กระแสถกเถียงเรื่อง “สิทธิในเมล็ดพันธุ์” กลายเป็นประเด็นร้อนในสังคมไทย หลังความร่วมมือระหว่างภาคเอกชนและมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ในการวิจัยและพัฒนา “กะเพรา” 4 สายพันธุ์ใหม่
จุดคำถามสำคัญถึงอนาคตการถือครองสิทธิในพันธุ์พืช ความมั่นคงทางอาหาร และผลกระทบต่อเกษตรกรไทยในระยะยาว
แม้ความกังวลเหล่านี้จะเป็นเรื่องที่เข้าใจได้
แต่ท่ามกลางกระแสวิพากษ์วิจารณ์ สิ่งหนึ่งที่ไม่ควรถูกมองข้ามคือ ประเทศต่าง ๆ ทั่วโลกมีระบบส่งเสริมงานวิจัยและคุ้มครองพันธุ์พืชอย่างไร เพราะในยุคที่สภาพภูมิอากาศเปลี่ยนแปลงรุนแรง โรคและแมลงศัตรูพืชเพิ่มขึ้น รวมถึงการแข่งขันทางการเกษตรที่เข้มข้นขึ้น “เมล็ดพันธุ์” กำลังกลายเป็นทรัพยากรเชิงยุทธศาสตร์ของประเทศอย่างแท้จริง
ตลาดเมล็ดพันธุ์โลกกำลังเติบโตอย่างรวดเร็ว โดยมีมูลค่าประมาณ 67,260 ล้านดอลลาร์สหรัฐ และคาดว่าจะเพิ่มเป็นกว่า 116,000 ล้านดอลลาร์ภายในปี 2577
ขณะที่อุตสาหกรรมเมล็ดพันธุ์ไทยมีมูลค่าราว 24,000 ล้านบาท และไทยยังเป็นผู้ส่งออกเมล็ดพันธุ์ผักรายใหญ่อันดับ 8 ของโลก
คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่าใครเป็นเจ้าของเมล็ดพันธุ์
แต่คือประเทศไทยจะสร้างระบบที่กระตุ้นให้เกิดการพัฒนาพันธุ์พืชใหม่ ควบคู่กับการคุ้มครองสิทธิของเกษตรกรได้อย่างไร
UPOV คืออะไร และทำไมหลายประเทศจึงให้ความสำคัญ
เมื่อพูดถึงการคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ ชื่อที่ถูกกล่าวถึงบ่อยที่สุดคือ “UPOV” หรือสหภาพระหว่างประเทศเพื่อการคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ ซึ่งทำหน้าที่กำหนดกรอบกฎหมายต้นแบบให้ประเทศสมาชิกนำไปปรับใช้ตามบริบทของตนเอง
สิ่งที่หลายคนเข้าใจคลาดเคลื่อนคือ UPOV ไม่ได้เปิดทางให้ใครนำพืชพื้นเมืองหรือพืชที่มีอยู่ตามธรรมชาติไปจดสิทธิครอบครองได้ เพราะการคุ้มครองจะเกิดขึ้นเฉพาะ “พันธุ์พืชใหม่” ที่ผ่านการพิสูจน์ทางวิชาการแล้วว่ามีความแตกต่าง ชัดเจน และเกิดจากการปรับปรุงพันธุ์จริงเท่านั้น
นอกจากนี้ การมีกฎหมายคุ้มครองพันธุ์พืชไม่ได้หมายความว่าประเทศนั้นจะมีนวัตกรรมทางการเกษตรเกิดขึ้นโดยอัตโนมัติ เพราะการพัฒนาพันธุ์พืชต้องอาศัยทั้งงบวิจัย บุคลากร เทคโนโลยี และที่สำคัญคือกลไกในการนำผลงานวิจัยไปใช้จริง ไม่ว่าจะเป็นงานวิจัยของภาครัฐ เอกชน หรือความร่วมมือระหว่างทั้งสองฝ่าย
