ผักตบชวาเป็นพืชน้ำที่พบได้ทั่วไปในแหล่งน้ำธรรมชาติของประเทศไทย แม้จะถูกมองว่าเป็นวัชพืชที่สร้างปัญหาต่อระบบนิเวศและการระบายน้ำ แต่ในอีกมุมหนึ่ง ผักตบชวาถือเป็นวัตถุดิบชั้นดีในการนำมาผลิต “ปุ๋ยหมักอินทรีย์” เพื่อใช้ปรับปรุงดิน เพิ่มอินทรียวัตถุ และฟื้นฟูดินเสื่อมโทรมให้กลับมามีความอุดมสมบูรณ์ได้อย่างมีประสิทธิภาพ
ด้วยโครงสร้างลำต้นและใบที่มีเส้นใยสูง มีธาตุอาหารสะสมอยู่ในเนื้อเยื่อพืช และย่อยสลายได้ดีเมื่อผ่านกระบวนการหมัก ผักตบชวาจึงเหมาะอย่างยิ่งสำหรับการนำมาใช้เป็นวัสดุตั้งต้นในการผลิตปุ๋ยหมักสำหรับภาคการเกษตร
ผักตบชวา เป็นพืชน้ำ (วัชพืช) ที่มีธาตุโพแทสเซียมเป็นจำนวนมาก และธาตุไนโตรเจนและฟอสฟอรัสพอสมควร ขึ้นอยู่กับสภาพของน้ำที่ขึ้น และเมื่อนำผักตบชวามาทำเป็นปุ๋ย จะเป็นการเพิ่มมูลค่าของผักตบชวาให้มีองค์ประกอบ ธาตุอาหารหลักครบ คือ ไนโตรเจน 2.05% ฟอสฟอรัส 1.1% โพแทสเซียม 2.5% ธาตุทั้งสามอย่างนี้ จำเป็นแก่การเจริญเติบโตของพืชทุกชนิดในดิน ป้องกันไม่ให้วัชพืชขึ้น และเมื่อสลายตัวก็กลายเป็นอินทรียวัตถุและปุ๋ยให้แก่พืชปลูก

คุณสมบัติของผักตบชวาที่เหมาะต่อการทำปุ๋ยหมัก
ผักตบชวาเป็นพืชที่มีลักษณะเด่น ดังนี้
- มีปริมาณอินทรียวัตถุสูง
- มีธาตุอาหารพืชสะสม โดยเฉพาะไนโตรเจน ฟอสฟอรัส และโพแทสเซียมในระดับหนึ่ง
- โครงสร้างพืชย่อยสลายง่าย หากมีการสับหรือบดก่อนหมัก
- ช่วยเพิ่มปริมาณจุลินทรีย์ในดินหลังการใส่ปุ๋ยหมัก
เมื่อนำมาหมักอย่างถูกวิธี จะได้ปุ๋ยอินทรีย์ที่มีคุณสมบัติเหมาะสำหรับการปรับปรุงโครงสร้างดิน ทั้งในแปลงพืชผัก ไม้ผล และพืชไร่
หลักการทำปุ๋ยหมักผักตบชวาเพื่อฟื้นฟูดินโทรม
หัวใจสำคัญของการหมักผักตบชวา คือการสร้างสภาพแวดล้อมที่เหมาะสมให้จุลินทรีย์ทำงานได้เต็มประสิทธิภาพ ได้แก่
- มีวัสดุอินทรีย์ที่ย่อยง่ายและย่อยยากผสมกันอย่างเหมาะสม
- มีความชื้นเพียงพอ
- มีอากาศถ่ายเท
- มีแหล่งอาหารเสริมให้จุลินทรีย์ เช่น มูลสัตว์ หรือหัวเชื้อจุลินทรีย์
การผลิตปุ๋ยอินทรีย์ แบบไม่พลิกกลับกอง
โดยทั่วไปการผลิตปุ๋ยหมักหรือปุ๋ยอินทรีย์ ต้องพลิกกลับกองเพื่อนำออกซิเจนให้กับจุลินทรีย์เพื่อใช้ย่อยสลายทางชีวภาพ ซึ่งต้องใช้แรงงานและเปลืองเวลา จึงมีการพัฒนานวัตกรรมการผลิตปุ๋ยอินทรีย์แบบไม่พลิกกลับกอง โดยใช้เวลาการผลิตปุ๋ยเพียง 60 วัน
วัสดุอุปกรณ์
ผักตบชวา 6 ส่วนต่อมูลสัตว์ 1 ส่วน (ผักตบชวาจะสดหรือแห้งก็ได้ แต่ถ้าใช้แบบแห้งจะได้เนื้อปุ๋ยปริมาณมากกว่า)
วิธีทำ
1. การขึ้นกองปุ๋ย ทำเป็นทรงสามเหลี่ยมแนวนอน ฐานกว้าง 2.5 เมตร ความสูง 1.5 เมตร
2. การรักษาความชื้น ภายในกองปุ๋ยให้มีความเหมาะสมอยู่ตลอดเวลา
- รดน้ำภายนอกกองปุ๋ยวันละครั้ง ไม่ให้น้ำไหลนองออกจากกองปุ๋ยมากเกินไป
