์มให้ความสำคัญกับการเตรียมก้อนเชื้อ การควบคุมสภาพแวดล้อม และการวางแผนผลผลิตให้สอดคล้องกับความต้องการของตลาด เพราะปัจจัยเหล่านี้มีผลโดยตรงต่อคุณภาพเห็ดและรายได้ที่ได้รับ

เรื่องราวของฟาร์มเห็ดแครงพัทลุงจึงเป็นอีกหนึ่งตัวอย่างของการนำเห็ดพื้นบ้านมาต่อยอดเป็นอาชีพ ด้วยการพัฒนาวิธีเพาะเลี้ยงให้สามารถผลิตได้อย่างต่อเนื่อง ควบคู่กับการเพิ่มมูลค่าผ่านการแปรรูป ซึ่งช่วยเปิดโอกาสให้เกษตรกรมีช่องทางจำหน่ายมากกว่าการขายเห็ดสดเพียงอย่างเดียว
สำหรับผู้ที่กำลังมองหาอาชีพเกษตรที่ใช้พื้นที่ไม่มาก มีรอบการผลิตค่อนข้างสั้น และสามารถต่อยอดเป็นสินค้าแปรรูปได้ การเพาะเห็ดแครงถือเป็นอีกหนึ่งทางเลือกที่น่าสนใจ แต่ควรเริ่มจากการศึกษาวิธีเพาะเลี้ยง ทดลองผลิตในปริมาณที่เหมาะสม และสำรวจตลาดรองรับก่อนขยายกำลังการผลิต เพื่อให้สามารถบริหารต้นทุนและสร้างรายได้ได้อย่างยั่งยืน
สนใจสอบถามข้อมูลเพิ่มเติม เกี่ยวกับการเพาะเห็ดแครง หรือสั่งซื้อเห็ดแครงสำหรับนำไปประกอบอาหารและจำหน่ายต่อ สามารถติดต่อได้ที่ Facebook : เห็ดแครงพัทลุง หรือโทรศัพท์ 081-280-9589