ประเทศไทยเองมีกฎหมายคุ้มครองพันธุ์พืชอยู่แล้วภายใต้พระราชบัญญัติคุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542 ซึ่งพัฒนาขึ้นจากแนวคิดของ UPOV 1978 ควบคู่กับหลักการด้านความหลากหลายทางชีวภาพของโลก
UPOV 1991 แตกต่างจากเดิมอย่างไร
ปัจจุบัน ประเทศที่ต้องการเข้าร่วม UPOV จะต้องสมัครภายใต้ฉบับปี 1991 ซึ่งเป็นเวอร์ชันที่ถูกปรับปรุงให้สอดคล้องกับเทคโนโลยีและสภาพการแข่งขันทางการเกษตรยุคใหม่มากขึ้น
สาระสำคัญมีอยู่ 3 ประเด็นหลัก
1) ขยายระยะเวลาคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ จากเดิม 15 ปีใน UPOV 1978 เป็น 20 ปีใน UPOV 1991 เพื่อสะท้อนความเป็นจริงที่การพัฒนาพันธุ์พืชหนึ่งสายพันธุ์ต้องใช้เวลาหลายปีหรืออาจนานกว่าทศวรรษกว่าจะพร้อมใช้ในเชิงพาณิชย์ บางประเทศอย่างญี่ปุ่นถึงกับขยายการคุ้มครองบางประเภทนานถึง 35 ปี
2) ปรับสมดุลเรื่องสิทธิการเก็บเมล็ดพันธุ์ปลูกต่อ ในอดีต เกษตรกรสามารถเก็บเมล็ดพันธุ์ที่ได้รับการคุ้มครองไปปลูกต่อได้ค่อนข้างกว้างขวาง แต่เกิดปัญหาการลักลอบนำไปจำหน่ายหรือขยายพันธุ์เชิงพาณิชย์โดยไม่ได้รับอนุญาต ส่งผลให้แรงจูงใจในการลงทุนวิจัยลดลง UPOV 1991 จึงเปิดช่องให้แต่ละประเทศกำหนดเงื่อนไขเอง เพื่อสร้างสมดุลระหว่างผลประโยชน์ของเกษตรกรและนักปรับปรุงพันธุ์
3) คุ้มครองพันธุ์ที่ถูกนำไปต่อยอด หรือที่เรียกว่า Essentially Derived Variety (EDV) เพื่อป้องกันการนำพันธุ์เดิมไปดัดแปลงเพียงเล็กน้อยแล้วอ้างเป็นพันธุ์ใหม่ ถือเป็นการปกป้องการลงทุนด้านนวัตกรรมพันธุ์พืชในยุคเทคโนโลยีชีวภาพก้าวหน้า
โลกกำลังเดินหน้าเรื่องนี้อย่างไร
หลายประเทศในเอเชียมองการคุ้มครองพันธุ์พืชเป็น “เครื่องมือสำคัญในการยกระดับภาคเกษตร” เช่น สิงคโปร์ เข้าร่วม UPOV 1991 ตั้งแต่ปี 2004 แม้มีพื้นที่เกษตรกรรมจำกัด แต่ให้ความสำคัญกับเทคโนโลยีอาหารและนวัตกรรมการเกษตรอย่างจริงจัง
เวียดนาม เข้าร่วมในปี 2006 และสามารถพัฒนาพันธุ์พืชเศรษฐกิจได้อย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะข้าว จนก้าวขึ้นมาเป็นคู่แข่งสำคัญของไทยในตลาดโลก ส่วนมาเลเซีย กำลังเตรียมเข้าสู่ระบบ UPOV 1991 ขณะที่ ลาว เมียนมา และฟิลิปปินส์ ก็กำลังเดินหน้าในทิศทางเดียวกัน