- ทุก 10 วัน ใช้ไม้แทงกองปุ๋ยให้เป็นรูลึกถึงข้างล่าง แล้วกรอกน้ำลงไป ระยะห่างระหว่างรูประมาณ 40 เซนติเมตร เมื่อเติมน้ำลงไปแล้วให้ปิดรู เพื่อไม่ให้สูญเสียความร้อนภายในกองปุ๋ย
3. เมื่อกองปุ๋ยมีอายุครบ 60 วัน หยุดให้ความชื้น กองปุ๋ยจะมีความสูงเหลือเพียง 1 เมตร จากนั้นทำปุ๋ยอินทรีย์ให้แห้งเพื่อให้จุลินทรีย์สงบตัว โดยแผ่กระจายให้มีความหนาประมาณ 20-30 เซนติเมตร ปุ๋ยจะแห้งภายใน 3-4 วัน ก็สามารถนำปุ๋ยไปใช้ได้เลย
การผลิตปุ๋ยอินทรีย์ แบบพลิกกลับกอง
วัตถุดิบในการทำปุ๋ยหมักผักตบชวา
1. ผักตบชวา จำนวน 100 ส่วน
2. มูลสัตว์ จำนวน 10 ส่วน
3. น้ำ (ตามความเหมาะสม)
วิธีทำ (แบบพลิกกลับกอง)
1. นำผักตบชวาที่เอาขึ้นจากน้ำ นำมากองเป็นชั้นๆ ประกอบผักตบชวา สูงประมาณ 30-40 เซนติเมตร จากนั้นนำน้ำใส่บัวรดน้ำ มารดพอเปียก แล้วใช้เท้าย้ำ โรยทับด้วยมูลสัตว์
2. ทำซ้ำกันประมาณ 3 ชั้น (แต่ละกองจะทำประมาณ 3 ชั้น)
3. จากนั้นนำกระสอบเปล่ามาคลุมไว้ หมักทิ้งไว้ประมาณ 2 เดือน
4. ระหว่างหมัก ควรกลับกองปุ๋ยหมักทุกๆ 15 วัน โดยเอาส่วนบนลงล่างและส่วนล่างขึ้นบน กลับกองปุ๋ยหมักประมาณ 2 ครั้ง จากนั้นก็ปล่อยให้ค่อยๆ กลายเป็นปุ๋ยหมัก ซึ่งจะมีสีดำคล้ำ ก็สามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้นอกจากนำไปทำปุ๋ยหมักแล้ว
นอกจากนี้ เรายังสามารถนำผักตบชวามาทำวัสดุคลุมดิน โดยนำผักตบชวาที่เอาขึ้นจากน้ำไปคลุมดิน เพื่อช่วยรักษาความชุ่มชื้นไว้ในดิน ป้องกันไม่ให้วัชพืชขึ้น และเมื่อสลายตัวก็กลายเป็นอินทรียวัตถุและปุ๋ยให้แก่พืชปลูก
ประโยชน์ / การนำไปใช้
สามารถใช้ได้ในปริมาณมากน้อย ตามความเหมาะสมเพราะใช้ในปริมาณมากก็ไม่เกิดผลเสียต่อพืช
- ช่วยเพิ่มปริมาณอินทรียวัตถุให้แก่ดิน ทำให้ดินอุดมสมบูรณ์
- ช่วยเปลี่ยนสภาพของดิน จากดินเหนียวหรือดินทรายให้เป็นดินร่วนทำให้สะดวกในการไถพรวน
- ช่วยรักษาความชุ่มชื้นในดินได้ดีขึ้น
- ทำให้การถ่ายเทอากาศในดินได้ดี
- ช่วยเพิ่มประสิทธิภาพในการใช้ปุ๋ยเคมีและสามารถลดการใช้ปุ๋ยเคมีลงได้
- ช่วยกระตุ้นให้ธาตุอาหารพืชบางอย่างในดินที่ละลายน้ำยากให้ละลายน้ำง่ายเป็นอาหารแก่พืชได้ดีขึ้น
- ไม่เป็นอันตรายต่อดินแม้จะใช้ในปริมาณมากๆ ติดต่อกันนานๆ
- เป็นการนำวัชพืชมาใช้ให้เกิดประโยชน์
ปุ๋ยหมักจากผักตบชวาเป็นทางเลือกที่เหมาะอย่างยิ่งสำหรับเกษตรกรที่ต้องการฟื้นฟูดินโทรม เพิ่มอินทรียวัตถุ และลดต้นทุนการผลิตในระยะยาว ด้วยวัตถุดิบที่หาได้ง่ายในท้องถิ่นและกระบวนการผลิตที่ไม่ซับซ้อน หากมีการจัดการหมักอย่างถูกต้องและนำไปใช้ต่อเนื่อง ปุ๋ยหมักผักตบชวาจะเป็นเครื่องมือสำคัญในการยกระดับคุณภาพดิน
ขอบคุณข้อมูล : ศูนย์ทางด่วนข้อมูลทางการเกษตร / วิศวกรรมแม่โจ้