ขณะที่ ญี่ปุ่น และ เกาหลีใต้ มีระบบคุ้มครองพันธุ์พืชที่เข้มแข็ง ควบคู่กับการลงทุนวิจัยจากทั้งภาครัฐและเอกชน ส่งผลให้เกิดพันธุ์ข้าว ผัก ผลไม้ และไม้ดอกที่มีศักยภาพแข่งขันในตลาดโลก
ตัวอย่างที่น่าสนใจคือผลงานของนักวิจัยญี่ปุ่นที่พัฒนา “มะเขือเทศปรับแต่งยีน” เพิ่มสาร GABA เพื่อช่วยลดความดันโลหิต ถือเป็นตัวอย่างของการต่อยอดงานปรับปรุงพันธุ์สู่ผลิตภัณฑ์เชิงพาณิชย์ที่ตอบโจทย์สังคมสูงวัยได้จริง
เมื่อการคุ้มครองไม่ใช่เรื่องผูกขาด แต่คือการสร้างแรงจูงใจ
ในสหรัฐอเมริกา การคุ้มครองพันธุ์พืชดำเนินควบคู่กับระบบสิทธิบัตรและการลงทุนวิจัยจากมหาวิทยาลัยและภาคธุรกิจ การพัฒนาพันธุ์ข้าวโพด ถั่วเหลือง และฝ้ายจำนวนมากเกิดขึ้นจากการลงทุนของเอกชน ซึ่งมีแรงจูงใจจากการได้รับการคุ้มครองทรัพย์สินทางปัญญา
ขณะที่สหภาพยุโรปใช้ระบบ Community Plant Variety Rights (CPVR) ซึ่งให้การคุ้มครองทั่วทั้งสหภาพยุโรป พร้อมเปิดช่องให้เกษตรกรและนักวิจัยใช้ประโยชน์จากพันธุ์พืชภายใต้เงื่อนไขที่กำหนดไว้อย่างสมดุล
บทเรียนจากประเทศเหล่านี้สะท้อนตรงกันว่า เป้าหมายของระบบคุ้มครองพันธุ์พืชไม่ได้มีไว้เพื่อสร้างการผูกขาด แต่เพื่อสร้างแรงจูงใจให้เกิดการลงทุนด้านวิจัย ซึ่งเป็นต้นน้ำของนวัตกรรมทางการเกษตรทั้งหมด
โจทย์สำคัญของไทย
สุดท้ายแล้ว ประเด็นเรื่องสิทธิในเมล็ดพันธุ์ไม่ควรหยุดอยู่ที่คำถามว่า “ใครเป็นเจ้าของ” แต่ควรถามต่อว่า “ประเทศไทยจะสร้างระบบที่ช่วยให้เกิดพันธุ์พืชใหม่มากขึ้นได้อย่างไร”
เพราะในโลกที่สภาพอากาศผันผวน โรคพืชระบาดรุนแรงขึ้น และการแข่งขันด้านอาหารเข้มข้นกว่าเดิม ประเทศที่สามารถพัฒนาพันธุ์พืชใหม่ได้ต่อเนื่อง ย่อมมีโอกาสรักษาความมั่นคงทางอาหาร เพิ่มรายได้เกษตรกร และสร้างความได้เปรียบทางเศรษฐกิจได้มากกว่า
บทเรียนจากหลายประเทศชี้ไปในทิศทางเดียวกันว่า ความสำเร็จไม่ได้เกิดจากการคุ้มครองสิทธิเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากการสร้างสมดุลระหว่างการส่งเสริมนวัตกรรม การคุ้มครองนักปรับปรุงพันธุ์ และการดูแลผลประโยชน์ของเกษตรกรควบคู่กันไป หากประเทศไทยต้องการรักษาสถานะประเทศเกษตรกรรมชั้นนำ การพัฒนาระบบเมล็ดพันธุ์และงานวิจัยให้ก้าวทันโลกอาจเป็นจุดเริ่มต้นที่สำคัญที่สุดของการแก้ปัญหาตั้งแต่ต้นทางอย่างแท้จริง
หากพูดถึงการปลูกพืชสร้างรายได้ หลายคนอาจนึกถึงพืชเศรษฐกิจยอดนิยมอย่างข้าว อ้อย มันสำปะหลัง หรือผักสวนครัว แต่รู้หรือไม่ว่า “สมุนไพรไทย” ที่พบเห็นได้ทั่วไป ก็เป็นอีกหนึ่งพืชทางเลือกที่มีศักยภาพสร้างรายได้ไม่น้อย หากรู้จักวางแผนการปลูก เลือกชนิดพืชให้เหมาะสมกับฤดูกาล และที่สำคัญต้องรู้ว่าตลาดต้องการอะไร เพราะการปลูกสมุนไพรให้ขายได้ราคาดี ไม่ได้ขึ้นอยู่กับปริมาณผลผลิตเพียงอย่างเดียว แต่ยังรวมถึงคุณภาพ การเก็บเกี่ยว และกระบวนการแปรรูป วันนี้เทคโนโลยีชาวบ้านได้มีโอกาสพูดคุยกับ คุณเนตร–พัชรวัลย์ สว่างศิลป์ เจ้าของสวนสมุนไพรภูปางสวรรค์ จังหวัดอุทัยธานี เป็นอีกหนึ่งผู้ที่มองเห็นโอกาสสร้างรายได้จากสมุนไพรไทย ด้วยประสบการณ์ในวงการสมุนไพรมานานหลายปี ทั้งการเพาะปลูก การรวบรวมวัตถุดิบ และการรับซื้อสมุนไพรจากเกษตรกรทั่วประเทศ เพื่อส่งต่อให้กับโรงงานผลิตยาชั้นนำของประเทศ คุณเนตรได้นำองค์ความรู้จากประสบการณ์จริงมาพัฒนาระบบการปลูกสมุนไพรแบบผสมผสาน โดยเน้นการใช้พื้นที่ให้เกิดประโยชน์สูงสุด พร้อมเผยเทคนิคปลูกสมุนไพร 3 ชนิดในพื้นที่ 1 ไร่ ที่มีโอกาสสร้างรายได้รวมแตะหลัก 150,000 บาท หากบริหารจัดการอย่างเหม
2 สามีภรรยา คุณครูทวีวุฒิ และ คุณครูสายหยาด จันทร์คูเมือง เกิดและเติบโตในครอบครัวชาวนา ช่วยพ่อแม่ทำนามาแต่วัยเด็ก หลังเรียนจบก็รับราชการครู และมีอาชีพเสริมเป็นชาวนาในช่วงวันหยุด บนเนื้อที่ 200 ไร่ ในพื้นที่บ้านโพนเดื่อ หมู่ที่ 4 ตำบลทุ่งหลวง อำเภอสุวรรณภูมิ จังหวัดร้อยเอ็ด คุณครูทวีวุฒิ และ คุณครูสายหยาด มีโอกาสเข้าร่วมโครงการ “เพาะดี กินดี – ข้าว” ซึ่งบริษัท ซินเจนทา ครอป โปรเทคชั่น จำกัด ร่วมกับ องค์กรความร่วมมือระหว่างประเทศของเยอรมัน (GIZ) ประจำประเทศไทย เดินหน้าส่งเสริมการผลิตข้าวอย่างยั่งยืนในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ มุ่งพัฒนาศักยภาพชาวนามากกว่า 150 คน ใน 3 จังหวัด ได้แก่ ร้อยเอ็ด อุบลราชธานี และสุรินทร์ ผ่านการเรียนรู้จากแปลงสาธิต 6 แปลง แปลงละ 8 กรรมวิธีทดลอง ภายใต้แนวคิด “ปลูกข้าวเท่าทันภูมิอากาศ” (Climate-Smart Rice Farming) โดยถ่ายทอดองค์ความรู้และแนวทางการจัดการนาข้าวอย่างมีประสิทธิภาพ ครอบคลุมตั้งแต่การจัดการธาตุอาหารตามผลวิเคราะห์ดิน การใช้สารกระตุ้นชีวภาพ (Bio stimulant) ไปจนถึงการจัดการศัตรูพืชแบบผสมผสาน (Integrated Pest Management: IPM) เพื่อศึกษาและเปรียบเทียบประสิท
“กะเพรา” หนึ่งในพืชผักสมุนไพรที่อยู่คู่ครัวไทย และเป็นวัตถุดิบสำคัญของเมนูยอดนิยมอย่าง “ผัดกะเพรา” เบื้องหลังอาหารจานคุ้นเคยนี้ไม่ได้มีเพียงรสชาติและความหอมที่เป็นเอกลักษณ์ แต่ยังมีความท้าทายด้านการผลิต โดยเฉพาะการรักษาคุณภาพวัตถุดิบให้สม่ำเสมอ มีปริมาณเพียงพอต่อความต้องการของตลาด และสามารถตรวจสอบย้อนกลับได้ตลอดกระบวนการผลิต จากความต้องการวัตถุดิบที่เพิ่มขึ้น ประกอบกับการขยายตัวของอุตสาหกรรมอาหารพร้อมทาน ทำให้การพัฒนากะเพราสายพันธุ์ใหม่เข้ามามีบทบาทสำคัญ ไม่ใช่เพียงการเพิ่มประสิทธิภาพการผลิต แต่ยังเป็นโอกาสในการสร้างระบบเกษตรที่เชื่อมโยงงานวิจัย เกษตรกร และผู้ประกอบการเข้าด้วยกัน โดยมีเป้าหมายคือการสร้างวัตถุดิบคุณภาพดีและรายได้ที่มั่นคงให้กับภาคเกษตรไทย หนุนเกษตรกรปลูกกะเพราครบวงจร เติมความรู้ ทุน สร้างตลาดมั่นคง “Advertiser” คุณเจนจิรา หอมมะลิ ผู้จัดการฝ่ายส่วนวิชาการเกษตร บริษัท ซีพีแรม จำกัด กล่าวว่า บริษัทดำเนินโครงการ “เกษตรกรคู่ชีวิต” มาอย่างต่อเนื่องกว่า 19 ปี เพื่อส่งเสริมเกษตรกรผู้ปลูกกะเพราอย่างครบวงจร โดยให้ความสำคัญกับการสนับสนุน 3 ด้าน ได้แก่ ความรู้ ทุน และการตลาด “แนวคิ
“โกโก้” พืชที่แค่ได้ยินชื่อ ภาพของความหอมหวาน ละมุน และรสชาติอันเป็นเอกลักษณ์ก็ลอยมาทันที นอกเหนือจากความอร่อยแล้ว โกโก้ยังเคยถูกยกให้เป็น “พืชเศรษฐกิจทางเลือกใหม่” ที่หอมหวานสำหรับเกษตรกรไทยในหลายพื้นที่ แต่ในความเป็นจริง เส้นทางของโกโก้ไทยไม่ได้หอมหวานเหมือนรสชาติของมันเลย ย้อนกลับไปในช่วงที่โกโก้เริ่มบูมใหม่ๆ เกษตรกรจำนวนมากมองเห็นโอกาสและแห่ปลูกตามกระแส โดยขาดการศึกษาข้อมูลอย่างรอบด้าน ทำให้ตกเป็นเหยื่อของกลุ่มมิจฉาชีพที่เข้ามาหลอกขายต้นพันธุ์พ่วงด้วยคำสัญญาว่าจะ “ประกันราคาและรับซื้อคืนแน่นอน” ซึ่งในช่วงแรกก็มีการรับซื้อจริง แต่พอนานวันเข้า กลุ่มผู้รับซื้อกลับหายเข้ากลีบเมฆ ทิ้งให้เกษตรกรหลายรายต้องชอกช้ำขาดทุนและปล่อยสวนทิ้งร้างเพราะไม่มีตลาดรองรับ ถึงอย่างนั้น โกโก้ก็ไม่ได้เป็นพืชฝันร้ายของทุกคน สำหรับเกษตรกรกลุ่มที่ยอมล้มลุกคลุกคลาน ลองผิดลองถูก และไม่ยอมแพ้ จนค้นพบว่าทางรอดของการปลูกโกโก้คือ “ต้องพึ่งพาตัวเอง” หนึ่งในคนที่พิสูจน์เรื่องนี้จนเห็นผลจริงก็คือ ผอ.วรวิทย์ ทิศานุรักษ์ อดีตผู้อำนวยการโรงเรียน และเจ้าของ “โกโก้เมืองลี Organic Farm” ในตำบลปิงหลวง อำเภอนาหมื่น จังหวัดน่า
